Qurmetti Parlamenttik tyńdalymǵa qatysýshylar!
О́zderińizben jasandy ıntellektini damytýǵa arnalǵan mańyzdy jıynda kezdeskenime qýanyshtymyn. Búgingi is-sharamyz sıfrlandyrý salasyndaǵy eń iri oqıǵa – «Digital Bridge» jahandyq tehnologııalyq forýmy qarsańynda ótip jatyr. Astanada álemniń 100 elinen eń ozyq oıly mamandar jınalyp, jasandy ıntellektiniń bolashaǵyn talqylaıdy.
Búgin osy ǵalamdyq dıalogqa ún qosý maqsatymen Qazaqstan Parlamentinde arnaıy bas qosyp otyrmyz. Jasandy ıntellekt – ár máseleni egjeı-tegjeıli talqylaýdy, taldaýdy talap etetin kúrdeli sala.
Sondyqtan búgingi jıynymyzǵa osy baǵytqa jaýapty mınıstrler men memlekettik organdardyń ókilderin, otandyq jáne sheteldik sarapshylardy, kóshbasshy mamandardy shaqyrdyq.
Jasandy ıntellekt salasyndaǵy Eýropa zańdary avtorlarynyń biri – Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń sarapshysy Genrık fon Sheıl myrza da arnaıy kelip otyr.
Adam quqyqtaryn qorǵaý máselesiniń de mańyzy zor. Sondyqtan Prezıdent janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıssııanyń tóraǵasy Igor Ivanovıch Rogov ta búgingi tyńdalymǵa qatysýda.
Jalpy qazirgi kezde dúnıede eń kóp talqylanyp jatqan taqyryptyń biri de biregeıi – osy sıfrlandyrý men jasandy ıntellekt. Kúni keshe ótken Birikken Ulttar Uıymynyń 80-shi sessııasynda da jahan kóshbasshylarynyń kóbi bul jaıtty nazardan tys qaldyrǵan joq.
Bizdiń Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev ta osy tóńirekte óz oılaryn ortaǵa salyp, Qazaqstannyń bolashaq damý baǵdaryn álemge pash etti. Memleket basshysynyń sońǵy Joldaýynyń ózi tutastaı alǵanda jasandy ıntellekt taqyrybyna arnalýy da beker emes.
Prezıdent úsh jyl ishinde Qazaqstandy sıfrlyq memleketke aınaldyrý boıynsha aýqymdy mindet qoıdy. Osylaısha, jasandy ıntellekt – memlekettik saıasattyń negizgi baǵytyna aınalyp otyr. Memleket tarapynan sıfrlyq damý men jasandy ıntellektini jappaı engizý úshin biraz jumys atqarylyp jatyr.
Birinshiden, jasandy ıntellekt úshin ońtaıly quqyqtyq negiz qalanýda. Parlament osy saılanymda onlaın-platformalar týraly, aqparattyq qaýipsizdik, aqparattandyrý jáne sıfrlyq aktıvter máseleleri jóninde zańdar qabyldady.
Taıaýda ǵana Májiliste «Jasandy ıntellekt týraly» zań qabyldandy. Ony ázirlegende osy salany alǵash bolyp qolǵa alǵan elderdiń tájirıbesi eskerildi.
Atap aıtsaq, «Jasandy ıntellekt týraly» Eýropanyń zańdary men «Jasandy ıntellekt jáne adam quqyqtary, demokratııa men quqyqtyń ústemdigi týraly» Eýropa Keńesiniń negizdemelik konvensııasy nazarǵa alyndy.
Ekinshiden, qajetti ınfraqurylym qurylýda. Jasandy ıntellekt tehnologııalaryn keńinen engizýge biz erekshe qarqynmen jáne zor áleýetpen kiristik.
Sýperkompıýter iske qosylyp, ulttyq jasandy ıntellekt platformasy jumys isteı bastady. «Smart Data Ukimet» platformasy da qoldanysqa enip, óz jemisin berýde. Elektrondyq úkimetti damytý deńgeıi boıynsha Qazaqstan qazirdiń ózinde 193 eldiń ishinde 24-shi orynda tur. Bul joǵary pozısııaǵa memlekettik basqarý salasyn sıfrlandyrý esebinen qol jetkizildi.
Birikken Ulttar Uıymy sarapshylary da Qazaqstannyń elektrondyq úkimetiniń tıimdiligine joǵary baǵa berip otyr.
Ol azamattardyń ómirin edáýir jeńildetip, memlekettik qyzmet kórsetý sapasyn arttyrdy. Sonymen qatar bank salasy da budan qalyspaı keledi. Qazaqstan Qytaı, Germanııa jáne Avstralııadan ozyp, onlaın-qyzmetter ındeksi boıynsha úzdik 10 el qataryna kirdi. Elimizge kelgen qonaqtardyń kóbi Qazaqstandaǵy bankterdiń múmkindikteri týraly jaqsy pikirler aıtýda.
Budan bólek, álemniń eń úzdik tájirıbelerin toptastyrǵan «Astana Hab» alańy tabysty jumys istep keledi. Ásirese, startapshylar úshin, jas talanttar úshin zor múmkindikterge jol ashty. Jańa ǵana jasandy ıntellekt pen sıfyrlyq tehnologııalar salasyndaǵy basqa da otandyq jetistikterdi, tyń jobalardy arnaıy uıymdastyrylǵan kórmeden de kórdińizder.
Osynaý ınnovasııalyq orta elimizde adam kapıtalyn damytý úshin negiz qalyptastyrýǵa múmkindik berdi. Ol týraly búgin sala mınıstri keńirek aıtady dep oılaımyn.
Atqarylǵan osy jumystyń bári óz jemisin berip, Qazaqstandy Ortalyq Azııadaǵy eń ozyq sıfrly elge aınaldyrdy.
Brıtanııalyq «Oksford Insaıts» kompanııasynyń Elderdiń jasandy ıntellektini engizýge daıyndyǵy reıtıngisinde Qazaqstan 188 memlekettiń ishinde 76-shy oryndy ıelenýi buǵan aıqyn dálel.
Endi biz jańa ári jaýapty kezeńge qadam basqaly otyrmyz. Ol – jasandy ıntellektini barlyq salaǵa jappaı engizý kezeńi. Búgingi bizdiń tyńdalymnyń negizgi taqyryby da – osy. Bul týraly jıynda túrli pikir aıtylady dep oılaımyn. Osy oraıda birneshe ózekti jaıtqa toqtalyp ótkim keledi.
BIRINShI. Jasandy ıntellektini qoldaný etıkasy men qaýipsizdik máseleleri erekshe nazar aýdarýdy qajet etedi.
Ázirshe eshkim qaýip-qater shekaralaryn anyqtaı almaı otyr. Jasandy ıntellekt tehnologııalaryn teris maqsatta paıdalanýǵa qarsy turý úshin ártúrli taktıka usynylady. Mysaly, Qytaı bıylǵy qyrkúıekten bastap ulttyq áleýmettik jelilerge jasandy ıntellekt jasaǵan kontentti tańbalaý júıesin engizýdi mindettedi. Biz de Jasandy ıntellekt týraly zańymyzda osyndaı talap qoıdyq. Endi qabyldanǵan normalarmen shektelip qalmaý kerek. Mundaı qarqyndy damyp kele jatqan salada jańa tehnologııalardy eskere otyryp, zańnamany turaqty monıtorıngileý jáne beıimdep otyrý qajet. Ýaqtyly rettep otyrmasa, biz bolashaqta saldaryn baqylaý qıyn bolatyn qaýipterge tap bolýymyz múmkin. Búgingi talqylaýda buǵan da erekshe mán beriledi dep oılaımyn.
EKINShI. Jasandy ıntellekt eńbek naryǵyna aıtarlyqtaı áser etedi.
«McKinsey» kompanııasynyń boljamy boıynsha, 400 mıllıonnan astam adam jasandy ıntellekt saldarynan jumys oryndarynan aıyrylýy múmkin. «Microsoft» qazirdiń ózinde jasandy ıntellektini almastyratyn mamandyqtardy atady. Olardyń arasynda aýdarmashylar, jýrnalıster, redaktorlar, marketologtar, PR-mamandar bar. Budan memlekettik qyzmet te tys qalmaýy múmkin. Jaqynda Albanııa memlekettik satypalym sııaqty mańyzdy sala mınıstriniń qyzmetin jasandy ıntellektige senip tapsyrǵan alǵashqy el boldy. Jasandy ıntellekt saıası partııalardyń jumysyna da enip keledi. Jýyrda ǵana japondyq «Qaıta órleý joly» partııasy jasandy ıntellektini partııa ishinde resýrstar bólý kezinde paıdalaný týraly sheshim qabyldady.
Degenmen, barlyq prosesterdiń draıveri áli de adam ekenin umytpaýymyz kerek. Sondyqtan búginde barlyq sala ókilderi jasandy ıntellektimen jumys isteýdiń negizgi mashyqtaryn meńgerýi kerek.
ÚShINShI. Qazirgi kezde jasandy ıntellektti bilim berý salasynda, ásirese mektepte qoldaný keńinen talqylanýda. Qoǵam ekige jaryldy – qoldaýshylar men qarsy shyqqandar bolyp. Kóbine «jasandy ıntellekt shynaıy bilimdi almastyryp ketpeı me?» degen alańdaýshylyq aıtylady. Áleýmettik saýalnamalarǵa sáıkes, pikirler ártúrli. 40,5 paıyz jasandy ıntellekttiń yqpalyn oń baǵalaıdy. 37 paıyzy kerisinshe, teris qabyldaıdy. Olar ony oqý prosesin tym jeńildetip, materıaldy ústirt meńgerýge ákeledi dep esepteıdi.
Sosıologııalyq derekter qazaqstandyqtardyń jasandy ıntellektti bilim berýde qoldanýdan ári áleýetti, ári qaýip-qaterdi kórip otyrǵanyn kórsetedi.
Bizdiń depýtattar da ChatGPT-ke osyǵan uqsas saýal joldady. Biraq túsinikti bola qoıǵan joq. Qyzyǵy, jasandy ıntellekttiń pikiri saýalnama qorytyndylarymen derlik sáıkes keldi. ChatGPT jasandy ıntellektti qoldaný múmkindikterin obektıvti baǵalap, «50 de 50» dep kórsetti – artyqshylyqtary da, qaýipteri de bar dedi.
Munyń bári búgingi kúni eń durys teńgerimdi tabýdyń mańyzyn dáleldeıdi – aqylǵa qonymdy shekteýler men jańa tehnologııalardy erkin paıdalaný arasyndaǵy. Jasandy ıntellekt – ol muǵalimniń ornyna júretin emes, kómekshi qural ekenin durys túsiný qajet.Ol oqýdy tıimdirek etýge járdemdesedi. Alaıda negizgi bilim men synı oılaý qabiletin damytý – adamnyń enshisinde qala beredi. Sondyqtan da bul sezimtal salada bilim sapasy men qaýipsizdigin qamtamasyz etetin naqty erejeler qajet. Meniń oıymsha, bul da zań deńgeıinde rettelýi tıis.
TО́RTINShI. Sıfrlandyrýdyń damýy jáne jasandy ıntellekttiń belsendi qoldanylýy jańa syn-qaterlerdi de týdyryp otyr.
Negizgisiniń biri – kıberqaýipterdiń qarqyndy ósýi. Búginde búkil álemde kıberınsıdentter sany artyp, tipti mamandardy da shatastyra alatyn dıpfeıkter keńinen taralýda. Ásirese kıberqaýipsizdik salasynda jetkilikti bilimi joq jeke paıdalanýshylar osal bolyp otyr. Jańa sıfrlyq alaıaqtyq túrleriniń paıda bolýy da ábden múmkin. Kıberqaýipterdiń shekarasy joq – shabýyldar álemniń kez kelgen núktesinen jasalýy yqtımal. Birde-bir memleket olarǵa jalǵyz ózi tıimdi qarsy tura almaıdy.
Sondyqtan aqparattyq qaýipsizdik salasyndaǵy halyqaralyq yntymaqtastyqtyń mańyzy erekshe.
Sonymen qatar munda keshendi tásil qajet – tehnologııalyq sheshimder, quqyqtyq retteý jáne halyqtyń sıfrlyq saýattylyǵyn arttyrýdy ushtastyrý.
Senimdimin, bul máseleler de búgingi talqylaýdyń ózegine aınalady.
BESINShI. Qazir jasandy ıntellekt abstraksııa emes. Ol – naqty qural.
Sondyqtan ony naqty sektorda, mysaly, agrarlyq salada qoldaný kerek. Jasandy ıntellektini qoldaný fermer, agronom, mal ósirýshi úshin qalypty jaǵdaıǵa aınalýǵa tıis.
Aqyldy júıeler egin egý men ony jınaýdyń ońtaıly ýaqytyn anyqtaýǵa kómektesedi. Janýarlardyń saýlyǵyn naqty ýaqyt rejıminde qadaǵalaıdy.
Jalpy alǵanda, bul – dalada, jylyjaıda, fermada árdaıym qasyńda bolatyn sıfrlyq kómekshi. Qazirdiń ózinde jasandy ıntellekt aýyl sharýashylyǵy úshin bolashaq emes, búgingi kúnniń quraly bolýy qajet.
Máselen, keıbir óńirlerde aýyl sharýashylyǵynda jasandy ıntellekt tehnologııalaryn qoldaný boıynsha alǵashqy qadamdar jasalýda. Taıaýda ǵana Aqmola oblysynda Memleket basshysyna agrarlyq salaǵa jasandy ıntellektini endirý boıynsha pılottyq joba tanystyryldy.
Bul ınnovasııalyq ónim kásiporynnyń kirisin kóbeıtýge, tıimdilikti arttyrýǵa, bıýdjetke qosymsha túsim ákelýge jol ashady.
Osyndaı ozyq tájirıbeler basqa da óńirlerge taraıdy dep senemin.
ALTYNShY. Jasandy ıntellekt – sý resýrstaryn basqarý isinde sheshýshi ról atqarýshy qural.
О́zen-kólderdiń jaı-kúıi, ıaǵnı sý deńgeıi, onyń sapasy, lastanýy týraly derekterdi taldaý úshin jańa tehnologııalardy qoldaný qajet. Bul sý tasqyny men qurǵaqshylyqty boljaýǵa kómektesip, apattardyń aldyn alýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar, jasandy ıntellektiniń tek tabıǵı apattardyń ǵana emes, tehnogendik avarııalardyń aldyn alý úshin de paıdasy zor. Apat jaǵdaılarynyń óristeýin aldyn-ala boljaýǵa jáne adamdar men qorshaǵan ortaǵa tónetin qaýipti azaıtýǵa qabiletti júıelerdi engizý kerek. Bul máseleler de búgingi tyńdalymnyń qorytyndysy boıynsha qabyldanatyn usynymdarda eskeriledi dep oılaımyn.
Qadirli dostar!
Elimizde jasandy ıntellektini damytý óz aldyna derbes mindet emes. Sıfrlandyrý men tehnologııalyq progrestiń ulttyq strategııasynyń ajyramas bóligi retinde qarastyrylýda. Bizge jasandy ıntellektiniń qazaqstandyq modeli qajet. Memleket basshysy aldymyzǵa osyndaı mindet qoıyp otyr.
Ol – azamattarymyz úshin qaýipsiz, ekonomıkaǵa tıimdi, ulttyq múddelerimizge saı bolyp, elimizdiń progressıvti damýyna serpin berýge tıis. Bul – jaı ǵana jarys emes, aqyl-oı men bilimniń básekesi.
Ol báıgede ozyq elderdiń qatarynda bolýǵa bizdiń múmkindigimiz jetkilikti. Osy jolda búgingi tyńdalym jasandy ıntelektini jappaı engizý isine ózindik úles qosady dep senemin.
Zeıin qoıyp tyńdaǵandaryńyzǵa rahmet.
Parlamenttik tyńdalymnyń jumysyna tabys tileımin!
