Jasandy ıntellekt – jahan damýynyń múmkindigi

Onlaın-qyzmetter salasyndaǵy jetistik

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev túrli jıyndarda jahandyq tártip pen adamzattyń ómir súrý saltyna túbegeıli ózgeris ákelgen trendten qalys qalmaı, jasandy ıntellekt pen jańa tehnologııa múmkindikterin ıgerý­ge úndep keledi. Al jýyrda osy sala­ǵa arnaıy «Jasandy ıntellekt dáýi­rindegi Qazaqstan: ózekti máseleler jáne ony túbegeıli sıfrlyq ózgerister arqy­ly sheshý» atty Joldaýyn arnap, elimiz­di aldaǵy úsh jyl ishinde jappaı sıfr­lyq mem­­leketke aınaldyrý týraly óte mańyz­dy stra­tegııalyq mindet qoıǵany barshaǵa málim.

Osy oraıda keshe Májiliste Prezıdent tapsyrmalaryn júzege asyrý aıasynda «Qazaqstan Respýblıkasynda jasandy ıntellektini damytý» taqyrybynda parlamenttik tyńdaý ótti. Qos palatanyń depýtattary men quzyrly mekemelerdiń basshylary, ózge de jaýapty laýazymdy tulǵalar qatysqan jıynda elimizdiń jasandy ıntellekt pen sıfrlandyrý salasyndaǵy jetistikteri men alda turǵan mindetter talqylandy.

Alǵashqy sózdi alǵan Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanov bul is-shara sıfrlandyrý salasyndaǵy eń iri oqıǵa – «Digital Bridge» jahandyq tehnologııalyq forýmy qarsańynda uıymdastyrylyp otyrǵanyn eske saldy. Astanada ótetin atalǵan jıynǵa álemniń 100 elinen eń ozyq oıly mamandar jınalyp, jasandy ıntel­lektiniń bolashaǵyn talqylamaq. Májilis spıkeri osy ǵalamdyq dıalogke ún qosý maqsatymen Parlamentte arnaıy basqosý uıymdastyrylǵanyn tilge tıek etti.

– Búginde jasandy ıntellektiniń damýyna álem elderiniń barlyǵy derlik nazaryn aýdaryp otyr. Jahandyq deńgeıde biz tehnologııalar jarysynyń júrip jatqanyn anyq baıqaımyz. Jaqynda Shanhaıda ótken Jasandy ıntellekt jónindegi dúnıejúzilik konferensııa­da «2025 jylǵy Jasandy ıntellekt salasyndaǵy jahandyq ınnovasııalar ındeksi» tanystyryldy. Munda AQSh – birinshi orynǵa, Qytaı – ekinshi orynǵa, al Ulybrıtanııa úshinshi orynǵa jaıǵasty. Alaıda jaǵdaı kún saıyn ózgerip keledi. Qazirgi tańda ózge de memleketter aldyńǵy qatarǵa shyǵyp, ekpindi damý jolyna túsip otyr. Jasandy ıntellekt salasyndaǵy básekelestik – memleketterdiń birinshi bolýǵa umtylysy ǵana emes. Bul – qazirdiń ózinde ekonomıkany, eńbek naryǵyn jáne mıllıondaǵan adamnyń kúndelikti ómirin ózgertip jatqan úderis. Sonyń aıqyn bir mysaly – neırojeliler. Barshaǵa tanymal ChatGPT-di eki jyl ishinde álem boıynsha 800 mıllıonnan asa adam qoldana­tyn boldy. Bul kezindegi ınternettiń de taralý qarqynynan asyp túsip otyr. Shynynda da, tańǵalarlyq qarqyn. Keıbir boljamdarǵa sáıkes, jasandy ıntellekt naryǵynyń jalpy kólemi 2025 jyldyń ózinde shamamen 740 mlrd dollardy quramaq. Bul – ótken jylǵy deńgeıden 20%-dan asa joǵary kórsetkish, – dedi ol.

E.Qoshanov qazirgi tańda memleket tarapynan sıfrlyq damý men jasandy ıntellektini jappaı engizý úshin biraz jumys atqarylyp jatqanyn jetkizdi. Sonyń birinshisi – JI úshin ońtaıly quqyqtyq negiz qalaý. Parlament osy saılanymda onlaın-platformalar, aqparattyq qaýipsizdik, aqparattan­dyrý jáne sıfrlyq aktıvter máseleleri týra­ly, sondaı-aq taıaýda ǵana Májilis­te «Jasandy ıntellekt týraly» zańdy qa­byl­daǵanyn atap ótti.

– Ekinshiden, qajetti ınfraqurylym qurylyp jatyr. Jasandy ıntellekt tehnologııalaryn keńinen engizýge biz erekshe qarqynmen jáne zor áleýetpen kiristik. Sýperkompıýter iske qosylyp, ulttyq jasandy ıntellekt platformasy jumys isteı bastady. «Smart Data Ukimet» platformasy da qoldanysqa enip, óz jemisin berip jatyr. Elektrondyq úkimetti damytý deńgeıi boıynsha elimiz qazirdiń ózinde 193 memlekettiń ishinde 24-orynda tur. Bul joǵary pozısııaǵa memlekettik basqarý salasyn sıfrlandyrý esebinen qol jetkizildi. BUU sarapshylary da elimizdiń elektrondyq úkimetiniń tıimdiligine joǵary baǵa berdi. Sonymen qatar bank salasy da budan qalyspaı keledi. Elimiz Qytaı, Germanııa jáne Aýstralııadan ozyp, onlaın-qyzmetter ındeksi boıynsha úzdik 10 el qataryna kirdi, – dedi ol.

Qaýipsizdikke mán berilgeni jón

Qazirgi tańda barlyq salada jappaı atqarylyp jatqan nátıjeli jumystar arqyly elimiz Ortalyq Azııadaǵy eń ozyq sıfr­ly memleketke aınalyp otyr. Buǵan brıtandyq «Oksford Insaıts» kom­panııa­synyń Elderdiń jasandy ıntellektini engizýge daıyndyǵy reıtıngisinde 188 memlekettiń ishinde 76-oryndy ıelenýimiz aıqyn dálel. Osylaı degen E.Qoshanov jasandy ıntellektini barlyq salaǵa engizý kezinde nazar aýdararlyq birneshe ózekti jaıtqa toqtalyp ótti. Sonyń birinshisi – jasandy ıntellektini qoldaný etıkasy men qaýipsizdik máselelerine erekshe kóńil bólý. Onyń aıtýynsha, ázirge eshkim qaýip-qater shekaralaryn anyqtaı almaı otyr.

– Jasandy ıntellekt tehnologııalaryn teris maqsatta paıdalanýǵa qarsy turý úshin ártúrli taktıka usynylady. Mysaly, Qytaı bıylǵy qyrkúıekten bas­tap ulttyq áleýmettik jelilerge jasan­dy ıntellekt jasaǵan kontentti tańba­laý jú­ıesin engizýdi mindettedi. Biz de Jasan­dy ın­tellekt týraly zańymyzda osyndaı ta­lap qoıdyq. Endi qabyldanǵan normalar­men shektelip qalmaý kerek. Mundaı qar­qyn­dy damyp kele jatqan salada jańa teh­no­logııalardy eskere otyryp, zań­nama­ny turaqty monıtorıngileý jáne beıim­dep otyrý qajet. Ýaqtyly rettemese, biz bo­lashaqta saldaryn baqylaý qıyn bola­tyn qaýipterge tap bolýymyz múmkin, – dedi ol.

Májilis tóraǵasy kótergen ekinshi másele – jasandy ıntellektiniń eńbek naryǵyna aıtarlyqtaı áser etýi. Ol «McKinsey» kompanııasynyń boljamy bo­ıynsha, álemde 400 mıllıonnan asa adam jasandy ıntellekt saldarynan jumys oryndarynan aıyrylýy múmkin ekenin aıtty. Máselen, «Microsoft» qazirdiń ózinde ja­­san­­dy ıntellekt adamnyń ornyn basýy múm­­kin mamandyqtardy ataǵan. Olardyń ara­­synda aýdarmashylar, jýrnalıster, re­­dak­­torlar, marketologter, PR-mamandar bar.

– Úshinshi másele – jasandy ıntellek­tini bilim berý salasynda, ásirese mektep júıesinde qoldaný máselesi keńinen talqylanyp jatyr. Qoǵam ekige jarylǵandaı – biri qoldaıdy, endi biri qarsy. Jıi aıtylatyn suraq – jasandy ıntellekt shynaıy bilimniń ornyn basyp ketpeı me degen qaýip. Áleýmettik saýalnamalarǵa sáıkes, pikirler ártúrli. Adamdardyń 40,5 paıyzy jasandy ıntellektiniń yqpalyn oń baǵalaıdy. Al 37 paıyzy kerisinshe, teris qabyldaıdy. Olar jasandy ıntellekt oqýdy tym jeńildetip, materıaldy ústirt meńgerýge ákeledi dep qaýiptenedi. Munyń bári jańa tehnologııalardy paıdalaný kezinde durys tepe-teńdikti tabýdyń mańyzy zor ekenin dáleldeıdi. Iаǵnı oryndy shekteý­ler men erkin qoldaný arasynan altyn ortany tabý qajet. Jasandy ıntellekt – eshqashan muǵalimniń ornyn basa almaıtynyn, tek kómekshi qural ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek, – dedi E.Qoshanov.

Sonymen qatar Májilis tóraǵasy jasandy ıntellektimen jumys isteý kezin­degi kıberqaýipterden saqtaný, jańa tehnologııa múmkindikterin agrarlyq salada qoldaný, sý resýrstaryn basqarý isinde sheshýshi ról atqarýshy qural retin­de paıdalaný, sondaı-aq halyqaralyq yntymaqtastyqty damytýda tıimdi tetik etý týraly da oılaryn ortaǵa saldy. Osy oraıda Memleket basshysy BUU aıasynda «Jasandy ıntellektini basqarý jónindegi ǵalamdyq dıalog» qurý bastamasyn qoldaǵanyn aıtyp ótti.

– Bizdiń elimiz de álemdik qaýymdastyqqa óz bastamalaryn belsendi túrde usynyp keledi. Sonyń biri – Jasandy ıntellekt jónindegi halyqaralyq konsýltatıvtik keńes pen memleket, bıznes jáne ǵylymdy biriktiretin «Alem.AI» ortalyǵy. Buǵan qosa jaqynda Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezinde Prezıdent jasandy ıntellekt damýynyń etıkasyn qadaǵalaıtyn konfessııaaralyq komıssııa qurý týraly ıdeıasyn da jarııa etkeni belgili, – dedi spıker.

Krıpto-ındýstrııa – JI valıýtasy

Sıfrlyq memleket – eń aldymen sıfrlyq azamattar. Bul oraıda elimizde barlyq sanattaǵy halyqtyń, sonyń ishinde kásipkerlerdiń jáne memlekettik qyzmet­shi­lerdiń ómir tirshiligin qamtıtyn sıfr­lyq memleketti qurý asa mańyzdy. Par­lamenttik tyńdaýda osylaı degen Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstriniń mindetin atqarýshy Jaslan Mádıev jasandy ıntellektini damytý jumysynda ınstıtýsıonaldy ortany qalyptastyrý, ınfraqurylym jasaý jáne adam kapıtalyn damytýǵa mán berilip otyrǵanyn jetkizdi.

«Men, eń aldymen, «Jasandy ıntellekt týraly» zań jobasyn qoldap, qabyldaǵan Májilis depýtattaryna alǵys aıtqym keledi. О́ıtkeni Úkimet, depýtattar jáne sarapshylar qaýymdastyǵy JI tehnologııasynyń bastapqy damý kezeńinde ony tym qatty retteýge jol bermeýdiń mańyzdylyǵy jóninde ortaq túsinikke kelgeni qýantady. Instıtýsıonaldyq ortany qalyptastyrý aıasyndaǵy kelesi aýqymdy joba – Sıfrlyq kodeks. Onyń maq­saty – sıfrlyq salany keshendi qu­qyq­­tyq retteýdi qamtamasyz etý. Kodeks sıfr­­­lyq transformasııa tetikterinen bas­­tap, sıfrlyq qatynastardy retteý men sıfr­lyq táýekelderdi basqarýǵa deıin­gi keń aýqymdy máselelerdi qamtıdy, – dedi ol.

Bıyl mamyr aıynda Memleket bas­shysynyń tapsyrmasymen Jasandy ıntellektini damytý jónindegi keńes qurylǵanyn, onyń qatarynda Lı Kaı-Fý, Omar ál-Olama, Djon Hopkroft, Pıter Norvıg sekildi tanymal álemdik kóshbasshylar bar ekenin aıtqan J.Mádıev aldaǵy aptada keńestiń alǵashqy otyrysy ótetinin jetkizdi. Sonymen qatar ol krıpto-ındýstrııanyń jasandy ıntellekt valıýtasyna aınala bastaǵany, sáıkesinshe bizdiń elimizde «crypto-friendly» zańnama­sy damyp jatqany týraly oı qozǵady. Onyń aıtýynsha, jýyq arada Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh óner­­kásibi mınıstrliginiń qoldaýymen taýar­lar men qyzmetter aqysyn krıpto­valıýtamen tóleý, memlekettik maı­nıngti iske qosý, steıblkoındy teńgemen shy­ǵarý, krıptorezerv qalyptastyrý jáne bas­qa da baǵyttar damı bastaıdy. Son­­­daı-aq ol JI damytýdyń negizi – baı­l­anys ınfraqurylymyn qalyptastyrý eke­nin tilge tıek etti.

– Bıyl qańtar aıynda «OneWeb» arqyly spýtnıktik ınternet iske qosyldy. Tamyz aıynan bastap «Starlink» búkil el aýmaǵynda resmı túrde qoljetimdi. Sonymen qatar osy jyly Almaty oblysy aýmaǵynda bizdiń mınıstrlik «Shanghai Spacecom Satellite Technology Co. Ltd» kompanııasymen (QHR) birlesip abonenttik termınaldardyń testtik iske qosylýyn júrgizdi. Al osy aptada AQSh-tyń Nıý-Iork qalasynda «Amazon Kuiper» kompanııasymen kelesi jyly spýtnıktik ınternetti iske qosý jóninde kelisimge qol jetkizildi. Geostasıonarlyq emes spýtnıktik júıelerdi paıdalaný shalǵaı jáne az qonystanǵan eldi mekenderdi ınternetpen qamtýǵa múmkindik beredi, – degen J.Mádıev elimizdiń osy álemdik tehnologııalyq alyptarmen áriptestik ornatqan aımaqtaǵy jalǵyz memleket ekenin jetkizdi.

Ol búginde «Qazaqtelekommen» birlesip 3 myńnan asa aýyldy sapaly ınter­netpen qamtamasyz etý úshin talshyq­ty-optıkalyq baılanys jelileri­niń qurylysy bastalǵanyn da aıtty. Onyń sózinshe, 500 myńnan asa úı sharýashy­lyǵyna talshyqty-optıkalyq baılanys jelilerin júrgizý qurylysyn sýbsıdııalaý jobasy iske asyrylyp, 20 qalada 5G jelisi belsendi túrde keńeıtilip jatyr.

– Aldaǵy 5 jyl ishinde 1 mıllıon adamdy jasandy ıntellekt daǵdylaryna úıretý maqsaty tur. Bilim berý bastamalary mektep oqýshylaryn, stýdentterdi, memlekettik qyzmetshilerdi, bıznesti jáne qyzyǵýshylyq tanytqan barlyq salany qamtıdy. Adam kapıtalyn jáne ınnovasııalyq kásipkerlikti damytý úshin elde turaqty startap-ekojúıe qalyptasyp keledi. «Astana Hub»-ta jyldyq tabysy 1,5 mlrd dollardy quraıtyn 1 700-den asa qatysýshy bar. Bul kórsetkish 5 jyl ishinde 40 esege ósti. Búginde «Astana Hub» eli­mizdiń 20 óńirinde jumys isteıdi, – dedi ol.

J.Mádıev aldaǵy 2 qazanda ótetin «Digital Bridge» forýmy aıasynda bizdiń elimizdiń bastamasymen ómirge kelgen «Alem.Ai» halyqaralyq jasandy ıntellekt ortalyǵy iske qosylatynynan habardar etti. Jańa platforma otandyq JI-sheshimderdi shyǵaryp, olardy ekonomıka salalaryna engizýdi maqsat tutatyn talanttardyń, zertteýshiler­diń, kásipkerler men memlekettik qyz­metkerlerdiń basyn qospaq.

– «Alem.Ai» ekojúıesi 8 qabattan turady. 1-qabat – forýmdar, dárister, hakatondar, jármeńkeler men jasandy ıntellekt salasyndaǵy konkýrstarǵa arnalǵan qoǵamdyq keńistik. Munda JI-kafe, JI-kınoteatr, kórmeler men forýmdar ótkizý alańdary jáne taǵy basqa kóp­tegen nysan ornalasady. Is-sharalar aımaǵy qoǵamnyń jasandy ıntellektige jáne ozyq tehnologııalyq sheshimderge degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrmaq. 2 jáne 3-qabattarda álemge áıgili «TUMO School» ornalasady. Armenııada paıda bolǵan bul baǵdarlama 9-12-synyp oqýshylaryn 3D dızaınǵa, baǵdarlamalaýǵa, robotteh­nıkaǵa jáne jasandy ıntellektige úıretedi. 4 jáne 5-qabattarda – Tomorrow School. Munda 18 jastan asqan bolashaq jasandy ıntellekt mamandary daıarlanady. Baǵdar­lamanyń ereksheligi – Peer to Peer tásili, ıaǵnı 24 aı boıy oqytýshysyz, ózara tájirıbe almasý arqyly oqytý júıesi qoldanylady. 6-qabat – AI-kampýs. Bul qabat startaptardy qoldaýǵa, akselerasııalyq baǵdarlamalardy júzege asyrýǵa jáne JI salasyndaǵy kásipkerlikti damytýǵa arnalǵan. 7-qabat – ǵylymı-zertteý ortalyqtary (R&D-ortalyqtar). Munda ǵylym men tájirıbeni ushtastyryp, jańa býyndaǵy jasandy ıntellekt sheshimderi jasalady. 8-qabat – AI-Driven Government. Bul – memlekettik úderisterdi monıtorıng jasaý­ǵa, taldaýǵa, basqarýǵa jáne mem­leket­tik basqarýda sıfrlyq sheshimder ázir­leýge arnalǵan sıtýasııalyq ortalyq, – dedi J.Mádıev.

Bilikti mamandar daıarlanady

Kelesi kezekte baıandama jasaǵan Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek Prezıdenttiń bıylǵy Joldaýynda elimizdi úsh jyl ishinde tolyqqandy sıfrlyq memleketke aınaldyrý kerektigi jóninde strategııalyq mindet qoıǵany barlyq salanyń jańa tehnologııalarǵa umtylysyna tyń serpin bergenin aıtty.

– Memleket basshysy aýqymdy sıfrlyq jańǵyrtý kadrlarǵa, adam kapıtalyna jańa talaptar qoıatynyn jetkizdi. Osy maqsatta mınıstrlik jasandy ıntellektini damytý boıynsha negizgi 3 baǵytta jumys júrgizip jatyr: birinshisi – jasandy ıntellekt salasynda kadrlardy daıarlaý; ekinshisi – ǵylymı zertteýlerdi iske asyrý; úshinshisi – qazaq tilin damytý úshin jasandy ıntellektini qoldaný. Qazirgi tańda bizdiń negizgi mindetimiz – joǵary bilimdi jasandy ıntellekt dáýiriniń talaptaryna beıimdeý. Osy baǵytta naqty nátıjeler bar. Búgingi tańda 30 joǵary oqý orny JI boıynsha 38 bilim berý baǵdarlamasyn iske asyryp jatyr. Bıyldan bastap barlyq bilim berý baǵdarlamalaryna jasandy ıntellektini qoldaný daǵdylary engizildi. Qazirdiń ózinde 95 joǵary oqý orny oqý josparyna jasandy ıntellekt pánderin en­gizdi. Professorlyq-oqytýshylar qura­my­nyń 54 paıyzy jasandy ıntel­lekt bo­ıynsha kýrstardan ótti. Onyń ishinde 7 757 oqytýshy sertıfıkattalǵan kýrstardan ótti. Jasandy ıntellekt boıynsha ázirlengen jańa bilim berý baǵdarlama­lary bakalavrıat, magıstratýra jáne dokto­rantýra deńgeılerin tolyq qamtydy. Oqý josparlary ulttyq kompanııalarmen jáne jetekshi kásiporyndarmen birlesip ázirlendi, – dedi S.Nurbek.

Sonymen qatar mınıstr ázirlengen baǵdarlamalardyń Generative AI (gene­ra­tıvti jasandy ıntellekt), Large Language Models – LLM (úlken tildik modelder), Com­puter Vision (kompıýterlik kórý), AI Ethics and Regulation (etıka já­ne ret­teý), Quantum Computing (kvant­­tyq esep­teýler), Neuromorphic Computing (neıro­morftyq esepteýler) syndy álemdik teh­nologııalyq trendterge sáıkes keletinin atap ótti. Onyń aıtýynsha, jańa bilim berý baǵdarlamalary tek tehno­lo­gııalyq trendterdi emes, sonymen qatar eńbek naryǵyndaǵy ózgeristerdi de eskeredi.

– Osy maqsatta biz jańa mamandyqtar atlasyn ázirleý barysynda jasandy ıntellektiniń damýyna baılanysty eńbek naryǵyndaǵy ózgeristerdi de taldadyq. Jasandy ıntellekt salasynda da qandaı mamandyqtar transformasııalanyp jatqanyn, qaısysy joıylatynyn jáne qandaı jańa mamandyqtar paıda bolatynyn anyqtadyq. Soǵan sáıkes bizdiń bilim berý baǵdarlamalary eńbek naryǵy­nyń osy suranystaryn eskere otyryp ázirlenip jatyr. Barlyq jumys eńbek naryǵyndaǵy bolashaq suranysty aldyn ala boljaýǵa baǵyttalǵan. Ondaǵy negizgi maqsatymyz – keleshekte qajet bolatyn quzyretter men daǵdylardy meńgergen kadrlardy daıarlaý, – deıdi mınıstr.

S.Nurbek tehnologııalyq ózgerister men eńbek naryǵyndaǵy jańa talaptar bizdiń bilim berý júıesinen sapaly jaýap kútetinin de jasyrmady. Bul syn-qaterlerge ulttyq deńgeıde ǵana emes, halyqaralyq áriptestik arqyly da tıimdi jaýap berý qajettigi aıtyldy.

– Osy baǵytta jasandy ıntellekt salasynda kadrlar daıarlaý isi qurylyp jatqan Akademııalyq hab sheńberindegi sheteldik jetekshi ýnıversıtettermen birlesip júzege asyrylyp keledi. Mysaly, elimizdegi Cardiff ýnıversıtetinde jasandy ıntellekt ortalyǵy ashyldy, sondaı-aq qazirgi tańda 3 joǵary oqý orny, atap aıtsaq, Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıteti SeoulTech-pen, Satbayev University City University of Hong Kong-pen jáne D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıteti Lý Ban sheberhanasynyń bazasynda naqty seriktestik jobalaryn júzege asyryp otyr. Osyndaı tájirıbe basqa oqý oryndarynda da damyp keledi. Máselen, Astana IT University, Halyqaralyq aqparattyq tehnologııalar ýnıversıtetin aıtsaq bolady. Sonymen qatar «Bolashaq» baǵdar­lamasy aıasynda jasandy ıntellekt baǵyty boıynsha arnaıy kvota bólindi. Bul múmkindik arqyly stýdentter de, ǵylymı qyzmetkerler de shetel­diń jetekshi ýnıversıtetteri men ǵyly­mı ortalyqtarynda bilim alyp, taǵylym­damadan ótip jatyr, – dedi S.Nurbek.

Sonymen qatar mınıstr Memleket basshysynyń ótken jyly bergen tapsyrmasyn oryndaý aıasynda AI-Sana baǵdarlamasy ázirlenip, ony kezeń-kezeńmen iske asyrý bastalǵanyn jetkizdi. Baǵdarlama barlyq deńgeıdegi stýdentterdi, magıstranttardy jáne jas zertteýshilerdi qamtıdy.

– Birinshi kezeńde 650 myń stýdentti jasandy ıntellekt negizderine oqytý kóz­del­gen. Qazirgi tańda 440 myń stýdent kýrstardan ótip, sertıfıkat aldy. Olar «Huawei», «Google», «Microsoft» korporasııalarynda jáne ýnıver­sıtetterdiń jeke baǵdarlamalary bo­ıynsha oqydy. Kelesi kezeńderde – jasandy ıntellektini tereńdetip oqytý, tehnologııalyq kásipkerlik, salalyq jobalar ázirleý jáne startaptardy akselerasııalaý josparlanǵan. Osylaısha, AI-Sana baǵdarlamasy EKSPO aýmaǵynda ornalasqan Alem.AI Halyqaralyq jasandy ıntellekt ortalyǵy úshin adamı kapıtaldyń negizgi kózine aınalady. Aıta ketý kerek, baǵdarlamanyń birinshi kezeńiniń ózinde stýdentter jasandy ıntellekt negizinde 119 «jasandy ıntellekt kómekshilerin» ázirledi. Jyl sońyna deıin taǵy shamamen 400 jańa JI-agentter iske qosylady dep kútilip otyr, – degen mınıstr qazirgi ýaqytta jasandy ıntellekt baǵyty boıynsha jalpy quny 9,7 mlrd teńgeni quraıtyn 62 joba iske asyrylyp jatqanyn habardar etti.

Ol mınıstrlik tarapynan azamattar­dyń memlekettik tildi úırenýi men paıdalanýyna arnalǵan, ómirlik sıkldiń ár kezeńine beıimdelgen 13 sıfrlyq platformanyń iske qosylǵanyn aıtty. Osylaısha, elimizde azamattardyń búkil ómirlik sıklin qamtıtyn jáne qazaq tiliniń bilimde, ǵylymda, mádenıette ári kásibı ortada tolyqqandy qoldanylýyn qamtamasyz etetin tutas sıfrlyq ekojúıe qalyptastyryp kele jatqanyn ańǵardyq.

Sondaı-aq mınıstr elimizdiń mańyzdy qadamy retinde «OpenAI» kompanııasynyń ázirlemeleri negizinde bilim berýdi transformasııalaý boıynsha osy kompanııanyń alǵashqy halyqaralyq qanatqaqty jobasyn júzege asyrý josparlanyp otyrǵanyn habarlap súıinshiledi.

«Qazaqstandy oń ózgeris kútip tur»

Parlamenttik tyńdaýǵa arnaıy shaqyrylǵan Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń sarapshysy, Eýropalyq Odaqtyń jasandy ıntellekt týraly zańyn ázirleýge qatysqan Henrık fon Sheıl elimizdiń JI salasyndaǵy aıaqalysyna, qazirgi jetken jetistigine joǵary baǵa berip, «Eýropalyq Odaqtyń jasandy ıntellektti zańnamalyq retteýdegi tájirıbesi» atty baıandamasynda biraz paıdaly maǵlumat keltirdi.

Aldymen ol parlamenttik tyńdaýǵa shaqyrǵany úshin uıymdastyrýshylarǵa alǵys aıtyp, bizdiń eldiń keıingi jyldary ekonomıkalyq turǵydan biraz alǵa jyljyp, naqty ósim baıqalyp, halyq­aralyq baılanystardy da nyǵaıtyp kele jatqanyn tańdanyspen jetkizdi. Al al­daǵy on jylda jasandy ıntellekt Qazaq elin alǵa jetelep, qatty ózgertetinin aıtty.

– Sizderdiń osy salaǵa qazirden bastap jiti kóńil bóle bastaǵandaryńyz qýantady. Men ýaqyt taýyp, Qazaqstandaǵy jasandy ıntellektiniń jaı-kúıin sholyp shyqtym. Álem­degi kóptegen memlekettiń JI tóńi­regin­degi zańnamalaryn ábden zerdelep shyq­qan adam retinde men sizder atqarǵan jumys­qa tańǵaldym. Sebebi álemdegi eń ozyq úlgi­lerdi alypsyzdar. Sizderdiń «Jasan­dy ıntellekt týraly» zańdaryńyz mindetti sıpatqa ıe emes elementterdi qamtıdy. Iаǵnı zań meılinshe ıkemdi eken. Ol kób­ine ósýge, ony jetkilikti jyldam qarqyn­men júzege asyrýǵa baǵyttalǵan. Sondyq­tan qazirgi tańda qol jetkizgen jetistik­teri­ńiz­ben maqtaný­laryńyz qajet, – dedi H. fon Sheıl.

Sondaı-aq ol JI salasyndaǵy kóshbas­shy elder Qazaqstandy óz klıentine aınaldyrǵysy keletinin de jasyrmady.

– Jasandy ıntellektiniń evolıýsııasy 2030 jylǵa qaraı bolatyn revolıýsııa­ǵa ákele jatyr. Qazir bárimiz «OpenAI» arqyly AQSh qalaı jumys istep jat­qanyn, Qytaı bul salany qalaı damytyp jatqanyn kórip otyrmyz. Olar sizder­ge ónimin satýǵa barynsha talpynyp otyr. Sizderdi óz klıenti etkisi keledi, aqpa­rat­taryńyzdy paıdalanyp otyr. Májilis jýyqta ǵana qabyldaǵan JI týraly zań osyndaı tendensııalarǵa laıyqty jaýap boldy.  Men jasandy ıntellekt týraly ázirle­gen zańdaryńyz osy turǵydan alǵanda úl­ken ról oınaıtynyna senimdimin. О́ıt­keni sizder óz azamattaryńyzdy, mem­leket­terińizdi qorǵaýda osyndaı zań ázirleý arqyly alǵashqy qadamdy jasadyńyzdar. Bul ári qaraı qadam basýdyń alǵysharty bola alady, – dedi sheteldik maman.

Sıfrlyq egemendikke qadam

Jıynda Májilis depýtaty, parlament­tik tyńdaýdy daıyndaý jónindegi arnaý­ly ýaqytsha komıssııanyń tóraıymy Ekaterına Smyshlıaeva «Sıfrlyq damýdy retteý máseleleri boıynsha qazirgi zamanǵy tásilder týraly» baıandama jasap, ýaqtyly ári tepe-teńdikti saqtaı otyryp júrgizilgen saıasat jańa tehnologııalardyń qarqyn­dy damý kezeńinde el órkendeýiniń negizgi kilti ekenin atap ótti. Sonymen qatar bul jerde táýekeldermen qatar, múmkindikterge de nazar aýdarý kerek ekenin aıtty.

– Birinshiden, málimetter – jasandy ıntellektiniń janarmaıy. Bul turǵyda basqa memlekettermen salystyrǵanda biz – óte jaqsy bastapqy pozısııadamyz. Bizdiń Smart Data Ukimet júıemizdi halyqara­lyq reıtıngter joǵary baǵalap otyr. Parla­mentte derekterdiń sapasyn jáne aınalymyn retteý boıynsha alǵashqy qadamdar jasaldy. Vedomstvoaralyq derekter almasý – erekshelik emes, mindet bolýǵa tıis. Sondaı-aq birinshi basshylar úshin derekter sapasyna qatysty KPI engiziledi, – dedi ol.

Májilis depýtaty ekinshi másele retinde sıfrlyq ortanyń barlyq salada tepe-teń ári bir ýaqytta damýy qajet ekenin atady.

– Sıfrlyq zańdarmen qatar, qylmystyq, ákimshilik jáne is júrgizý zańnamasyna da júıeli ózgerister engizý qajet. Qazirgi ýaqytta bul salada sıfrlyq dálelder men sıfrlyq krımınalıstıka tetikteri joq, sondyqtan olardy sıfrlyq ortadaǵy quqyq buzýshylyqtardy tergeý úshin engizý mańyzdy. Sonymen qatar «Jasandy ıntellekt týraly» zań kúshine engennen keıin salalyq zańnamany beıimdeý qajettiligi týyndaıdy, – dedi.

Depýtattyń aıtýynsha, ulttyq til modelderi men JI sheshimderindegi otandyq mazmun – bizdiń sıfrlyq egemen­digimizdi qamtamasyz etpek. Ol ǵalamdyq korporasııalardyń kontentti túsindirýine baılanyp qalmaý qajettigin alǵa tartty. Bizdiń modelder el azamattaryna jumys istep, óz qundylyqtarymyz ben mádenı kodymyzǵa oń yqpal etýi keregin jetkizdi.

– Sonymen qatar ishki, biraq mańyzdy másele – bıýdjetti josparlaý. Jasandy ıntellektige negizdelgen jańa ónimderdiń óndirisinde jáne ómirlik sıklinde ózindik erekshelikter bar. Qazirdiń ózinde «serpindi sheshimder» degen atpen qaıta óńdelgen ashyq ónimder usynylyp júr. Bul senimdi álsiretip, resýrstardyń bosqa jumsalýyna ákeledi. Kodekster deńgeıinde bizge sıfrlyq nysandardyń ómirlik jáne bıýdjettik sıklderin qaıta qaraý qajet. Sondaı-aq búgingi tańda Memleket basshysy sıfrlyq sala aldyna aýqymdy ári naqty mindetter qoıyp otyr. Olardy qysqa merzimde ári qarqyndy iske asyrýdy eskere kele, bastapqy núkteni jáne qol jetkizilgen deńgeıdi dál baǵalaý asa mańyzdy. Jasandy ıntellekt jobalaryn salanyń jetkilikti sıfrlyq damý deńgeıine jetken tustarynda ǵana engizý qajet. Haosty sıfrlandyrýǵa, onyń ústine oǵan algorıtmderdi júkteýge bolmaıdy. Sondyqtan salalardyń sıfrlyq jetilý deńgeıine mindetti túrde baǵa berý kerek. Bul qaı jerde jasandy ıntellekt shyn máninde paıda ákeletinin, al qaı jerde aldymen negizin kúsheıtý qajet ekenin anyqtaýǵa múmkindik beredi. Keleshekte osy kórsetkish ózgerister men jetistikterdiń dınamıkasyn baqylaýǵa, basymdyqtardy belgileýge jol ashady. Sondyqtan bul kórsetkish pen ony paıdalaný tártibin zańnamalyq deńgeıge shyǵaryp, barlyq sala úshin mindetti etý usynylady, – dedi E.Smyshlıaeva.

Buǵan qosa depýtat jasandy ıntellekt pen ǵylymnyń baılanysy, transulttyq platformalardyń beleń alýy, JI men adam quqyqtarynyń qabysýy, eńbek qatynastaryna áseri sekildi mańyzdy máselelerdi kóterdi. Onyń aıtýynsha, bul máselelerde qoǵamdyq quqyq qor­ǵaý ınstıtýttaryna úlken jaýapker­shi­lik artylady. Qazirdiń ózinde elimiz­diń kásipodaqtary JI dáýiriniń kelýimen jumysshy quqyǵyn qorǵaý standartynyń jobasyn jasaǵan. Kelesi aıda azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń sıfrlyq transformasııasy Respýblıkalyq azamattyq forýmda talqylanbaq.

Astana kóshbasshylyqqa laıyq

Astana qalasy búginde jasandy ıntellekt tehnologııalaryn engizý jóninen Orta­lyq Azııada kósh bastap tur. Bul baǵytta eń aldymen qalany basqarýdyń zamanaýı ıntellektýaldy ekojúıesin jasaýǵa mán berilip otyr. Osylaı degen shahar ákimi Jeńis Qasymbek alda turǵan úlken maqsat As­tanany jańa zaman tehnologııalary kóz­ge kórinbese de, qala turǵyndary men qonaq­tarynyń ómirin jaıly ári qaýipsiz etetin megapolıske aınaldyrý ekenin aıtty.

– Keıingi jyldary Astanada halyqpen ózara árekettesýdi qamtamasyz etetin qalalyq IKomek sıfrlyq qyzmeti arqyly birqatar ozyq sheshim engizildi. Bul qyz­met jylyna 2 mıllıonnan asa ótinishti óńdeıdi, atalǵan kórsetkish elimizdiń barlyq óńirindegi osyndaı qyzmetterdiń tutas jıyntyǵynan da kóp. Sonymen qatar turǵyndarǵa turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salasynda 120 qyzmet kórsetetin QalaQyzmet servısi jumys istep tur. Ol jylyna 200 myńnan asa ótinish qabyldaıdy. Jol jáne qoǵamdyq qaýipsizdik salasynda «Sergek» ıntellektýaldy platformasy quryldy, qoǵamdyq kólikte basqarý jáne tólem júıesi avtomattandyryldy. Al Smart Astana mobıldi qosymshasy elorda turǵyndary men qonaqtaryna arnalǵan 70-ten asa sıfrlyq servısti biriktiredi, – dedi ákim.

Onyń aıtýynsha, qazirgi tańda elordanyń beınebaqylaý ınfraqury­lymyn keń kólemdi jańartý jumystary júrgizilip jatyr. Búginde qalalyq polısııanyń Jedel basqarý ortalyǵyna 37 myńnan asa kamera tirkelgen. Olardyń kómegimen árbir úshinshi qylmys ashylyp jatyr. Al jyl sońyna deıin taǵy 20 myńnan asa beınekamera iske qosylmaq.

– Sonymen qatar elordada ózge de ozyq tehnologııalar belsendi túrde engizilip keledi. Kólik salasynda mashınıstiń qatysýynsyz poıyzdardyń qozǵaly­syn tolyq avtomattandyrylǵan túrde basqarýdy kózdeıtin eń joǵary deńgeıli GoA-4 avtomattandyrý júıesi bar LRT basqarý júıesi qurylady. Sondaı-aq kólik aǵyndaryn modeldeýge jáne boljaýǵa arnalǵan mashınalyq oqytýǵa negizdelgen Aimsun júıesi engizildi. Bul júıe keptelisterdiń aldyn alýǵa jáne jol jelisiniń sıfrlyq modeline súıene otyryp, qozǵalys syzbalaryn oń­taı­landyrýǵa múmkindik beredi. Jasan­dy ıntellekt pen sıfrlandyrý úderi­sindegi asa mańyzdy máseleniń biri – kıber­qaýip­sizdik. Elordamyzda qalalyq derekter men júıelerdi qorǵaýdy kúsheı­tý baǵytynda júıeli sharalar qolǵa aly­nyp keledi. Ákimdikke qarasty barlyq aqparattyq júıe Aqparattyq qaýipsiz­diktiń jedel ortalyǵyna qosylǵan. Bul ortalyq kıberqaýipsizdik jaǵdaılaryn ortalyqtandyrylǵan túrde baqylaýdy jáne olarǵa jedel áreket etýdi qamtamasyz etedi, – dedi qala ákimi.

Buǵan qosa J.Qasymbek Memleket basshysynyń Joldaýynda jasandy ıntellektini damytý jónindegi mindetterdi iske asyrý aıasynda elordada óziniń tóraǵalyǵymen AI-keńes qurylǵanyn aıtyp ótti. Bul keńes zamanaýı tehnologııalardy qalalyq ınfraqurylymǵa engizý jáne IT-ekojúıeni damytý jóninde usynystar ázirlep, sıfrlyq bastamalarǵa saraptamalyq baǵa berip, olardy úılestirýdi júzege asyrmaq. Ákimniń aıtýynsha, atalǵan sharalardyń barlyǵy astanany eń zamanaýı tehnologııalardy paıdalana otyryp, qalalyq úderisterdi tıimdi basqarý úshin júıeli sıfrlyq transformasııalaýǵa baǵyttalyp otyr.

Parlamenttik tyńdaý barysynda Prezıdent janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıssııanyń tóraǵasy Igor Rogov «Jasandy ıntellektini qurý men paıdalanýdy quqyqtyq retteýdiń ózekti máseleleri», Ulttyq Banktiń sıfrlyq transformasııa basshysy Bınur Jalenov «Ulttyq banktiń Antıfrod-ortalyǵynyń qyzmetinde jasandy ıntellektti qoldaný týraly», «CerebraAI» kompanııasynyń basshysy Dosjan Júsipov «Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy jasandy ıntellekt», «Kazdream» IT-holdınginiń bas dırektory ári negizin qalaýshy Dáýren Tólebaev «Jasandy ıntellekt ulttyq múddelerdi qorǵaý isinde» taqyryptarynda baıandamalaryn oqyp, talqylanyp otyrǵan másele tóńireginde oılaryn ortaǵa saldy.

Jıyn sońy suraq-jaýap bólimine ulasyp, quzyrly mınıstrlikter men uıymdar basshylary depýtattar tarapynan qoıylǵan saýaldarǵa jaýap berdi.

Eskendir ZULQARNAI,

Jasulan SEIILHAN,

«Egemen Qazaqstan»