ELIMEN ETENE ELBASY

QAZAQTYŃ BAǴYNA TÝǴAN

О́tken jyldyń mamyr aıynda Asta­nanyń Saltanat saraıynda 80 jyldyq mereıtoıymdy atap óttim. Osy jerdegi toıyma Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ózi kelip, jyly ráýishti sózdermen quttyqtaýy, dastarhanymnan dám tatýy meniń mereıimdi qanshalyqty asyrǵanyn aıtyp jatý artyq bolar. Sonymen birge munyń ózi “Ulyq bolsań, kishik bol” deıtin babalarymyzdyń dana dástúrine Qazaq eli Prezıdentiniń adal­dyǵyn jáne bir aıǵaqtap turǵandaı edi. Nursultan Ábishulynyń ózime degen osyndaı erekshe iltıpaty meni osynaý dara tulǵaly qaıratker týraly tolǵa­nysty oılarǵa jeteledi. Ol kisini qyz­met babynda bile bastaǵanyma otyz jyl­dyń júzi bolypty. Ásirese, sońǵy shırek ǵa­syr­daı ýaqytta ómir joldary­myz tyǵyz toǵysyp, bir maqsat, bir múdde jolynda únemi úzeńgi joldas bolyp, qanattas, qatarlas qalypta eńbek etip keldik. Keńes zamanynda Nurekeń Mı­nıstr­ler Ke­ńesiniń tóraǵasy, men Jo­ǵarǵy Ke­ńestiń tóraǵasy bolyp respýb­lıkany se­rik­tesip, qoldasyp birge basqardyq. Odan táýelsizdikke birtindep ótýdiń qıyn keze­ńinen bastap elimizdiń Tuńǵysh Prezı­den­tiniń komandasynan aýmaı, aýyt­qy­maı kele jatqan, kóneniń kózindeı syılas ári pikirles, káýsar kóńildiń kirshiksiz tunyǵymen shynaıy uǵynysqan tilektes aǵalarynyń birimin. Álbette, memleketimizdiń mereıi, ul­ty­myzdyń muraty, kópultty Qazaqstan halqynyń baqyty jolyndaǵy syndarly kezeńderde dáıim uly mindet pen ushan paryz arqalaǵan ardaqty Elbasymyzdyń qasynan tabylýymdy taǵdyrdyń maǵan buıyrtqan erekshe syıy dep bilemin. Osy rette árkez Nursultan Ábishuly ta­ra­pynan meıirli qamqorlyq pen ystyq yqylasty, izetti qoldaýdy sezinip otyr­ǵanymdy atap aıtsam, artyq bolmas. “Jaqsydan – sharapat” degendeı, ol kezde Kókshetaý oblystyq partııa komı­tetiniń birinshi hatshysy bolyp júrgen maǵan Joǵarǵy Keńes tóraǵalyǵy usy­nyl­ǵanda, kóńildegi kúmán, dúdáma­lym­dy seıiltip, osy ókiletti bılik ba­syndaǵy bıik laýazymdy qyzmetke nyq senimmen bekinip barýyma Nursultan Ábishulynyń tikeleı sharapaty tıip edi. Osy arada aıtpaı ketýge bolmas taǵy bir jaǵdaı, 1989 jyldyń 12 mamyrynda, alpysqa tolǵan kúnimde berilgeli turǵan ordendi Kolbın bergizdirmeı, mereı jastaǵy tıesili resimdi marapattan qa­ǵyp, Máskeýdiń aýrýhanasynda jalǵyz­syraı muńaıyp, unjyrǵam túsińkirep jatqanymda Almatydan ushyp Nursultan Ábishulynyń kelýi men úshin umytyl­maıtyn bir ǵajaıyp jaqsylyq bolyp edi. Jaımashýaq lebizimen, rııasyz qut­tyq­taýymen janymdy jadyratqan sol bir demeýdi, qıyn kezdegi azamattyq sergektik beıildi qazirge deıin árdaıym alǵyspen eske alyp otyramyn. Kóp uzamaı Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılanǵan N.Á.Nazarbaevtyń eńbekti baǵalap, senim kórsetip, iltıpat bildirip otyrýy mereıdi ósirip, jiger­lendire túsetin. Ol kisi elimizdiń kúrdeli máselelerin sheshýde yntymaqtastyqpen birlesip, bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵarýdyń qajettiligin óz úlgisimen uqtyra bildi. Osy abzal qasıetterden taraǵan shýaq bizdiń boıymyzǵa da kúsh-qýat bolyp quıylatyn. 1990 jyldyń naýryzynda Máskeýdegi sııaqty, Almatyda da zaman talabyna sáıkes bılikti shoǵyrlandyrý sharalary iske asyryldy. Osy oraıda ózimizdiń Ortalyq komıtettiń Bıýrosy ótkizilip, atalmysh másele qaralǵanda men birinshi sóz alyp, Qazaqstan Kompartııasy Or­talyq komıtetiniń birinshi hatshysy men Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń tóraǵasy qyzmetterin biriktirý jóninde aıta kelip, osy eki qyzmetti qosyp atqarýǵa Nur­sultan Nazarbaevty usyndym. Sebebi, Qazaqstanda sol kezde qalyptasqan ahýal, Nursultan Ábishulynyń úlken saıasatkerlik jáne qaıratkerlik tulǵasy, halyq aldyndaǵy, Odaqtaǵy zor bedeli, tolyp jatqan basqa da jaqsy qasıet-qabiletteri osyndaı birden-bir durys sheshim qabyldaýǵa suranyp turdy. Sóı­tip ol erteńine shaqyrylǵan sessııada Jo­ǵarǵy Keńestiń tóraǵalyǵyna bir­aýyzdan saılanǵan edi. Nursultan Ábishulymen jolymyz budan soń da ajyramady. Mamyr aı­ynda men Qazaqstan Prezıdentiniń mem­le­kettik keńesshisi bolyp taǵaıy­n­daldym, sondaı-aq Prezıdenttik keńes quramyna engizildim. Al 1991 jyldyń qarasha aıynda meniń qoǵamdyq qyzme­timniń jańa kezeńi bastaldy. Elbasy osy tusta shaqyryp, respýblıkanyń arda­ger­ler uıymyn basqarýǵa usynys jasady. Osy qyzmetti jıyrma jylǵa jýyq abyroı­men atqaryp, tek ótken jyldyń jazyn­da ǵana densaýlyǵym syr berýine baılanysty óz ótinishimmen demalysqa shyqqandyǵym jurtshylyqqa belgili bolar deımin. 75 jyldyǵym tu­syn­da qadirmendi Nursultan Ábish­uly­nyń: “Maqa, endi jaǵyńyz saýdyrap túsip qalǵansha osy otyrǵan ornyńyzdan tapjylmaı, ardagerlerimizdi basqaryp, el-jurtymyzdyń bas aqsaqaly bolyp otyra berińiz” dep ázil-shyny aralas kúlimsireı qaljyńdaǵanyn da maǵan degen qurmet dep bildim. Osy jyldar ishinde eki Prezıdent saı­laýynda óz qalaýy boıynsha Nur­sultan Ábishulynyń senimdi ókili bol­dym. 1999 jyldyń qańtaryndaǵy Pre­zıdent saılaýynda Nursultan Ábishulyn el Prezıdenttigine Qazaqstannyń ardagerler uıymy usyndy. Bul biz úshin zor mártebe edi. Sol tusta halqymyzdyń durys tarıhı tańdaý jasaı bilip, el tizginin Nurekeńdeı tulǵaǵa ustatqanyna sheksiz qýanamyn. Álbette, Tuńǵysh Pre­zıdentimizdiń adam, azamat retindegi jeke basynyń tamasha qasıetteri, al­ǵyrlyǵy, qabilet-daryny, jan dúnıe­siniń kemel mádenıeti, ushan-teńiz bilim­darlyǵy, ómirlik baı tájirıbesi, qandaı da bolsyn tyǵyryq jaǵdaıda jol tabatyn tapqyrlyǵy, sheshimtal­dyǵy ár kezdegi úlken ulaǵatty áńgimeniń altyn ózegi bolýǵa laıyqty. Búgingi bıikten qarar bolsaq, Táýel­sizdikke qol jetkizip, derbes memleket retinde qaz basyp qalyptasýdyń eń syn­darly, aýyr da almaǵaıyp shaqta­ryn­da sonyń búkil taýqymetin qaıys­paı kótergen, qıyndyǵyna tózgen, ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tońǵan, ne kórse de halqymen birge kórip kele jatqan birden-bir adam da Nursultan Ábishuly dep batyl aıta alamyn. Táý­elsiz Qazaq­stan memleketiniń álem­dik aıdynǵa shyq­qan órkendi jolynda, órnekti oqı­ǵalarynyń barlyǵynda onyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń aıshyqty qoltańbasy, eren eńbegi jatyr. Salalyq qurylym­dary qulaǵan Odaqpen birge quldyraǵan, ózi taýardy múlde mardymsyz kólemde ǵana shyǵa­ratyn egemendi jas mem­le­ketke ońaı bol­ǵan joq. Sol qıyndyq­tan Elbasy­myz­dyń kóregendigi men sarabdaldyǵy alyp shyqty. О́tken jyl­darda naryqtyq ekonomıkanyń negizderi qalanyp, turaqtylyqqa qol jetti. Qa­zaqstanǵa mıllıardtaǵan shetel ınves­tı­sııalary quıyldy, álemdik jańa teh­nologııalar tartyldy. Nursultan Na­zarbaevtyń “Qazaqstan-2030” atalatyn nysanaly baǵdarlamasynda eldiń eko­nomıkalyq jáne áleýmettik damýynyń temirqazyq baǵyttary, naqty joldary aıqyn belgilenip berildi. Prezıdenttiń shapaǵatty shabytynyń Týyndaı jelbirep, halyqty qýanyshqa bólegen, kóziniń súıinishine aınalǵan jańa Astana qazirgi dáýletti de sáýletti elimizdiń aıbynyndaı mereıimizdi tasytýda. Elbasymyzdyń sarabdal saıasaty eldegi azamattyq tatýlyq pen ultaralyq kelisimdi qamtamasyz etkendigine, ǵala­mat qajyr-qaıratynyń ǵajaıyp je­mis­teri men órkendi ózgeristerine bá­rimiz kýámiz. Eýropa tórinde tó­bebıshe bılik aıtýymyz sol ǵajaptyń biri emes pe. Ha­lyqaralyq abyroı-bedelimiz asqaq­tap, qazaqtyń ǵasyrlar boıǵy arma­ny­nyń iske asýy tikeleı Elbasy esimimen baılanysty. Sáýletti Asta­namyz ǵana emes, bolashaǵy jarqyn, búgingi Qazaq­stan ǵajaıyby da Nur­sultan Nazar­baevtyń tolaǵaı eńbeginiń máýeli jemisi. Olaı bolsa, Qazaq eliniń baǵyna týǵan tulǵa jasaı bersin dep aqsaqaldyq aq tileýimdi ámanda aıta bermekpin. Maqtaı SAǴDIEV.

________________________________________

“Rýhy erkin halyq qana  uly isterdi atqara alady” Nursultan Nazarbaev.

RÝHTY ÚSh UǴYM

Qazaqstan... Elbasy... Astana... Bul úsh uǵymsyz búkil elimizdi eles­tetý múmkin emes. Oıy júırik, zer­desi saraı kim bolmasyn, osy úsh-aq uǵym­­ǵa ulan-baıtaq Qazaqstan Respýb­lı­kasy, onyń álem tanyp, túrki dúnıesi bas ıip, qur­mettegen Elbasymen qatar Otanymyzdyń júregi Aqordaly Astana syıyp turǵanyn birden túsineri haq. Osy úsh-aq aýyz sóz búginderi búkil bir eldiń, tutas bir ulystyń rý­hy men zor maqtanysh-bedeline aı­naldy. Bul úsh sóz búkil qazaq­standyqtarmen qatar, mynaý jalpaq dúnıeniń tórt buryshynda júrgen ıisi qazaq bala­synyń júrekterine eń qymbat, eń asyl murattary bop sińdi. Olaı deıtinim, ózimiz túgili, sonaý alysta, alty qyrdyń astynda uzaq kóship, shet qonyp júrgen baýyr etimiz-qandas­tarymyz da osy úsh sózben maqtanyp, osy úsh uǵymmen rýhtanyp júredi. Olar da eńselerin tiktep, qasterli de áspetti úsh sózdiń búgin máńgilik baq pen baqyt qusy bolyp alystaǵy Ata­jurtyna qonǵanyna jáne ultyna Nursultandaı Uly perzentin syı­laǵan Jaratqanǵa rahmet, deıdi. ...1991 jyly Qazaqstan Táýelsiz el ekendigin jer-jahanǵa jarııa­lady. Sóıtip, arada tórt saǵat ótpeı-aq, azýly elderdiń ózi táýelsiz­di­gimizdi birden moıyndap jatty. О́z­de­riniń shynaıy da aqjoltaı qut­tyqtaý­la­rynda shańyraǵy­myzdyń bıik, tuǵyrymyzdyń berik bolý­yn tilegen izgi tilekterin arnady. Bul moı­yndaý olardyń yqylym zaman­nan beri qazaq el ekenin jáne jas táý­elsiz elin ultynyń týmasy Nur­sul­tandaı iri de bıik tulǵanyń nur­ly jolǵa bastaı­tyn­dyǵyna birden sengen nyq senim­de­rinen týsa kerek. Elbasymyz Nur­sultan Ábish­uly Qazaqstan halqyna Joldaýynda: “Táýelsizdik – ata-babalarymyzdyń júzdegen jyldarmen ólshenetin arman-ańsarynyń júzege asqan aqıqaty”, – dep Táýelsizdik qunyn tereńnen tolǵaı kelip, aıryq­sha tujyrymdaǵan-dy. Ejelden beri dúnıejúzilik órkenıettiń kóshinen qalmaǵan Qazaq eli osynaý ǵasyrlar toǵysynda óńiri gúldi, zańǵar Alataý­dyń baýraıyndaǵy ásem Almatyda Táýel­sizdiktiń kók Týyn osylaısha máńgige jelbiretken edi. Álem kartasynda “Qazaqstan” degen iri sóz jazylyp, aıbarly Ame­rıkanyń, mańǵaz Nıý-Iorktiń Ult­tar Uıy­mynyń zeńgir kóginde ilkiden bergi ańsar arma­nymyzdaı qasıetti kók Týymyz álem elderiniń týla­rymen qatar asqaqtaı jelbiredi! Minekı, búgin HHI ǵasyrdaǵy álem bederindegi sý jańa qala – Otan júregi – elordamyz Astana atty alyp shahar shańyraq kóterip, saǵat saıyn qulpyrýda. El rýhyn oıatyp, Ortalyq Azııadan aına­lasyna nuryn shashqan Astanamyz Elba­sy­myzdyń batyl da bekem, kóregen de tereń ıdeıasynan týǵan týyndy-tyn. Ony jalpaq jahan biledi. Bilip qana qoımaı, asa bir yjdahat­ty­lyq­taryn tanytady. Rızashy­lyq­taryn bildiredi. Iá, Astana – ańyz qala! Quba jo­nynda kıik jortyp, aqseleýi alyp muhıt­taı tolqyǵan ańyz da abyz dala – Sary­arqanyń apaıtós keýdesinde nebári onbes-aq jylda sán túzep, búginde kórgen jan­nyń kóz jaýyn alar jaýharyna aı­nal­­dy. Árkim-aq qııalyna qanat baılap, osy­naý ańyz qalaǵa kelýdi, kórýdi arman­daı­dy. Kórip qaıtqany kór­megenine ańyz etip aıtyp, tamsandyrady. Astana – sáýletti qala! Osynaý tańdaı qaqtyrǵan tańǵajaıyp, teń­dessiz iri sáýletter toǵysy elordany barshaǵa etene ete túsedi. Ýaqyt ótken saıyn kúmbezderi kók tiregen tákap­par da mańǵaz, alyp ta aıbyn­dy, tóbe­leri kókke talasqan ásem ǵımarattar qalanyń ajaryna aıshyǵyn qosyp, has sulýdyń kelbetin elestetedi. Astanany salý úshin álemge áı­gili sáýletshiler adam nanǵysyz nebir ǵajaıyp jobalaryn jasady. Degen­men, bári de Elbasynyń ti­keleı óz jeteginde, óz qadaǵalaýyn­da ekenine, sondaı-aq bas sáýlet­shisi, árıne, Elbasynyń ózi ekenine eshkim esh ýáj aıta almaıdy. Bul álem órke­nıeti tarıhyna Qazaq eli­niń jáne onyń Elbasynyń qosqan qaıta­lanbas altyn paraqtarynyń biri. Bir ǵana mysal, ataqty sáýletshi Norman Fosterdiń iri jobalarynyń biri – “Han Shatyr” mádenı oıyn-saý­yq ortalyǵy. Ol jumyr jer be­tin­de tek Astanaǵa ǵana tán. Bıiktigi 150 metr. ... Aqorda, Báıterek, Táýelsizdik saraıy, “Nur-Astana” meshiti, 30 myń adam­dyq jabyq stadıon, “Dý­man” okea­na­rıýmy, Pıramıda, Han Shatyr, Astana-Taýer... Mınıstr­lik­ter men ákimshilik ny­sandary. Kúmbezderi “aspan shańyra­ǵy­na” shan­shylǵan basqa da nebir áleý­met­tik jáne son­daı-aq turǵyn úı ke­shen­deri, álem­dik bilim stan­dart­taryna saı bilim ordalary... Astana – arý, arman qala! Qa­zaq­stan­nyń kindigi – Uly dalanyń jon arqa­synan “kúndiz kúmis, túnde altyn” bolyp aǵatyn, shárbat Esil­diń jaǵa­synda laǵyl-injýdeı túr­lenip, “ózine ólerdeı ǵashyq eter, tal boı­ynda bir mini joq sylań­da­ǵan sulý­daı” boı túzegen shaharǵa kelý men qyzyqtaýdy kim arman­da­maıdy deı­siz?! “Astanaǵa bardym!”, “Astanadan keldim!” dep, barǵany­myz­da, kelgeni­miz­d­e sondaı bir aıryqsha qýanysh sezimmen aıtsaq, astanalyqtar: “Men – astana­lyq­pyn!” dep, maqtanyshpen aıtady. Ýa­qytpen qatar ajarlanyp, aıshy­ǵy­na órnegi jarasqan ásem de jas qa­lany aralap, Báıterekke bir kó­terilip qaıtýǵa elimizdiń túkpir-túkpi­rinen eńkeıgen káriden eńbek­tegen jasqa deıin tolassyz aǵylyp, kelip jatady. Tórtkúl dúnıeniń tórt buryshynan kelip-ketip jata­tyn shet­eldik saıahat­shy­lardyń ózi qanshama! Iá, gúldene ber, Astana! Astana – elordamyz! Dúnıe-ǵa­lamǵa tanyldy. Búginde resmı As­ta­nada álemniń talaı memleket­te­riniń kósh­basshylary men betke ustar ser­keleri bas qosyp, pikir al­mas­tyryp, ja­handyq deńgeıdegi ma­ńyzdy-ma­ńyzdy sheshimder qabyl­daı­dy. Jumyr jerdiń iri-iri din­basylary dóńgelene otyryp, ashyq ún qatysyp, dıdar­la­sýdyń nátı­je­sinde halyq­ara­lyq beı­bitshilikke qol jetkizetin qut­ty orny men qasıetti tórine aınaldy. Resmı As­tana, mine, Eýropadaǵy qaý­ip­sizdik jáne yntymaqtastyq Uıy­my­na tóra­ǵalyq etip otyr. Keler jyly Islam Konferen­sııa­sy Uıymyna tóraǵalyq etpek. Shanhaı yntymaq­tastyq uıy­mynyń 10 jyldyq mereı­toıy da osynda ótpek. Munyń bári de ýaqyt tizbesine altyn árip­termen jazylyp jatyr. Iá, bastaı ber, Astana! Qazaqstan, Elbasy, Astana – ás­pe­timiz! Qazir jumyr jerdiń qaı bu­ryshyna baryp, kezdesken ada­myńa “Men qa­zaq­stan­dyq­pyn” de­seń, ol: “Nazarbaev!.. Astana!..” dep barmaǵyn shoshaıta turyp, joǵary iltıpat kór­sete asa bir rıza­shy­lyq sezimmen qa­raı­dy. Osyndaı sátte me­reıimiz ústem bolyp, mártebemiz asqaq­tap kete bara­dy. Álbette, rýhty úsh sózdiń dańqy tórtkúl dúnıege jaıylyp ketkenine ishteı shattana turyp, boıyńdy asqaq  bir sezim bıleıdi. Sóıtip tu­ryp, ózdi-ózińnen “Elimdi, jerimdi bu­dan da ári gúldendirip, 2030 jyl de­gen­de damyǵan 50 eldiń qatarynan oıyp ornymyzdy alamyz” degen se­nim-ańsaryń­men jigerlene shabyt­ta­nyp, osy uly maqsatqa mysqaldaı bolsa da óz úlesińdi qosýǵa tyrysa­syń, talpynasyń! Berdihan JÁŃIShULY, Mońǵolııa Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Almaty oblysy, Kóksý aýdany, Balpyq bı kenti. ________________________________________

ULY JOLDYŃ BASTAÝY

Bárimiz de – tarıhtyń sýbektisimiz, Qazaqstannyń jańa tarıhynda barsha qa­­zaqstandyqtardyń úlesi bar. Alaıda, olardyń arasynda osy tarıhty jasap kele jatqan, oǵan aqyl-oıy men erik-jigeriniń jáne qam-qareketiniń aıshyqty tańbasyn salǵan tulǵa bar. Ol – Elba­symyz Nu­r­sul­tan Nazarbaev. Nursultan Ábishuly aý­maly-tókpeli ótpeli kezeńnen Qazaqstandy súrindirmeı alyp shyǵyp, órkenıetti damý jolyna baǵyttaı bildi. Egemendiktiń eleń-alań kezeńinde óz ereksheligi bar, búginde búkil álemge málim qazaqstandyq joldy tańdap, ony oıdaǵydaı iske asyryp keledi. Qytaılyqtar aıtady eken: aýmaly-tókpeli zamanda ómir súrýdi Qudaı basqa bermesin dep. О́mir súrý óz aldyna, mundaı zamanda eń qıyny el basqarý, ony órke­nıetti elderdiń qataryna qosý, atyn álemge jaıý emes pe?  Osyndaı tarıhı mindetterdi oıdaǵydaı iske asyrý – Nursultan Nazar­baevtyń basyna túsken baqyt, abyroı. “Men óz halqymnyń jolynda basymdy báıgege tikken adammyn, – dep aǵynan jarylady Elbasy. – Maǵan ary úshin janyn sadaǵa etetin osyndaı tekti halyq­qa, meni ulym dep, perzentim dep tóbesine kótergen halyqqa, arǵy-bergidegi qazaq ba­la­synyń birde-biriniń peshenesine buı­yrmaǵan baqytty – tolyqqandy, táýelsiz memleket qurýdyń basynda bolý baqytyn buıyrtqan halyqqa qyzmet etýden artyq eshteńeniń keregi joq, osy jolda men boıymdaǵy bar qaırat-qa­bi­letimdi, bilim-biligimdi aıamaı jumsaımyn, qandaı táýekelge de baramyn”. Táýelsizdik alarda Qazaqstan, sóz joq, artta qalǵan, ekonomıkalyq turǵydan al­ǵan­da biryńǵaı shıkizat óndirý satysyn­daǵy elder qatarynda bolatyn. Osyndaı shaqta Z.Bjezınskıı, V.Jırınovskıı se­kildi saıasatkerler  Qazaqstannyń óz al­dyna derbes el bolyp damı alatynyna kú­mán keltirdi. Kóp ýaqyt ótken joq – Qa­zaqstan tez arada damýshy elder qataryna qo­syldy. Munymen de tynbaı, qazir básekelestikke qabiletti, ozyq elderdiń qataryna kirýge qadam jasaýda. Qazir qaı-qaısymyzdyń da alǵa qoıǵan maqsattarǵa jetetinimizge shúbámiz joq. Biz tipti elimizde, óz ómirimizde bolyp jatqan ońdy ózgeristerdi úıren­shikti nársedeı qabyldaýǵa da daǵdylanyp kettik. Solaı bolatyny belgili sııaqty. Eldegi ekono­mı­kalyq, áleýmettik, saıası jaǵdaıdyń óris­teýi ózdiginen, op-ońaı bolyp jatqandaı kórinedi. Áste de olaı emes. Eshnárse teginnen tegin kelmeıdi. Táýelsizdiktiń de, naryqtyń da, demokra­tııanyń da biz úshin qalyptasqan sara joly bolǵan joq. Bárin de jańadan bas­taýǵa týra keldi. Onyń ar­tynda halqymyz ben barsha qazaq­stan­dyq­tardyń qajyrly eńbegi, birligi, tatýlyǵy men tózimdiligi tur. Báriniń artynda El­basynyń sarabdal saıasaty, kóregendigi, erik-jigeri men tabandylyǵy, salqynqan­dylyǵy bar. Elimiz júrip kele jatqan, Elbasy bel­gilep bergen qazaqstandyq joldyń aıtar­­lyqtaı ereksheligi – ekonomıkalyq, áleý­mettik, saıası jáne ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq reformalardyń kezeń-kezeńimen, ret-retimen iske asyrylýynda. Bárin bir­den bastaý, bárin qatar alyp júrý múmkin bolmady. Ekonomıkany jolǵa qoıyp al­maı, halyqqa áleýmettik jeńildikter jasaý, zeınetaqy men jalaqyny ósirý múmkin emes edi. Sol sııaqty ekonomıka janda­nyp, óndiris iske qosylmasa, ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq reformalar da júzege aspaıdy. Saıasat degen, demokratııa degen, marks­­­tik tilmen aıtsaq, qondyrma. Qondyrma oıdaǵydaı jumys isteýi úshin eń aldymen onyń ekonomıkalyq, áleýmettik irgetasy, bazısi qalanýy kerek. Elbasynyń áriden ári tereń oılaıtynyna onyń damýǵa qajetti reformalardy alǵa shyǵara bilip, olardy tııanaqty jáne dáıekti túrde iske asyrýy dálel bola alady. Keıbireýler elimizde saıası reforma, atap aıtqanda, demokratııalandyrý ke­she­ýil­dep qaldy dep bılik basyna kiná artpaq bolady. Durys emes. Qaı nárseniń de kezegi bolady. Demokratııa degen tarıhı ári naq­ty qubylys. Ár jerde ol eldiń erek­she­ligine, halyqtyń diline qaraı ártúrli kúıde ornyǵady. Eger demokratııa betimen ketse, onda kór­shiles Qyrǵyzstandaǵydaı beıbastaq­tyqqa, anarhııaǵa ulasýy múmkin. Osy ma bizge keregi? Biz, qazaqstandyqtar, elimiz­degi yntymaq, tatýlyq, turaqtylyq úshin, balalarymyz tynyshtyq jaǵdaıynda aman-esen bilim alyp, eńbek etip, baqytty ómir súrip jatqany úshin eń  aldymen Elbasyna qaryzdar ekenimizdi esten shyǵarmaýymyz kerek. Elimizdiń táýelsizdik tusyndaǵy je­tistikterin biz oryndy túrde Elbasynyń eńbegimen baılanysty qarastyramyz. Qaı jerde de – ishte de, syrtta da – Qaza­q­stan týraly áńgime bola qalsa, aldymen eske túsetin esim – Nursultan Nazarbaev. Eline eńbegi sińgen erdi baǵalaý – ata saltymyzǵa tán qasıet. “Jaqsynyń jaq­sylyǵyn aıt, nury tasysyn” deıdi halqymyz. Sońǵy qabyldanǵan konstıtýsııalyq zańǵa jasalǵan ózgerister men tolyq­ty­rýlarǵa sáıkes N.Á.Nazarbaevqa Ult Kósh­basshysy degen mártebe berildi. Sóıtip, Prezıdent Ult Kóshbasshysy dep tanyldy. Munda áńgime jeke tulǵa týraly ǵana emes,  sonymen birge ult, el týraly da bolyp otyr­ǵanyn túsiný kerek. Nur­sultan Nazar­baev ózin ǵana emes, ultyn, halqyn, Qa­zaqstandy búkil álemge tanyt­ty. Elimizdiń EQYU-ǵa jetekshilik etýi – osynyń aıqyn kórinisi. Ult Kóshbasshysy týraly máselede sondaı uldy, kóshbasshyny baptap ósirgen halyqtyń, qazaqstandyqtardyń abyroıy týraly da sóz bolyp otyr. “Ulym deıtin jurt bolmasa, jurtym deıtin ul qaıdan shyǵady” deıdi Ahmet Baıtursynov. Biz búgin ulym deıtin jurtymyz bar, jurtym deıtin ulymyz bar dep aýyz toltyryp aıta alamyz. Keıbir basylymdar men adamdar arasyndaǵy aýyzeki áńgimelerde Elbasy da synǵa ilinip jatady. Bul da túsinikti. Jurttyń bárine jaǵý qıyn. Osyǵan oraı, Konfýsııdiń bir áńgimesin keltireıin. Birde Konfýsııden shákirtteri suraıdy: – Ámirshini jurttyń bári jaqsy kórse ne bolady? – dep. – Jaqsy bolmaıdy, – dep jaýap beredi qytaı ǵulamasy. – Ámirshini jurttyń bári jek kórse she? – Árıne, jaqsy emes. Sosyn Konfýsııdiń ózi: – Ámirshini jaqsy adamdar jaqsy kórip, jaman adamdar jek kórse durys bolady, – deıdi. El bılegen adamdardyń abyroıy tý­raly sóz bolǵanda Ybyraı Altynsa­rınniń myna shýmaǵy eske túsedi: Jaqsyny kózden salmańyzdar. Jaqsydan qapyl qalmańyzdar. О́zi bolǵan erlerdiń Aıaǵynan almańyzdar. “О́zi bolǵan erlerdiń” qatelikteri de óz­derindeı iri bolyp, kózge birden shalynýy múmkin. Sonymen birge olardyń qatelikteri de basqalarǵa sabaq bolady. Tulǵanyń tarıhtaǵy rólin túsiný úshin árkim óziniń sýbektıvtik kózqarasymen shektelip qalmaı, tulǵaǵa tarıhı turǵy­dan, sol tustaǵy kezeń turǵysynan qaraýy ke­rek. Sonda ol syńarjaqtylyqqa uryn­baı­dy. Tarıhqa da, tarıhı  tulǵalarǵa da uqypty kózqaras kerek. Oshaq basyndaǵy túsinikpen biz tarıhı tulǵalarǵa durys baǵa bere almaımyz. Men jumys isteıtin Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıteti Jáńgir hannyń esimimen atalady. Jáńgir han týraly keńes dáýirindegi kózqaras bel­gili: halqyn qanap, narazylyq bildirgeni úshin ásker shyǵaryp qyryp salǵan jyrtqysh, qatygez, “qasqyr”. Qazir bizdiń Jáńgir han týraly pikirimiz múldem ózgerdi. Biz endi onyń el basqarýdaǵy jańashyldyǵyna, reformatorlyǵyna, aǵartýshylyǵyna, elin, halqyn beıbit, berekeli turmysqa jetkizbek bolǵan áreketine basymdyq berip otyrmyz. Ári muny óte oryndy dep sanaımyz. Ýaqyt ózgerdi. Jáńgir han týraly bizdiń pikirimiz de ózgerdi. Budan Jáńgir handy synaǵan, oǵan qarsy turǵan  aqıyq aqyn Mahambettiń  bedeli kemip qalǵan joq. Ma­ham­bet – tulǵa. Sol sııaqty Jáńgir han da – qaıtalanbas tulǵa. Bulardaı ke­sek, dara tulǵalardyń múddeleri, oılary sáıkes kele bermeıdi. Qazaqtyń danalyq sózi bar: “Eki qoshqardyń basy bir qa­zanǵa syımaıdy” – degen. Mahambet pen Jáńgir hanǵa zaman da, olar ómir súrgen qoǵam da tarlyq etti. Sóıtip, taǵdyr ekeýin bir-birine qarsy qoıdy. Qazirgi naryqtyq, ashyqtyq, demo­kra­tııa­lyq qoǵamda “kýlt” degennen qorqý­dyń qajeti joq. Biz ol kezeńnen ótip ket­kenbiz. Jaqsyny – jaqsy, jamandy – ja­man dep aıta alatyn jaǵdaıǵa jettik. Abaı aıtady: “Súıer ulyń bolsa, sen súı, súı­inerge jarar ol” dep. Búginde Elba­symyzdy sheteldikter men barsha álem jurtshylyǵy moıyndap, ony fenomen dep tanýda. Mine mundaı Elbasymen, mundaı kóshbasshymen qalaı maqtansaq ta artyq­tyq etpeıdi dep oılaımyn. Tilekjan RYSQALIEV, Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń professory, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory. ORAL.