TMD radıoaktıvti materıaldardy tasymaldaýǵa baqylaýdy kúsheıtti

Apat bolsa, kim jaýapty?

Otyrysta aldymen jaqynda Oqý-aǵartý mınıstri bolyp taǵaıyndalǵan Juldyz Súleımenovanyń Májilistegi ókilettigin merziminen buryn toqtatý týraly qaýly qaraldy. Usynysty qatysýshylarǵa Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi Azamat Aımanakýmov tanystyrdy. Depýtattar daýysqa salyp, biraýyzdan sheshim shyǵardy.

Parlamenttiń jetinshi jáne segizinshi shaqyrylymdarynda Juldyz Súleı­menova Májilistiń Áleýmettik-mádenı damý komıtetinde belsendi qyzmet atqardy. Onyń jetekshiligimen áıelder quqyqtaryn qorǵaýǵa jáne balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge, sonyń ishinde turmystaǵy zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl sharalaryna baǵyttalǵan eleýli zańnamalyq túzetýler ázirlenip, engizilgen edi.

Ári qaraı kún tártibine sáıkes depýtattar nazaryna tórt másele usynyldy. Alǵashqy ekeýin, atap aıtqanda «Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek kodeksine eń­bek salasyndaǵy ujymdyq qatynastar­dy retteý máseleleri boıynsha ózgerister engizý týraly» jáne «Qazaqstan Respýb­­lıkasy men Ulybrıtanııa jáne Soltús­tik Irlandııa Qurama Koroldigi arasyn­daǵy strategııalyq áriptestik pen ynty­maqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobalaryn Májilis komıtetteri birden jumysqa qabyldady.

Odan keıin depýtattar «Táýelsiz Mem­leketter Dostastyǵyna qatysýshy memleketterde radıoaktıvti materıaldardy trans­shekaralyq tasymaldaý týraly kelisim­di ratıfıkasııalaý týraly» zańyn qabyl­dady. Qujatty tanystyrǵan Atom ener­gııasy jónindegi agenttiktiń tóraǵa­sy Al­masadam Sátqalıevtiń aıtýyn­sha, ke­li­simge Qazaqstan Úkimeti 2020 jyl­ǵy 6 qa­­ra­­shada ótken TMD Úkimet basshy­lary ke­ńesiniń otyrysy aıasynda qol qoıǵan.

– Búginde el aýmaǵynda radıoaktıvti materıaldardy tasymaldaý tártibine baılanysty máseleler qoldanystaǵy zańnamamen rettelgen. Kelisimdi ratıfıkasııalaý transshekaralyq tasymaldardy baqylaý tıimdiligin arttyrýǵa, radıoaktıvti materıaldardy memlekettik shekaralar arqyly ótkizý kezinde negizsiz kidiristerdi boldyrmaýǵa, oryn aýystyrý monıtorıngi júıesin jetildirýge, sondaı-aq radıoaktıvti materıaldardy zańsyz tasymaldaýdyń jolyn kesýge yqpal etedi, – dedi agenttik basshysy.

Onyń sózine qaraǵanda, zańdy qabyldaý teris áleýmettik-ekonomıkalyq nemese ózge de saldarǵa alyp kelmeıdi, memlekettik bıýd­jet­ten qosymsha shyǵystardy talap etpeıdi.

Talqylaý barysynda depýtat Serik Egizbaev ıadrolyq jáne basqa da radıoak­tıvti materıaldarǵa qatysty qyzmetti baqylaýdyń senimdiligine kúmán keltirdi.

– MAGATE derekterine sáıkes, tek byltyr ıadrolyq jáne basqa da radıoaktıvti materıaldarǵa qatysty zańsyz nemese ruqsat etilmegen qyzmettiń 147 jaǵdaıy tirkelgen. Bul – alańdatarlyq jaǵdaı. Onyń ústine, TMD elderinde monıtorıng júıeleriniń tehnıkalyq jabdyqtalý deńgeıi ártúrli. Kelisimde úılestirý qarastyrylǵan, alaıda naqty tetikter kózdelmegen. Birtutas monıtorıng júıesi bolmasa, kez kelgen kelisim qaǵaz júzinde qalýy múmkin. Nege kelisim jobasynda kem degende sıfrlyq jáne spýtnıktik monıtorıngtiń biryńǵaı standartyn qurý qarastyrylmaǵan? Elder derekterdi áli kúnge deıin qolmen almasyp otyrǵanda, biz qandaı qaýipsizdik jaıynda aıta alamyz? – dep depýtat suraqty tótesinen qoıdy.

Atom energııasy jónindegi agenttiktiń tóraǵasy qujatta monıtorıng normalary shynymen de aıqyndalmaǵanyn, tek trans­shekaralyq tasymaldaý rejimderi qaras­tyrylǵanyn rastady. Alaıda ol mundaı qatynastar basqa kelisimder men konvensııa­lar aıasynda tolyq rettelgenin aıtty.

– Bul halyqaralyq sharttarda jetki­likti dárejede naqty rettelgen. Qazaq­standa monıtorıng joǵary deńgeıde júrgiziledi, mobıldi monıtorıng qondyr­ǵylary jumys isteıdi. Sondaı-aq elimizdiń mundaı jaǵdaılardy monıtorıng jasaý, baqylaý, joıý, sonyń ishinde lastanǵan aýmaqtardy qalpyna keltirý boıynsha biregeı tájirıbesi bar. Semeı ıadrolyq qaýipsizdik aımaǵyn qurý sheńberinde biz jabdyqtar, biregeı tehnologııalar jáne baqylaý salasynda úlken tájirıbe aldyq, – dep sendirdi A.Sátqalıev.

Al depýtat Temir Qyryqbaev radıo­aktıvti materıaldardy el aýmaǵy arqyly tasymaldaý kezinde tótenshe jaǵ­­daı­lar bolsa, kim jaýapty bolaty­nyn jáne keltirilgen zalal qalaı baǵalanatynyn surady. О́z kezeginde agenttik tóraǵasy Almasadam Sátqalıev bul másele Qazaqstan zańnamasynda jáne halyqaralyq mindettemelerde de naqty rettelgenin taǵy bir márte estirtti.

Qylmysqa qarsy birlesken is-qımyl

Otyrysta qaralǵan túıindi qujat – «Qazaqstan Úkimeti men Túrikmenstan Úkimeti arasyndaǵy qylmyskerlikke qarsy kúrestegi yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańy. Onyń negizinde Qazaqstan men Túrikmenstan transulttyq qylmyspen kúreste ózara kómek kórsetedi.

Atap aıtqanda, qujat uıymdasqan qylmysqa, terrorızm men ekstremızmge, esirtki quraldarynyń, psıhotrop­tyq zattardyń jáne olardyń prekýrsor­larynyń zańsyz aınalymyna, zańsyz kóshi-qonǵa jáne adam saýdasyna qarsy kúreste qos el arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń quqyq­tyq negizin naqtylaıdy. Sondaı-aq quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý salasyn­daǵy ózara suranystardy oryndaý, jedel jáne krımınalıstıkalyq aqparatpen, tájirıbemen, mamandarmen, normatıvtik quqyqtyq aktilermen almasý da kiredi.

– Kelisimge byltyr 10 qazanda Memleket basshysynyń Túrikmenstanǵa sapary barysynda qol qoıyldy. Qujat halyqaralyq sharttarǵa jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyna sáıkes keledi. Jalpy, búginde osyndaı kelisimder 20 elmen (Bolgarııa, Majarstan, Iordanııa, Ispanııa, Italııa, Saýd Arabııasy, Qytaı, Lıtva Respýblıkasy, Latvııa, Polsha, Rýmynııa, Slovakııa, Serbııa, Túrkııa, О́zbekstan, Fransııa, Cheh Respýblıkasy, Estonııa, BAÁ) jasalyp, kúshine endi, – dedi qujatty tanystyrǵan Ishki ister mınıstriniń orynbasary Sanjar Ádilov.

Monopolıster tarıfti negizsiz kóterdi

Otyrys ári qaraı depýtattyq saýal­darmen jalǵasty. Májilis depýtaty Elnur Beısenbaev Premer-mınıstr Oljas Bektenovke elimizdegi kommýnal­dyq qyzmette tarıf máselesiniń áli júıe­lenbegenin aıtyp, másele kóterdi.

– Astanada jylýmen jabdyqtaý júıelerin syǵymdaý quny 2019 jyldan 2023 jylǵa deıin 100%-ǵa ósti (metrine 481 teńgeden 1 033 teńgege deıin). Qyzylordada elektr qýatyna qosylý baǵasy 52%-ǵa ósti. Kókshetaýda sýmen jabdyqtaýǵa qosylý quny 68%-ǵa ósti. Mundaı qyzmetter baǵasynyń jyl saıynǵy ortasha ósýi el boıynsha 50%-ǵa jetedi, bul ınflıasııanyń jalpy deńgeıinen edáýir asyp túsedi. Sonymen qatar monopolıster shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri úshin jasandy kedergiler jasaý jáne olardyń jalǵan syltaýlarmen ınfraqurylymǵa qol jetkizýden bas tartý arqyly jaǵdaıdy teris paıdalanady. Memleket basshysynyń «tutynýshylardy monopolıstermen betpe-bet qaldyrmaý» tapsyrmasyna qaramas­tan, biz Tabıǵı monopolııalardy retteý komıteti tarapynan protek­sıonızm­di baıqap otyrmyz. Osy saladaǵy kez kelgen tártip bas­tama­laryn buǵat­taý monopo­lııa­lardyń múd­de­lerin qoldaý týraly negizdelgen bol­jam týdyrady. Sondyqtan Májilispen birle­sip, tutyný­­shy­lar­dy qorǵaý jáne ınvestısııa­lar­dyń ashyq­­tyǵyn qamtamasyz etý úshin ta­bıǵı mo­no­polııa­lar sýbektileri qyzmeti­niń ózge de túr­lerine baqylaý men retteýdi zań­na­malyq engizýdi pysyqtaý qajet, – dedi depýtat.

Al Májilis depýtaty Erbolat Saýryqov Jambyl oblysy dıqandarynyń nesıe men lızıng tólemderin bir jylǵa ósimpulsyz shegerýdi usyndy.

– Keıingi úsh jylda Jambyl oblysy men oǵan irgeles óńirlerdiń sharýalary buryn-sońdy bolmaǵan aýyr synaqqa tap bolyp otyr. 2023 jyly qýańshylyq jarııalanyp, tótenshe jaǵdaı engizilgenimen, ótemaqy sýarmaly jerleri bar sharýashylyqtarǵa ǵana berildi. Al sýarylmaıtyn jermen aınalysatyn fermerler eshqandaı kómek ala almady. Byltyr ónim mol jınalǵanymen, Reseıden arzan astyqtyń aǵylyp kelýi saldarynan baǵa kúrt quldyrady. Otandyq dıqandar óz ónimin ótkize almady. Shyǵyn jabyl­mady, tabys túspedi. Buǵan qosa sýbsı­dııa tólemderi keshiktirilip, sharýalardyń jaǵ­daıy odan ári aýyrlady. Bıyl taǵy da qýań­shylyq qaıtalandy. Túrkistan oblysynda tabıǵı sıpattaǵy tótenshe jaǵdaı jarııa­lan­ǵanymen, Jambyl oblysynda mundaı qadam jasalmady. Sonyń saldarynan sýb­s­ıdııa da, ınvestısııalyq qoldaý da beril­medi. Myńdaǵan sharýashylyq qazir bank­rot bolýdyń aldynda tur, – dedi E.Saýryqov.

Depýtat Aıan Zeınýllın bolsa, moıyndaryna zańsyz nesıe ilingen múgedekterge arasha túsip, saýal joldady.

– Mysaly, Qaraǵandyda 66 jastaǵy zeınetker G.I.Týtýchkına 2001 jyldan beri psıho­ne­vrologııalyq esepte turǵa­ny­na qara­mastan, onyń atynda Halyk Bank pen Home bank-te jalpy somasy 5 081 543 teńge bolatyn qaryz bar. Negizi búkil memlekettik platformalarda onyń den­saýlyq jaǵdaıyn rastaıtyn qujattar bar. Al mıyna zaqym kelgeni týraly dıag­n­oz qoıylǵan II toptaǵy múgedek A.V.Grıgora­shenkonyń ESQ kilti men uıaly telefony joq ekenine qaramastan, atyna Halyk Bank-ten 832 990 teńge kredıt rásimdelgen. Múge­dektiń 86 jastaǵy anasy quqyq qorǵaý organ­dary men bankterdiń tabaldyryǵyn tozdy­rýǵa májbúr. Mundaı mysaldar júz­dep kezdesedi, – degen depýtat Bas prokýror men Ulttyq bank basshysynan, Ishki ister mı­nıstri men Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń basshysynan saýalyn­da atalǵan tulǵalarǵa jan-jaqty kómek surady.

О́z kezeginde depýtat Ashat Rahymjanov IIM-nen alaıaqtyq shemalarǵa qatysty bank menedjerlerin tekserýdi talap etti.

– Elimizde alaıaqtyq tásilmen azamat­tardyń atyna júıeli túrde kredıt resim­deıtin uıymdasqan qylmystyq top jumys istep keledi. Ishki ister mınıstrligi ekinshi deńgeıdegi bank menedjerleriniń qyzmetine jan-jaqty tekserý júrgizip, jalǵan senimhat arqyly kredıt rásimdeý faktilerine quqyqtyq baǵa bersin. О́z tarapymyzdan josyqsyz qyzmetkerlerdiń tolyq tizimin usynamyz jáne tergeý sheń­berinde, onyń ishinde Shyǵys Qazaqstan ob­lysy boıynsha organdarmen ózara is-qımyl jasaımyz, – dedi A.Rahymjanov.