ELBASY JÁNE EL BILIMI

Ata tarıhtyń tarlanboz shabysynda “Keshe”, “Búgin” jáne “Erteń” dep atalatyn úsh uly bólik bolady. Olar bir-birinen ajyraǵysyz, bir mezgilde bólek-bólek, taǵy bir mezette birtutas ǵumyr keship, taǵylym men tanymnyń, parasat pen paıymnyń tunyǵynan adamzat bala­synyń shólin qandyryp otyrady. Eli­mizdiń Táýelsizdikke qol jetkizgen jyl­da­ryna búgingi kúnniń bıiginen kóz salǵ­an­da, osy uly qaǵıdat birden kózge shalynady. О́tkenge oı júgirtip, osydan jıyrma jyl burynǵy Qazaqstandy kóz aldymyzǵa elestetsek, eń aldymen aýmaly-tókpeli ekonomıka, saıası belgisizdik, sansyratqan tapshylyq, jumyssyzdyq, baǵanyń qunsyzdanýy, kúıregen sharýashylyq t.t. esimizge túsedi. Burynǵy Keńester Odaǵy­nyń temir qursaýynan bosanyp, táýel­sizdiktiń aq tańy atqan elimizde damýdyń jańa jolyn tańdaý qajettigi turdy. Osy bir júgi men jaýapkershiligi zil batpandaı aýyr mindet eldiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń moınyna júkteldi. Aldymen eldegi jaǵdaıdy turaqtan­dy­ryp, tez arada naryqtyq qatynasqa kóshý kezek kúttirmes sharýa bolatyn. “Saıası belgisizdik pen ekonomıkalyq quldyraý­dyń, qarjylyq bylyqtyń asa aýyr jyldarynda barlyǵyn jańadan bastaý kerek boldy, – dep jazady N.Nazarbaev “Ǵasyrǵa turarlyq on jyl” atty kita­bynda, – Bizdiń strategııa ekonomıkalyq qalyptasýdy tıimdi júzege asyrǵan elder­diń klassıkalyq tájirıbesine negizdelgen. Biraq bul azdyq etti, sebebi elimizdiń ózin­dik ereksheligin eskerý qajet edi. Qazaqstanǵa ózindik jol izdeý kerek boldy. Qazaqstandyq jol”. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyly Qazaq­stannyń jańa tarıhyndaǵy asa aýyr kezeń edi. О́ndiris ónimin shyǵarý jartylaı qysqardy. Ekonomıkadaǵy tólemdik qaryz respýblıkanyń ishki jalpy óniminiń kólemine teńeldi. Nesıelik mólsherleme 400, jyldyq ınflıasııa 2500 paıyzǵa jetti. Eldegi kásiporyndardyń jartysy­nan astamy óz shyǵynyn óteı almaı bankrotqa ushyrady, ortasha jalaqy eki esege, al eń tómengi jalaqy mólsheri tip­ten 90 paıyzǵa tústi. Aýyl sharýashyly­ǵyndaǵy óndiris otyz paıyzǵa quldyrasa, kólik tasymaldaý eki esege azaıdy. О́ndiristiń quldyraýy, áleýmettik qa­jet­tilikke bólinetin qarjynyń tapshy­lyǵy halyqtyń turmysynyń tómendeýine ákep soqtyrdy. Zeınetaqy men ótemaqy tóleýge qarjy jetpedi, eldiń jalaqysy aılap keshiktirildi. Osyndaı ekono­mı­kalyq qıynshylyqtar demografııalyq jaǵdaıǵa da áser etti. Mıgrasııalyq úrdis­ter kúsheıdi, Qazaqstannan qonys aýdarýshylar sany eselep ósti. Sol jyldardy: “Qazaqstan arty qaıda aparyp soǵary belgisiz ekonomıkalyq qysym (kollaps) jaǵdaıynda turǵan edi”, – dep sıpattaıdy Elbasy. Qazir biz sol kezdegi jas memlekettiń úlken qaýiptiń aldynda turǵandyǵyn bar bolmysymyzben tutas sezinip, ashyq túrde aıta alamyz. Sol qysyltaıań shaqqa qaramastan ult kósemi N.Á.Nazarbaev azat eldiń Tuńǵysh Prezıdenti bolǵan alǵashqy kúnnen-aq Qa­zaqstanda bilikti mamandar daıarlaý men bi­lim salasyn álemdik standarttarǵa saı re­for­malaý máselesine basa nazar aýdar­dy. Táý­elsizdikti baıandy etýde bilimniń ma­ńyz­dylyǵyn jete túsingen Elbasy eko­nomı­ka­lyq jáne qarjylyq qıyndyqtarǵa qara­mas­tan osy salaǵa barynsha qoldaý kórsetti. Halqymyzdyń “Bilekti – birdi, bilimdi – myńdy jyǵady” degen ulaǵatty sózin, bilimniń shyndyǵynda da baǵa jetpes úlken rýhanı qarý ekendigin, tek rýhanı qarý ǵana emes, sonymen qatar asa zor óndirgish kúsh ekenin ol tereń túsindi. Rasynda da, bilim­niń qýatyna teń keletin basqa ıdeıalyq-rýhanı kúsh, qýat kózi joq ekeni baıaǵydan belgili. Sondyqtan da, kúlli álemdik jańa ıdeologııa eń aldymen bilim kúshine arqa súıeıdi. Jańa álemdegi jańa Qazaqstannyń bilimge negizgi basymdyq berip otyrǵandaǵy basty sebebi sodan. О́ıtkeni, bilim – tek ǵylymnyń irgetasy ǵana emes, sonymen birge tasy órge domalaǵan eńsesi bıik eldermen te­rezesi teń memleket bolýdyń kúretamyry, el damýynyń altyn arqaýy. Bilim bar jerde damý, jetilý, kemeldený úrdisi bir sátke tolastamaıdy. Tabystyń kózi, jaqsy ómir súrýdiń túp qazyǵy bilimde jatqanyn uly Abaı da jaqsy aıtqan: “Balań bilimdi, parasatty bolsyn deseń, malyńdy aıama”, – deıdi ol. О́z ultynyń baqytty bolasha­ǵyn, kemel keleshegin oılaǵan, tórt qubylasy túgel, qýatty mem­leket qurýdy maqsat etken Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev eń aldymen elge tereń bilim kerek ekenin jurttan buryn ańǵaryp, erte túsingen tuǵyrly tulǵa boldy. Qaı jerde de, qashan da tuńǵysh bolýdyń júgi men jaýapkershiligi aýyr ekeni belgili. О́ıtkeni, birinshi bolyp jol salý, birinshi bolyp jeńiske jetý, birinshi bolyp báıgeden kelý, birinshi bolyp shar­shy alańǵa shyǵý, birinshi bolyp tereńge úńilý, birinshi bolyp bıikke kóterilý t.t. sekildi birinshi bolýlardyń qaı-qaısysy da úlken táýekeldi qajet etetin erliktiń nyshany ispetti. Basqasyn aıtpaǵanda, birinshi bolyp tepkisi tastaı qatty, tegeýrini som temirdeı myqty ımperııalyq qurylym bıligine der kezinde erekshe minez tanytý, qyr kórsetý, olarmen teń dárejede sóılesý, sóıtip bodandyqtyń sor batpaǵynda batyp jatqan týǵan elińdi birinshi bolyp azattyqtyń aq jolyna bas­taý, alańy kóp alasapyran zamanda aı­byn­dy da aıbarly áreketterge barý – eren erlik derlik. Oǵan qosa Qazaqstan se­kildi kópetnosty, kópminezdi, kóppıǵyldy keńestik “qyzyl ıdeologııanyń” qasiretin molynan kórgen, onyń azabyn meılinshe kóp tartqan elde mundaı tarıhı mańyzdy táýekelge, saıası batyldyqqa barýdyń jaýapkershiligi de, júgi de aıryqsha salmaqty. Osy aıtqanymyzdy jańarǵan Qazaqstandaǵy búkil eldik deńgeıdegi bilim saıasaty máselesine baılanysty zerdele­sek, N.Á.Nazarbaevtyń kemeńgerligi qaıratkerligimen úndeskendigin, kóregendigi danalyǵymen tutasqandyǵyn búginde ár tarap ta, shartarap ta tolyq sezingen. Elbasynyń prezıdenttik qyzmetiniń alǵashqy kúninen-aq eldiń nazaryn aýda­ryp, qoldaýyna ıe bolǵan mańyzdy máse­leniń biri – Qazaqstandaǵy bilimdi bilikti etý saıasaty. Bile-bilgenge bul asqan bol­jam­pazdyqtyń kórinisi. El egemendigin baıan­dy etýde oqý-bilimniń mańyzdylyǵyn jete tú­singen Elbasy ekonomıkalyq jáne qar­jy­lyq qıyndyqtarǵa qaramastan, osy salaǵa tııanaqty túrde qoldaý kórsetip keledi. Ol búgingi tańdaǵy dúnıe júziniń bar­lyq elderinde beleń alǵan ekonomıkalyq daǵ­da­rys áser etip otyrǵan jaǵdaıdyń ózin­de bi­lim salasyna berilgen qar­jyny azaıt­­paý jónin­de Úkimetke ti­keleı tap­syrma berdi. Nege? Sebebi, keń baı­taq eli­mizdi órkenıet damýyna ilestirý úshin, qoınaý­yn­da jatqan en baı­lyq­ty tıimdi ıgerý úshin qazaq jurty ja­ńa zaman tehno­lo­gııa­laryn meńgerýi qajet. Al, jańa za­man teh­no­logııalaryn meńgerý úshin bi­limdi, bilikti mamandardy molynan ázirleý esh ýaqytta kóptik etpeıtini sózsiz. Búgingi jas óskin – elimizde qabyldanǵan strategııalyq mańyzy bar baǵdarla­ma­lar­dy júzege asy­ratyn bola­shaq maman. Ol – eli­mizdiń kemel keleshegi. Sondyqtan, búgingi jahandaný úrdisine ún qo­syp, kezeńdik shek­teý­likke barmaı, tomaǵa-tuıyqtalmaı, ıkem­dilikpen, utqyrlyqpen alǵa jyljyp kele jatqan dúnıe júzi memleketteriniń bilim júıelerin úlgi etip, kerek bolsa ózi­mizdiń ulttyq mektebi­mizdiń uly muratyna saı budan ári damýdyń jańa stra­­tegııalary men baǵdarlamalaryn usyný kezek kúttirmeıtin mańyzdy máseleniń biri edi. Elbasy osy ma­ńyzdy má­seleni der kezinde ańǵara bildi. Mine, orta bilimdi aqparat­tan­dyrý, daryndy balalardy tabý, oqytý men ony damytý, sonyń al­ǵashqy bastamasy – Prezıdenttik “Da­ryn” baǵ­dar­lamasy, odan keı­ingi táýelsiz elimizdiń jańa maman­daryn daıarlaýǵa arnalǵan 1993 jylǵy “Bolashaq” halyqaralyq baǵdarla­masy sekildi memle­kettik mańyzy zor jobalar dúnıege keldi. Bul baǵdarlamanyń áli kúnge je­misti túrde júzege asyp kele jat­qandyǵy kóńilge erek­she qýanysh uıalatady. Búginde elimiz “Bolashaq” baǵdarlama­sy boıynsha jylyna 3000-nan astam jas jetkinshekke álemniń eń bedeldi oqý oryndarynda bilim alýǵa múmkindik jasap otyr. Bul – elimiz jastarynyń erteńine senimin arttyrady. Rasynda, bilimniń negizinde bolashaqqa degen shynaıy senim men úkili úmit, óz halqyna degen izet-qur­met pen qadir-qasıet jatqanyn Elbasy jaq­sy túsindi. Ol tárbıe men oqý-bilimdi egiz dúnıe retinde qarastyryp, tárbıe ar­qy­ly beriletin bilimniń bolashaǵy árqa­shan baıandy bolatynyn nazarynan eshqa­shan tys qaldyrmady. Bul rette “Qazaq­stan – 2030” Strategııasynda El­basy: “El keleshegi jas urpaq tárbıesine tikeleı baı­lanysty”, – dep aıryqsha atap aıtsa, bı­ylǵy jylǵy Qazaqstan halqyna Jol­daýynda: “Eldi jańǵyrtý strategııa­syn iske asyrýdyń tabystylyǵy, eń al­dy­men, qazaqstandyqtardyń bilimine, áleý­mettik jáne dene bolmysy, kóńil-kúılerine baılanysty” – dep bilim berý salasyn damytýdyń qanshalyqty mańyzdy eken­digine jurtshylyqtyń nazaryn aýdardy. Bul oraıda N.Á.Nazarbaev mektep ja­syna deıingi balalardy oqytý men tár­bıeleý, “Balapan” arnaıy baǵdarlamasy, 12 jyldyq oqytý modeli, kásiptik jáne teh­­nıkalyq bilim berý, joǵary bilim be­rý­­diń sapasy, ıntellektýaldy mektepter, ja­ńa halyqaralyq ýnıversıtet syndy bir­qatar sony is-sharalardy saralap alǵa qoıdy. Búgingi tańda HHI ǵasyrdyń bilim berý salasy negizgi úsh erekshelikten turatynyn baıqaýǵa bolady. Olar: birinshiden, adam­dar ómir boıy alǵan bilimderin jań­ǵyr­typ, damytyp otyrady; ekinshiden, oqý­shy­nyń jas, oı, múmkindik erekshelik­te­rine qaraı bilim beriledi; úshinshiden, búkil bilim berý jumysy halyqaralyq deńgeıde basqalarmen qatar, qat-qabat iske asy­rylady. Bylaısha aıtqanda, bilim básekege sáıkes, qazirgi kezeńniń talabyna saı ju­mys isteýge baǵyttalady. Bul erekshelikter qazirdiń ózinde bizge baıqalyp keledi. Mysaly, aqparattyq tehnologııa sala­syndaǵy jańalyq kún saıyn emes, saǵat saıyn jańarý ústinde. Bul salada bir sát kesh qalý degenińiz izbe-iz ókshelep kele jatqan básekelesińe oryn berip, joldan yǵysyp, shyǵyp qalý degen sóz. Al, sol ja­ńarǵan tehnologııany óz ýaqytynda ti­lin taýyp, jumystyń múddesinen shyǵýdyń ózi tynym tappaı izdenýdi, bilmegenińdi kúni-túni úırenýdi talap etedi. Joǵarǵy tehnologııa salasyn aıtpaǵannyń ózinde, qarapaıym ómirde osydan onshaqty jyl buryn kompıýterdi ıgerý dál búgingideı jalpyhalyqtyq sıpatqa ıe bolýy múmkin emesteı kórinýshi edi. О́zimiz kýá bolyp otyrǵandaı, jaǵdaı jyldam ózgerdi. Búgin kez kelgen jumysty kompıýtersiz elestete almaısyz. Buǵan ıtermelep otyrǵan da zaman talaby. Bul neni bildiredi? Bul – budan bylaı bilim berýdiń óziniń jańa tehnologııasyn ıgerý kerektigin ańǵartady. Iаǵnı, bilim berýdi de jańa álemdik stan­darttar men jańa normalarǵa, tyń qalyp­qa negizdeý kerek. Búgingi dúnıejúzilik bilim básekesi bizden osyny talap etip otyr. Bilim básekesi demekshi, alǵan bilimiń basqalardyń bilimimen básekege túse almasa, onda ýaqyttyń bosqa shyǵyn bol­ǵany. Sondyqtan alǵan bilimniń báseke­lestikke qabiletti bolýy bilim alýshynyń beıimine tikeleı baılanysty. Onyń mańyzdylyǵy da osynda jatyr. О́ıtkeni, bilimdi ıgerý – aıtýǵa ońaı bolǵanmen, jaı sharýa emes, asa kúrdeli qubylys. Bilimdi ıgerý úshin tynbaı izdený, úırený jetkiliksiz, sonymen birge bilim alýshy­nyń beıim-qabiletin bilý kerek, sonda ǵana belgili bir nátıje shyǵatynyna senýge bolady. Áıtpese, tógilgen ter de, ketken shy­ǵyn da, bári beker. Beıim demekshi, onyń tasasynda tabandylyq pen qush­tarlyq, batyldyq pen óz qunyn biletin alǵyrlyqtyń jasyrynyp turatyny belgili. Oıymyz jurtshylyqqa túsinikti bolý úshin, ony úlken keńistikke alyp shyǵyp damytýymyz qajet. Halyqaralyq deńgeıdegi bilimniń basty bir ereksheligi – kúshti naryqtyq básekege qajet kadr daıarlaý isi bolsa kerek. Al, básekege qabiletti bolýdyń alǵysharty onyń ishki mehanızmin qalyptastyratyn júıe qurý degen sóz. Bul taqyryptaǵy máseleniń mán-jaıy osyǵan baılanysty kúrdelene túsedi. Búgingi kezeńde otandyq bilim berýdiń ulttyq modelin qurýǵa baılanysty qyrýar sharýalar atqarylý ústinde. Al, bul másele tóńireginde irgeli ǵylymı-zertteý jumys­tarynyń júrgizilip jatqanyna onshaqty jyl boldy. Qazir osyǵan oraı respýblı­kamyzda zańnamalyq jáne normatıvtik-quqyqtyq baza qaıtadan qurylý jolynda. Naqtylaı tússek, Elbasynyń tapsyrma­sy­na oraı halyqaralyq standarttarǵa sáı­kestendirilgen qazaqstandyq bilim berý júıesindegi reformalar júzege asa bastady. Aıtalyq, bilim berý mazmuny men qu­ry­lymyn jańartýdan basqa, joǵary bi­limdi mamandardy daıyndaýdyń úsh saty­ly modelin – bakalavrıat – magıstratýra – doktorantýra PhD – qabyldaý men bilim berý júıesin jańasha basqarý úrdisi qalyptasty. Alaıda, bul jerde aıta ke­tetin bir másele, bilim berýdiń ulttyq mo­deli men ulttyq júıesi uǵymdarynyń ara ­sal­maǵy men aıyrmashylyǵyn, uqsasty­ǵyn salystyra zerttegen ǵalymdar “ult­tyq júıe” uǵymynyń aıasy “ulttyq model” uǵymyna qaraǵanda áldeqaıda keń ári kúrdeli ekendigin aıtady. Ádette, ulttyq model uǵymynda negizinen bilim berýdiń formasy men qurylymy, sondaı-aq onyń mazmunynyń birligi tóńireginde áńgime qozǵalady. Al, bilim berýdiń ulttyq júıesi degende, joǵaryda sóz bolǵan uǵymdarmen shektelip qalmaı, olarǵa qosa bilim salasynyń barlyq deńgeıdegi býyn­darynyń ınfraqurylymdary, atap aıt­qan­da, quqyqtyq-normatıvtik jáne ma­te­rıaldyq bazalary, oqý-jattyǵý alańdary, kadr máselesi, oqý-ádistemelik quraldary, taǵy basqa tolyp jatqan problemalary keńinen qamtylady. Mine, osydan-aq bilim berýdiń ulttyq júıesiniń ınfraqury­lym­daryn tez arada sheshý týraly Elbasynyń bergen tapsyrmalarynyń qanshalyqty zor aýqymy men qatań jaýapkershiligin sezinýge bolady dep oılaımyn. Osy tusta “12 jyldyq mektep” mode­lin engizý máselesine baılanysty birer sóz aıtqan jón sekildi. О́kinishke oraı, biz osy kezge deıin 12 jyldyq bilim berýge ótýdiń túpkilikti mánin, áleýmettik maǵynasyn, Qazaqstan qoǵamy úshin tarıhı taǵdyrlyq sıpatyn jalpyulttyq deńgeıde túsinip bitken joqpyz. Sol sebepten bul oraıdaǵy qoǵamdyq sanada oǵan degen kózqarastyń eki jarylǵandyǵyn bylaı qoıǵanda, salǵyrttyqtyń, jaıbaraqattylyqtyń oryn alǵanyn da ashyq moıyndaýymyz qajet. Eń aldymen, bul jumystyń tolyq­qandy atqarylýy úshin onyń zańnamalyq-normatıvtik negizin jańartý, ony jetki­lik­ti túrde qarjylandyrý, bul mekteptiń júıeli jumys isteýine múmkindik beretin materıaldyq-tehnıkalyq baza qalyp­tas­tyrý, 12 jyldyq mekteptiń suranysyna saı keletin qajetti oqýlyqtar, oqý-ádistemelik keshender jazyp daıyndaý jaıy alǵa jyljymaı turǵany anyq. Osy jáıt Elbasynyń bıylǵy jyldaǵy ha­lyqqa Joldaýynda taǵy da sóz etildi. Joldaýǵa sáıkes 12 jyldyq mektep 2020 jyly tolyqqandy jumys isteı bastaýǵa tıis. Al, Qazaqstan Respýblıkasy damýy­nyń 2020 jylǵa deıingi Strategııalyq josparynda naqty kórsetilgendeı, 12 jyldyq bilim berýge kóshýdiń merzimi 2015 jyldan bastalýy belgilenip otyr. Osy merzim ishinde otandyq bilim berýdiń jańa júıesine kóshýge baılanysty barlyq ázirlik jumystary óz máresine jetýi tıis. Basqany qaıdam, óz basym Prezıdenttiń “12 jyldyq mektep” modelin engizýge baılanysty bastamasy jurtshylyq ta­ra­pynan qoldaý taýyp, mejelengen ýaqy­tynda iske asyrylatynyna senimdimin. Naryq qatynastary ómirimizge tereń tamyr tartýmen birge, ekonomıkalyq ilgeri basýymyzdyń da negizine aınala bastady. Ol – ol ma, qoǵamdyq sanamyz ben ulttyq psıhologııamyzdyń ózi ózgerip, jańalyqqa tosyrqaı qaraýdan arylyp, áleý­mettik batyldyq pen azamattyq bas­tamashylyqqa boı ura bastadyq. Qo­ǵam­daǵy osy jańa serpindi aıqyn ańǵarǵan Elbasy qaısybireýlerdiń qatań synyna ushyraǵan “Tilderdiń úshtuǵyrlyǵy” baǵdarlamasyn usyndy. Mundaǵy negizgi maqsat – úshinshi myńjyldyqta qarqyny jedeldeı túsken jahandaný, shekara talǵamaıtyn ekonomıka-qarjy jáne aqparat aǵymdary zamanynda eńbek resýrstarynyń básekelestigin arttyrý máselesi kózdelgen bolatyn. Basqasha aıtqanda, munda memlekettik til – qazaq tilin, ultaralyq qatynas tili – orys tilin jáne halyqaralyq til – aǵylshyn tilin halyqtyń neǵurlym kóp bóliginiń meń­ge­rýine baǵyttalady. Osy jerde erekshe nazar aýdaratyn nárse, Memleket basshy­synyń “tilderdiń úshtuǵyrlyǵy” ıdeıasyn búkil ulttyq ıdeıa deńgeıine kóterý qajet. Nege deseńiz, birinshiden, bul ıdeıa halqymyzdyń bolmysynda ejelden-aq bar “jeti jurttyń tilin bil” degen baǵalaý ólshemine saı keledi; ekinshiden, qazirgi básekege negizdelgen ómirlik qaǵıdalardyń ózi bizden, bizdiń býynnan osyny talap etip otyr. Pikirimizdi mysalmen dáıek­teıik. Jer júziniń órkenıetti elderinde bilim – eń aldymen ekonomıkanyń negizgi óndirýshi salasy bolyp esepteledi. Iаǵnı, bilim men ǵylym ózin-ózi asyraı alatyn bolýy kerek, ózin-ózi asyraı alǵany eldi de asyraı alǵany, qalyń halyqqa jaǵdaı jasalǵany. Endeshe, bilim men ǵylymdy damytpaı, memleketti alǵa súıreý múmkin emes. Al, naryqtyq ekonomıkada eńbek resýrstarynyń básekelestigi ózinen ózi aldyńǵy kezekke shyǵady. Eńbek resýrs­­tarynyń básekelestigi tikeleı bilimge qa­tysty. Ásirese, qazirgi álemdik jahandaný kezeńinde jastarǵa beriler bilimniń maz­munynyń ulttyq qundylyqtarǵa, má­denıetaralyq túsinik-paıymǵa, aqparattyq jetistikterge, sonymen birge, árıne, halyqaralyq tilderdi meńgerý úrdisine de qatysy orasan. Jańa tehnologııa men qarjy-ekonomıkanyń tili bolyp esep­teletin halyqaralyq tilderdi meńgergen adamnyń jumysty da qınalmaı, tez tabýǵa múmkindigi bolady. Básekege qabilettilik degenimizdiń ózi osydan shyǵady. Biz qalasaq ta, qalamasaq ta bul jáıt búgingi kúnniń shynaıy shyndyǵy, odan eshqaıda qashyp qutyla almaımyz. Elbasy kótergen “tilderdiń úshtuǵyrlyǵy” degende biz, eń aldymen, osy máseleni túsinip alǵanymyz jón. Sosyn osyǵan aıryqsha mán bergenimiz abzal. Alaıda, bizdiń bul baǵdarlamany ǵy­lymı negizde uıymdastyryp, jemisti jú­zege asyrýda azdap kesheýildep kele jat­qanymyz ras. Qalaı degende de, áýeli uǵy­nyp alatyn nárse, bul jerde memlekettik til – qazaq tiliniń tarıhı ornyn, atqa­ratyn qyzmeti men mıssııasyn, áleýetin eshkim tómendete almaıdy. Másele – pedagogıkalyq-psıhologııalyq turǵydan búkil álem zııalylary moıyndap, basshy­lyqqa alyp otyrǵan “tulǵanyń oı-órisin baspaldaqtap damytý teorııasyna” sáıkes bilim berý men tálim-tárbıe úrdisterin júıeli túrde uıymdastyrýda bolyp otyr. Bul teorııa boıynsha áýeli bir tildi – ana tilin tolyq ári tııanaqty meńgerýdi, al, sodan keıin oǵan súıene otyryp ekinshi tildi, olarǵa súıenip úshinshi tildi, taǵy basqa da tilderdi erkin ıgerýdi talap etedi. Túıindep aıtqanda, bilim berý salasynda álemdik ozyq úlgilermen qatar, tarıh qoınaýynan ábden ekshelip, súzgiden ótip shyqqan ulttyq oılaý tásiline de barynsha kóńil bólinýi tıis. Sonda ǵana biz qazir­gideı kúrdeli kezeńde básekelestikke qabi­let­ti jas urpaq tárbıeleýge qol jetkize ala­tyn bolamyz. Elbasy “tilderdiń úsh­tuǵyrlyǵy” baǵdarlamasyn usynǵanda, mine, eń áýeli osy máselelerdi sheship, ómirge engizýdi mindettep otyr. “Erteńin oılamaǵan el azady” deıdi halyq danalyǵy. Baryn baǵalap otyratyn, urpaǵyna úmitke saı bilim berip, tárbıe­leıtin el ozady. Osy oraıda, memle­ke­timizdiń ıntellektýaldy qoryn qurý jolyndaǵy ıgilikti bastamaǵa Memleket basshysynyń ózi tikeleı uıytqy bolyp otyrǵanyn aıryqsha aıtqan oryndy. Áńgime – 2009 jyldan bastap irgesi qa­lana bastaǵan Tuńǵysh Prezıdenttiń ın­tel­lektýaldyq mektepteri týraly bolyp otyr. Mundaı mektepterdiń alǵashqysy byltyr Astanada ashylsa, odan keıin ile-shala Semeı, Kókshetaý qalalarynda kósh túzedi. Bularda barlyǵy 1854 oqýshy bilim alyp jatyr. Bilim berýdiń osy ınno­va­sııalyq modeli birtindep elimizdiń barlyq aımaqtarynda júzege asatyn bolady. Qazir bul mektepterdiń alǵashqy jemisin de kóre bastadyq. Elbasynyń ózi “ulttyń úmiti” dep baǵa bergen ondaǵy oqýshylar halyq­aralyq jáne respýblıkalyq pándik olım­pıadalarǵa, saraptamalyq oılaý men úlken izdenisti qajet etetin ǵylymı jobalar saıy­syna qatysyp, tolaǵaı tabystarǵa je­tip júr. Osyndaı jetistikterdiń nátı­jesinde Qazaqstan osy jyly shilde aı­ynda Astanada TMD keńistigi elderiniń ishinde alǵashqylardyń biri bolyp 51-shi halyqaralyq matematıkalyq olımpıa­da­ny ótkizý mártebesin ıelendi. Sarapqa salǵanda, bul qazaqstandyq bilim berý júıesiniń úlken tabysy. Endi Astana men О́skemen qalalarynda hımııa-bıologııalyq baǵyttaǵy jáne Taldyqorǵan qalasynda fızıka-matematıkalyq baǵyttaǵy ın­tellektýaldyq mektepter óz esigin aıqara ashatyn bolady. Al, 2020 jyly atalǵan joba aıasynda jalpy Qazaqstanda osyndaı úlgidegi 20 mektep jumys isteýge tıis. Atalǵan bilim ordalarynyń jumysyna Prezıdent óziniń bıylǵy halyqqa Jol­daýynda aıryqsha toqtalǵanyn joǵaryda atap óttik. Intellek­týaldy mektepter eko­nomıkanyń mańyzdy salalarynda jáne el ǵylymynda básekege qabiletti menedjerler daıyndaýǵa qolǵabys etedi. Al onyń damý baǵyttaryna kelsek, munda 1) dúnıejúzilik sapa men eńbek resýrs­ta­ryndaǵy bilimniń ótimdiligi; 2) jeke-dara bi­lim men derbes qa­bi­letterdi baýlý; 3) ja­ra­tylystaný-ma­te­ma­tıkalyq baǵyttar­daǵy pánderdi tereńdetip oqy­tý arqyly beıindi bilim berýdi qalyptas­tyrý; 4) úsh­tuǵyrly til úlgisin iske asyrý; 5) jańa aq­parattyq-kom­mý­nıkasııalyq tehno­logııa­lar­dy engizý sı­ıaqty baǵyttarǵa ba­sym­dyq beriledi. Bul mek­tepterdiń barlyǵy da fızıka-matematı­ka­lyq jáne hımııa-bıo­lo­gııa­lyq baǵyttarda te­­reń bilim beretin bolady. Osy kúnderi Elbasy júktegen mindet údesinen shyǵý jolynda ıntellektýaldy mektepterdiń strategııalyq maqsattary, bilim baǵdarlamalary, ishki qurylymdary, syrtqy baılanystary jan-jaqty úıles­tirilý ústinde. Álemdik bilim deńgeıine kirigý úshin ózimizde bar nársemen shektelip qalmaı, ony qazirgi jáne bolashaqtaǵy zamanaýı jetistiktermen ushtastyrýdyń paıdasy ushan-teńiz. Árıne, álemdik bilim jetistikteriniń jaqsy nátıjelerin úlgi etkende, ózimizdiń de tarıh qoınaýynda qaınap, suryptalyp shyqqan súbeli tabystarymyz shetin qalmaýy tıis. Halyqaralyq jáne qazaqstandyq bilim berý baǵdarlamalaryna kiriktirilgen osy kúngi oqý úsh deńgeıde júrgiziledi: bastaý­ysh mektep – negizgi orta mektep – joǵar­y mektep. Bul úshtuǵyrly bilim júıesi birin-biri tolyqtyryp otyrýǵa tıis. Onsyz bilim de, tárbıe de tereńdeı túsedi degenge sený qıyn. Bir biz ǵana emes, basqa jurt ta baıqaǵan bolý kerek, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń usyny­symen ótken jyly dúnıege kelgen “In­tel­lektýaldy ult – 2020” ulttyq baǵdar­lamasynyń basty maqsaty da osy – qa­zaqstandyqtardyń jańa býynyn tár­bıeleý, sóıtip búgingi ǵalamdyq damýdyń arqa súıeıtin negizgi baılyǵy – báseke­les­tikke qabiletti adam kapıtalyn qalyp­tas­tyrýǵa negizdelgen. О́ıtkeni, qazirgi kezde kez kelgen memlekettiń tabysy – onyń jer kólemi men tabıǵı qorlarynyń kóptiginde emes, bárinen buryn adam múmkindikteriniń sapasyna súıenedi. Bilimi qanshalyqty joǵary memlekettiń búgingi álemdik qaýymdastyqta básekelestikke qa­bilettiligi sonshalyqty bıik bolmaq. Osy jaǵdaıda erte bastan órkenıetti mem­le­ketterde ıntellektýaldyq básekelestik jú­­rip jatqany daýsyz. Bul – birinshi túıin. Ekinshiden, qazirgi kezdegi bilim berý júıesiniń mindeti – jastardyń bilim alyp qana qoımaı, alǵan bilimin úzdiksiz da­my­­typ, ony boıyna sińirip, tárbıeli, ádep­ti, bir sózben aıtqanda, ıntel­lek­týaldy-úıle­simdi bolýyn qamtamasyz etý. Jańa kózqaras ultty oılanýǵa, oılaýǵa úıretý arqyly qalyptan tys kókjıekke kóz jiberýge tár­bıeleý, bilimdi óz betinshe zerdeleý, tehno­logııalar men ınnovasııa­lardaǵy jańa­lyq­tardy júzege asyra bilý beıimdiligimen ba­ǵalanady. Jastarymyzdy osyndaı maqsatta tárbıeleýge bizdiń zor múmkindigimiz bar ekendigine daý joq. Mine, Tuńǵysh Prezı­denttiń ıntellektýal­dyq mektepterine qoıylatyn talaptar osylarǵa negizdelgen. Eldiń adamı kapıtaly tek bilim ar­qyly ǵana kórinetini sózsiz. Al, bilimde ser­pilis bolmasa – ınnovasııalyq damýda serpilis bolmaıtyny beseneden belgili. Sondyqtan, qazaqstandyq ýnıversıtetter “bilim ekonomıkasy men áleýetiniń” uıytqysy, eldiń ınnovasııalyq damýynyń tegershigi bolýǵa tıis. Mundaǵy aıtpa­ǵy­myz, álemdegi bilim men ǵylymnyń, mádenıettiń eń sońǵy toǵysatyn jeri – joǵary bilim. Bizdi qorshaǵan álem únemi ózgeris ústinde damyp otyratyndyǵy bar­shaǵa málim. Ol qanshalyqty kúrdelengen saıyn, ony sheshetin jańa múmkindikterge de keń óris ashylyp otyrady. Bul jaǵdaı, sóz joq, stýdentterden dúnıejúzilik deń­geı­de moıyndalatyn sapa belgisiniń bolý­yn talap etedi. Bizdiń “halyqaralyq stan­dart” dep júrgen ólshemder – osy sapanyń túrli jaǵdaıdaǵy kórsetkishi men belgisi ispetti. Osyǵan baılanysty otandyq ýnıver­sıtetter reıtıngi jóninde qatań talaptar qoıyldy. Joǵary oqý oryndarynyń halyqaralyq deńgeıdegi qyzmetin jan­dan­dyrý týraly tapsyrmalar berildi. Qazirgi kún tártibinde turǵan másele – oqý orny men mamandyqtardy halyqaralyq akkre­dıtasııadan ótkizý jaıy – Prezıdenttiń jeke baqylaýynda. Munda bizge sannan góri sapanyń mańyzdy ekenin ómir talaby kórsetip otyr. Endigi jerde ýnıversı­tet­terimiz bilim ekonomıkasynyń ózegi retin­de elimizdiń ınnovasııalyq damýynyń qoz­ǵaýshy kúshine aınalýy tıis. Bul – bizdiń basty maqsatymyzdyń biri ári biregeıi. Aǵymdaǵy ǵasyr adamzat balasynyń aldyna sheshimi kúrdeli ári irgeli máse­le­lerdi qoıyp otyr. Álem jahandaný dáýi­rine qadam basýmen birge tutastaný, birigý, kirigý úderisine batyl bet burýda. Sony erte túsingen dúnıe júzi memleketteri men olardyń bilim júıeleri jahandaný úde­risine ún qosyp, budan ári damýdyń jańa strategııalary men jobalaryn usynýda. Muny Memleket basshysy bilip, kórip, sol kúrdeli qıyn kezeńnen elimizdi qaıt­kende aman alyp shyǵýdyń qamyn oılas­ty­ryp júrgeni jahan jurtynyń nazaryn­da. Osyǵan oraı Joldaýda atalǵan Asta­nadaǵy álemdik deńgeıdegi “Jańa halyq­aralyq ýnıversıtet” jobasy iske asyryldy. Bul ýnıversıtet Elbasy esimimen ata­lyp, jýyrda esigin aıqara ashty. Halyq­aralyq deńgeıdegi ýnıversıtettiń aldyna qoıyp otyrǵan mindetteri orasan zor. Aıtalyq, onyń bilim berý baǵdarlamasyna: 1) aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehno­lo­gııa; 2) óner jáne áleýmettik ǵylymdar; 3) ınjenerlik jáne tehnologııa; 4) ja­ratylystaný ǵylymdary ınstıtýttary ene­di dep josparlanyp otyr. Joba árip­testeriniń qatarynda: Koreıa polıteh­nı­kalyq ýnıversıteti; Nıý-Djersı tehno­logııalyq ýnıversıteti, Kent memlekettik ýnıversıteti, Pıtsbýrg ýnıversıteti, “Aıdyn” Ystambul ýnıversıteti t.t. bar. Bul atalǵan joǵary oqý oryndarynyń halyqaralyq bedeli álemge áıgili. Ras, kez kelgen bilimniń maqsat-múddesi bolatyny shyndyq. Bizdiń qazirgi jaǵ­daıy­myzdaǵy onyń negizgi maqsaty – el­dik sana men memleketshildik rýhty qalyp­tastyrý, ultsyzdyqpen kúresý, táýel­siz­dikti baıandy etý bolýy kerek. Osy oraıdan kelgende, Elbasynyń el ishinde, jastar arasynda júrgizip otyrǵan saıasatynyń syndarly úlgisi – ulttyq tárbıe máselesine qatysty. Árıne, ár ur­paq óz zamanynyń problemasyn ózi sheshýi kerek ekeni ózinen-ózi túsinikti. Alaıda, sol máseleni ulttyq ulaǵat negizinde sheshse, mundaı urpaqtyń júzi jarqyn, rýhy bıik, joly dańǵyl bolmaq. Búgingi jastardyń psı­hologııasy, tanym túısigi, aldyna qoı­ǵan maqsat-baǵdary múldem basqasha eken­digi ózderiniń aldyn­daǵy aǵa urpaqqa esh­qandaı uqsamaıtyny anyq. Qazirgi qoǵamda bolyp jatqan jaǵdaılar ókshebasar urpaqty báribir óz ıirimine tartyp áketip, degenine kóndirip baǵýda. Tipti, ulttyń qu­ra­my da ala-qula. Ulttyń quramy ala-qula bolǵan soń, tili de, ustanatyn dástúri de, má­denıeti de, tipti dinine deıin birkelki bol­maýy múmkin. Osyǵan baılanysty Qazaqstandaǵy búgingi qoǵamdyq qatynastar kúrdeli ózgeristerdi bastan keshirýde. Eli­mizde osyndaı jaǵdaıdy jiti ári der kezinde paıymdaǵan Memleket basshysy ulttyq tárbıe týraly qaǵıdatyn usyndy. Bul, álemdik keńistikte óz jolyn tańdaǵan Qazaq eliniń búgingi talaby men ómirlik qajettiliginen týyndap otyrǵan jaǵdaı. Al endi Elbasy usynǵan ulttyq tárbıe týraly qısyndy qalaı qalyptastyramyz, ony júzege asyrýdyń joldary men amal­dary qandaı degen máselege kelsek, munda birden eskeretin nárse, bul asa kúrdeli, ári sonymen birge óte-móte názik, erekshe mańyzdy sharýa. Sondyqtan, bul máselege asqan jaýapkershilikpen, yjdahattylyq­pen, ózara túsinistik pen kelisim, ynty­maqtastyq pen senim arqyly kelgenimiz jón, ıaǵnı ár túrli jaqtar birin-biri estı, túsinise alatyndaı, janashyrlyqpen qa­raı­tyndaı bolýy kerek. Túsinisý – basqa etnostyń, ózge mádenıettiń materıalda­ryn tek teorııalyq turǵydan utymdy túrde uǵyný emes, sonymen qatar ony shyn júrekpen qabyldaý. О́zara kelisim – birin-biri “shekesi shytynap otyrsa da amaldyń joqtyǵynan shydap qana” qabyldaıtyn jasandy shart bolmaýǵa tıis, ol eldik maq­sat­­tar men memlekettik mindetterdiń shy­naıy ortaqtyǵyn kórsetetin qubylys bo­lýy kerek. Máseleni bulaı qoıyp otyr­ǵanymyz munda qalaıyq, qalamaıyq, eń aldymen, memleket qurýǵa uıytqy bolyp otyrǵan etnostyń múddesi birinshi kezekte kóteriledi. Sondaı-aq, memlekettik múdde onymen qatar qoıylady. Sebebi, biz budan bylaı búkil adamzat balasy jasaǵan órkenıettermen qanattasa, yqpaldasa damý jolyn tańdap otyrǵan elmiz. Demek, budan shyǵatyn qorytyndy – onyń (adamzat balasynyń) osy ýaqytqa deıin jasaǵan ozyq tájirıbeleri men jetistikterin qoldan kelgenshe túgel ıgerip, qajetimizge paıdalaný mindeti bolmaq. Sonymen birge búgingi ýaqyttyń talaby men suranysyn ótep otyrý da kezek kúttirmeıtin negizgi máselelerdiń biri bolyp esepteledi. Bul úshin, sóz joq, Qazaqstannyń negizgi etno­sy bolyp sanalatyn ultty qaı turǵydan da jańa sapaǵa, jańa ıntellektýaldy dá­rejege kóterý kózdeledi. Bylaısha aıtqan­da, ulttyq tárbıe degen sózdi – biryń­ǵaı­laný nemese bir mádenıetti ekinshi máde­nıetke sińirip jiberýi, olardyń bir-birin ózara jutyp qoıýy, ıakı kóptúrlilikti jasandy túrde saqtaý dep túsinbeý kerek. Ulttyq tárbıe uǵymyn ádettegi qalypqa salǵan dáreje túrinde emes, mazmundy-dıalektıkalyq maǵynasynda qarastyrsaq, ol – barlyq ózara yqpal men áreketke túsýshi jaqtardyń jalpy memlekettik múdde úshin iske asyratyn jasampazdyq baılanysy bolyp tabylady. Iаǵnı, birtek­tilik – kóptektiliktiń ishki ózara úılesimdi baılanysy, ózara birliktegi kóptúrlilik bolyp shyǵady. Sondyqtan, Elbasy N.Á. Nazarbaev usynyp otyrǵan ulttyq tárbıe ustanymyn kóptúrliliktiń birtúrlilikte da­mýy retinde qarastyrýǵa ábden bolar edi. Shyndyǵynda, kez kelgen qoǵamdyq da­mý­d­yń ózi bir-birimen shyǵarmashylyq yq­pal­dasýdyń, ózara baıýdyń, birtutas dú­nıe­niń kóptúrli jaqtarynyń ózara kiri­gýi arqasynda júzege asady. Al, basqa jaǵ­daı­da qansha qalasańyz da kóptúrlilik da­my­maıdy, kerisinshe, ydyraýǵa beıim turady. Rasynda, qandaı halyqtyń da tárbıe negizinde adamǵa degen senim men qurmet, meıirim men shapaǵat, syılastyq pen túsinistik jatady. Jastardyń tárbıesimen aınalysatyn ustazdar óz ustanymyn osy maqsatty iske asyrýǵa paıdalansa, onda elimizde beıbitshilik pen birlik, yntymaq qashanda qanatyn jaıyp turatyny sózsiz. Janseıit TÚIMEBAEV, Bilim jáne ǵylym mınıstri.