AǴA

Barshaǵa aıan, Nuraǵańmen bir áke-shesheniń tárbıesin kórgen baýyrlary – ózinen keıingi inisi, búginde marqum Satybaldy, odan soń qaryndasy Ánıpa men kenje inisi Bolat. “Tar qoltyqtan oq tıse, tartyp alar qaryndas” degen, Elbasynyń anasynan keıingi tileýles, tileýqor eń jaqyn adamdarynyń biri Ánıpa ÁBIShQYZY baýyry jaıynda kópshilik bile bermeıtin qyzyqty estelikterimen qaryndas kóńilimen bólisken edi. – Ánıpa Ábishqyzy, Nuraǵa on jasqa tolǵanda dúnıege kelip, ol kisi mektep biti­rip ketkende jeti jasta ekensiz. Jeti jas­taǵy balanyń esinde de talaı nárse qalsa kerek, balalyq shaǵyńyzdaǵy aǵa­ńyz­dyń beınesin kóz aldyńyzǵa ákelip kórińizshi. – Men bes jasqa kelgende, aǵa 15-te ǵoı, sonda ákem qazir Bolat inim turyp jat­qan aýlaǵa kirpishten úı soqty. Ol kezde uıymshyldyq keremet. Aýyldyń ba­lalary, aǵanyń joldastary, klas­tas­tary orysy bar, qazaǵy bar jınalyp kelip, aryqtaǵy sýdy toǵandap, topyraqqa she­lek­pen sý tasyp, saban shashyp aralas­tyryp, laıdy jalańaıaq taptap, aǵash qalyppen esiktiń aldyna kirpish quıdy. 3-4 kúnnen soń kepsin dep bir-birine álkes­tirip, shoshaıtyp jınap, úı turǵyzǵan­dary bar. Taǵy bir esimde qalǵany, ylǵı orys­tyń qyzdary kelip, aǵadan sabaq suraıtyn. Aǵa erinbeı otyryp túsindirip jatatyn. Sheshemizdiń ismerligi sonsha, kúrteshe, kostıýmge deıin tigetin. Aǵa solardy kıip, aıaǵynda hrom etik, jeıdesiniń jalpaq jaǵasyn kostıýminiń syrtynan jiberip qoıatyn. Men mektepke barǵanda aǵa 10-shy klasty bitirip, Temirtaýǵa ketti de, tek jylyna bir ret jazda keletin. Shamamen ekinshi klasty bitirgen kóktemgi kanıkýl kezi ǵoı deımin, úıdiń janyndaǵy alasa jotalar degdigenmen, jer aıaǵy kebe qoı­maǵan. Kúnige uldarmen eki taıaqtyń ushyn úshkirlep, tórt buryshtap shuńqyr qazyp, shilik oınaımyz. Birde oınap júr­genmin, bireý “Ánıpa” dep daýystady. Arty­ma qarasam, aǵa dosymen kele jatyr. Oıyn­dy tastaı salyp, júgirip aldynan shyq­tym. Qushaqtap betimnen súıdi de, qolym­nan ustap: “Ánıpa, esińde bolsyn, shilikti qyz bala oınamaıdy, bul uldar­dyń oıy­ny”, dedi. Mine, sol sózden keıin shilikti de, asyq oınaýdy da qoıǵanym bar. Al 5-shi klasty bitirgende Ýkraına­dan aıaǵyma tápishke, aq jaǵasy bar al­jap­qyshymen forma ákelip berdi. Sonda­ǵy qýan­ǵanymdy aıtpańyz. О́ıtkeni, birinshi ret dúkennen satyp alǵan forma kıdim. Oǵan deıin apam qoldan qońyr, qara sarjadan forma, sátennen aljap­qysh tigip beretin. Bizdiń bala kezimizde oqý bitirgender­diń deni jan-jaqqa ketetin. Ol kezdegi jastar ójet edi ǵoı. Bilimniń sońynan qaı jaq bolsa da baryp, qoly jetken oqýlaryna túsýge tyrysatyn. “Pálenshe Rıgadan kelip­ti” dese, sony qyzyq kóre­miz. Al Rıganyń qaıda ekenin bilmeımiz, áıteýir jerdiń túbi, alys shyǵar dep oılaımyz. Qalaı degende de, aýyldyń balasynyń shet jaqqa baryp oqyǵany kıgen kıiminen, sóılegen sózinen, ózderin ustaǵandarynan bilinip turatyn. О́z qatarlaryna qaraǵanda bir saty bıik, ana jaqtaǵy kórgenderi men aýyldaǵy ómirdi salystyryp aıtyp otyr­ǵanda oıyn bala­sy bolsaq ta qulaǵymyz túrik júre­tin. Shynyn­da da, basqa eldiń jerin, tabıǵa­tyn, mádenıetin, dástúrin kórgen balalar ózgeshe edi. Sony biz maqtan tutatynbyz. Aǵa kelgende men de qasynan shyqpaı, qolynan ustap qydyrǵym kep, al aman­dasa kelgen úlken kisilerdiń balalary­nyń basynan sıpaı qalsa, sony qyzǵana­tyn­myn. Men oılaımyn, úlkenge, baýyrǵa degen balalyq sezim sol shyǵar dep. Zady, kóp balaly otbasyndaǵy bir úıde qatar ósken úıelmeli-súıelmeli bala­lar­dyń uıymshyldyǵy bilinip tura­dy. Al bizdiń otbasynda ata-anamyz aǵany kesh kórgen soń, aramyz alshaq – menimen – 10, Satybaldymen – 7, Bolatpen ara­sy – 13 jas. Sóıtip, ol kisi erterek eseıip, uıadan ushyp ketkendikten, tek kishkene kezimizdi ǵana bildi, al jetilip óstik pe, jet­peı óstik pe, bizdiń ómirge de­gen talpy­nysymyz qandaı boldy, ol jaǵy aǵaǵa beımálimdeý shyǵar. Al aǵanyń kezinde áke-sheshemiz jas boldy. Bir qyzyǵy, aǵada jas balalardaǵydaı ózine tán bir keremet sábı ıisi bolatyn. Satybaldy marqum: “Myń kisiniń ishinen aǵańdy tap dese, bas kıimin ıiskep tabar edim”, dep aıtatyn. Mektepte oqyp júr­gende Ýkraınadan demalysqa kelip, kete­tin kúni tańerteń anam: “Ánıpa mektepke ketip bara jatyr, ol kelgenshe sen ketip qalasyń ǵoı”, degen soń, kelip qoshtasyp, betimnen súıip ıiskegende, sol jupar ıisi murnymdy jaratyn. Shynynda da, sol bir hosh ıisi ózimen birge jaratylǵan ǵoı deı­min. Aǵanyń da, meniń de qulaǵymyzda en sııaqty ıne ótetindeı tesigimiz bar (kór­­setip edi, shynynda da solaı). Al jel­ke jaǵyndaǵydaı qal nemerem Aqerkede bar. – Temirtaý – Nuraǵańnyń naǵyz boz­balalyq, jigittik, saqalyq jastyq shaǵyna kýá qala ǵoı. Sol jyldary irgesin bekitip, shańyraǵyn ornyqtyrǵan, tirshilik tal­qy­synda ysylǵan, qoǵamdyq ortada berik oryn teýip tanylǵan, ómir shyńyna kó­teril­gen altyn baspaldaǵy bolǵan qaladan attap ótkenimiz bolmas. Nuraǵań Temirtaý­da biraz jyl aıaldady. Endeshe, bolat qalamen sizderdiń baılanystaryńyz qalaı boldy, qansha ret joldaryńyz tústi? – 1961 jyly, onda men 11 jastamyn, alǵash Temirtaýǵa áke-sheshem, Bolat tór­teýmiz bardyq. Aǵa ol kezde úılengen joq, jańa jataqhanada turatyn. Qazaqstan Magnıtkasyna joldamamen kelgen kom­somol-jastar brıgadasynda jumys isteı­tin – Satybaldy Ibragımov, Ǵabıdolla, Tóken Súleımenov, Altaı ma, Asqar ma, áıteýir tórt jigit birge jatty. Biz tórteý bolyp bardyq ta, aǵanyń qasyndaǵy ji­git­­ter oryn bosatyp, ózderi basqa bólme­degi balalarmen jatyp júrdi. Sondaǵy temir tósekteri áli esimde. Ákemniń onda­ǵy barǵan sharýasy balasynyń qandaı jumys isteı­tinin óz kózimen kórip qaıtý edi. Ertesine-aq ákem shydamaı, aǵamen birge jumysqa ketip, bir aýysym qasynda turyp, bárin baıqaǵan ǵoı. Basynda kıiz qalpaq, qolyna kóseý ustap ot kósegen balasyn kórgende, oıy neshe saqqa júgir­gen. Peshtiń ishki jaǵynyń temperatýrasy 2000 gradýsqa jetip, ot ushqyndary jar­qyl­dap jarq-jurq etip bet qaratpaǵan ja­lyn­nan ózi de qoryqqan. Al shoıyn aǵyzý bastalǵanda, tipti, esi shyqqan. Bala­synyń ústinen ter shúmektep aǵyp, sho­ıyn­nyń lebinen júzi alaýlap, qyza­ryp ket­ken. Ásirese, balqyp jatqan bolat­ty kórgende: “Oıbaı, balam-aý, túngi aýysym­da qalǵyp ketip, myna ot­tyń ishine túsip ketseń, seni qaıdan taba­myz. Búıtken jumysyń qurysyn, tasta. Mundaı aýyr da qaýipti jumystyń keregi ne saǵan?” dep kemseńdep jylaǵany esimde. Aǵa bolsa kúlip: “Bul jumysty ózim qala­dym emes pe, joq, tastaı almaımyn. Onyń ústine “qazaq­tardyń qolynan qoı baqqan­nan basqa kelmeıdi” dep oılaıdy, sony da dá­­lel­deýim kerek. Aǵa, qoryq­pańyz, qula­m­aımyn da, uıyqtamaımyn da”, dep aıtqany bar. Onan keıin Temirtaýǵa birneshe ret bardyq. Ekinshi ret aǵa bizdi Sara tátemen tanystyratyn bolyp, shesheımen birge men bardym. Onda Jandosov aýylyndaǵy Namazbaev degen kisiler Temirtaýda tura­tyn, sol kisiniń úıine tústik. Sóıtip, táteni tanystyrýǵa ákeldi. Ol kezde táte de jas, oryssha oqyǵan, qalanyń qyzy, tanysýǵa keýdesi ashyq, jolaq tústi, tómen­gi jaǵynda úlken eki qaltasy, úlken túımeleri bar kımono kóılek kıip keldi. Aýylda turyp ondaı ashyq-shashyq kóı­lek­ti kórmegen sheshem jaqtyryńqyra­maı, azdap narazy­lyǵyn balasyna bil­dir­di. Sodan ertesine ákeı samoletpen ushyp keldi de: “Áljan-aý, balanyń beti­nen qaqpa, sen bir kúnge kelesiń de ketesiń. Kelin­men sen turmaısyń ǵoı, ózi tańdap, qalaǵan eken, baqytty bolsyn, batamyz­dy bereıik”, – dedi. Sodan ertesine Alpys qudanyń úıine burynǵynyń jón-joralǵysymen quda túsip bardy. Sodan úılený toıy boldy. Qazaqstan Magnıtkasy qurylǵaly alǵashqy úılen­gen jastar bolǵandyqtan, komsomol toıyn jasap, aǵa men tátege eki bólmeli páterdiń kiltin tabys etti. Toıda táteniń ata-anasy, aǵa-jeńgesi, týǵan-týystary, al biz jaqtan úsheýimiz ǵana boldyq. Esimde qalǵany toı “Komsomoles” dámhanasynda ótti. Komsomol­dyq toı bolǵan soń táte qysqa kóılekpen basyna fata kıip otyrdy. Sheshem kelini basyna oramal salǵanyn qalasa, táte salǵysy kelmedi. Tátemniń Tursyn degen jeńgesi qazir de bar: “Sara­jan, uıat bola­dy, anaý úlken kisiler otyr, oramal sal”, dep jep-jeńil oramal­dy basyna salsa, umyttyryp baryp, aqyryn ıyǵyna túsirip qoıady. Ol kezde táte jap-jas, ádemi, kóz almaı qyzyǵyp qaraımyn. Shash túıgen moda, oǵan keıin sheshem kúletin “bir bastan bir bas shyǵarǵan” dep. Aǵalar úılengen soń da áke-sheshemiz jıi baryp turdy. Satybaldy 8-shi klasty Temirtaýda oqydy. Táteniń Darıǵaǵa aıaǵy aýyr kezinde Satybaldynyń aǵa ekeýimen túsken sýreti de bar. Men de 9 klastyń qysqy kanıkýlynda Temirtaýda onshaqty kún bolyp qaıttym. Ákeı qysta soǵym aparsa, kúzde kartoshkasyn móshekke salyp, poıyzǵa otyryp, ertesine qaıtyp keletin. Jazda ózi ósiretin alma baǵynan bizden tyǵyp, qurty joq, aporttyń ádemi­sin tańdap, posylkany kóp saldy. Qysqa deıin ákem úıde alma saqtaıtyn­dyqtan, nemerelerine jańa jylǵa qarsy taǵy jiberetin. Táteniń de ata-anasy baqýatty turdy. Ol kisiler de soǵym­daryn soıyp, jastarǵa kómektesip turdy. Bir jyldan keıin alǵashqy nemereleri Darıǵa týǵanda, ákeı men shesheıdiń qýan­ǵanyn aıtpańyz. Qýanyshty habardy estisi­men nemeresine jolda alyp júrgenge yń­ǵaı­­ly bolsyn dep, atasy aǵashty ıip, qol­dan kishkene ǵana besik jasady. She­sheı: “Samoletpen ákelemiz ǵoı” dese kón­beı: “Sender samolettiń ishinde bala­nyń jaıaly­ǵyn ashyp qurǵatqanda, sýyq tıgizip ala­syń­dar. Besikke bólep ákelsek, tap-taza bolyp jatady, ári eshkim betin kórmeıdi” dep, aqyry bolmaı shesheme jabdyqtaryn tikkizdi. Sóıtip, Darıǵany besikke bólep, samoletpen ákelip, qyr­qy­nan Shamalǵanda shy­ǵardy. Oǵan qosa keli­nin qaljalap, sor­p­alap, monshaǵa túsi­rip, ákemniń shek­penin kıgizip, shilde terin shyǵardy. Jaz­dyń kúni onsyz da ystyq, táte kımeı­min dese: “Joq, kıesiń, terlemeseń, shilde teriń shyqpasa, myna betińdegi noqtań qalyp qalady” dep oǵan qosa emshek sútimen súrt­kizip jatatyn. “Sorpa ishpeımin” dese: “Joq, ishesiń, ishińdegi jeliń ketedi. Býyn-býynyń, tisiń­niń túbi bekigen joq, aýzyńdy jaýyp júr, jel kirmesin”, dep kórgen-bilgenin jasap, kelinin de kútti. Sol kezde Sara táteniń sessııasy bastalatyn boldy ma, áıteýir qyrqynan shyǵarǵan soń, bala­ny alyp qaldy. Al táte: “Qalaı bolady eken, tym kishkentaı ǵoı”, dep Darıǵany qımaı jylaǵany esimde. Sóıtip, aı saıyn Darı­ǵany sýretke túsirip, poshtamen jiberip otyrdyq. Darıǵanyń bir jasynda plıýsh paltomen qaz turǵan sýreti bolatyn. Sodan nemereleri 1-shi klasty bitirgenshe aýylda atasy men apasynyń qasynda júrdi. Darıǵa óte jaqsy oqydy, táte bolsa: “Ata, siz baryp muǵalimderge aıtyp nemereńizge “bes” qoıdyryp júrsiz”, dep senbeıtin. Keıin Darıǵa jaqsy oqıtynyn dáleldedi. Árıne, nemereniń aldy bolǵan soń óte erkeletip ósirdi. Qaraǵandyǵa barǵan soń aǵa men táteniń tárbıesine shydamaı Darıǵa hat jazatyn kórinedi. “Apa, mynalar meni buryshqa turǵyzdy, kóp jumsaı beredi...” dep. Sodan sheshem qolyn­daǵy Bolattyń kelinshegi Gúljanǵa hat jazdyrady. “Sul­tan, Sara. Meniń balam­dy nege jumsaısyń­dar...” degen sııaq­ty ursyp, sońynan “aıtqan Áljan, jazǵan Gúljan” dep, ózi aparyp poshtaǵa salatyn kórinedi. Anam aıtatyn: “Báriń­niń bir-bir balalaryńdy baǵyp beremin, al ekinshilerin ózderiń úshin týyńdar” dep. Alla taǵala nıetin qabyl alyp, aǵanyń Darıǵasyn, Satybaldynyń Qaıratyn, menen Elmırany, Bolattan Gúlmırany qoınyna salyp, baǵyp berdi. – Baıaǵyda jaýgershilik zamanda bir áıel jany olja bolyp, sonshama qyrǵyn­­nan aman qalady. Jalma-jan turyp, jaqyndaryn izdeı bastaǵanda, oq tıip yńyranyp jatqan kúıeýin, bosaǵada jylap otyrǵan balasyn, úı aınala bere jaralan­ǵan baýyryn kóredi. Qaıta shapqan jaý jaman degen, bir kezde qyr astynan atoı­lap shaýyp kele jatqan jaýdyń daýysyn estıdi. Áıel amal izdep, jan-jaǵyna qarasa, osqyrynyp aýyzdyqpen alysyp turǵan ertteýli atty baıqaıdy. Eń bolmasa bireýin artyma mingestirip áketsem, aman qalar degen oı keledi. Biraq, qaısysyn – úsheýi de qımaıtyn et jaqyndary. Ýaqyt az, qalaıda bir sheshimge kelýi kerek. Sonda “Alla taǵala ómir berse baı tabylar, bala da berer, al birge týǵan, artymnan izdep-suraı­tyn baýyrdy qaıdan tabarmyn” dep shyryldap jatqan balasyna, qıylyp qaraǵan kúıeýine qaramaı, baýyryn qolynan tartyp mingestirip, shaba jónelgen eken. Basqa halyqty bilmeımin, qazaqtyń áıelderi óte baýyrmal. Ony ómir kórsetip te júr. Ánı­pa táte, ózińiz de biraz jasqa keldińiz, ta­laı ómirdi kórgen ana, ájesiz. Endeshe, qaryn­das retinde aǵańyz jaıynda búgin ne aıtar edińiz. Sizdiń kózińizben ol kisi qandaı adam? – Dúnıege aıaq-qolyń bútin, deni-qar­nyń saý bolyp týǵanyń úshin, aldymen Alla­ǵa shúkirshilik etý, ekinshiden, “tum­syq­tyǵa shoqyttyrmaı, qanattyǵa qaq­tyr­maı”, kemtar etip ósirmeı, durys tár­bıe berip, osyndaı dárejege jetkizgen ata-anaǵa rahmet aıtýymyz kerek shyǵar. Bir otba­syndaǵy balanyń báriniń birdeı bolýy múmkin emes. Ár adamnyń taǵdyry ártúrli bolatyny sekildi, otbasyndaǵy ár balaniki de ár qalaı. Men oılaımyn, aǵa bizdiń ara­myzda Allanyń nury jaýǵan, Jarat­qan­nyń shyn súıgen quly. Sondyq­tan da, jara­tylysy erekshe jaralǵan jan. Ol kisiden úırenetin qasıetter kóp: adamger­shi­ligi, ustamdylyǵy, sheshendigi, kósem­digi, ensıklopedııalyq bilimi, t.b. qasıetteri tolyp jatyr. Eń bastysy, kóp oqyǵany óz aldyna, sony toqyp, tereń uǵynyp, ózin jan-jaqty damyta, ózin-ózi tárbıeleı bilgen adam. Keıde teledıdar­dan kóziniń aldy isinip, sharshap júrgeni bilinip turady, keıde aýdıtorııada sóıle­gen kezde kózi otsha janyp, jalyndap, jiger­lenip ketedi. Sóılegende de qara­paıym, túsinikti tilmen, ári dáleldi, zer­deńe qonatyndaı etip jet­kizedi. Al ondaı adam kemde-kem shyǵar. Aǵa men tátege ata-anamyz qaıtys bolǵannan keıin áke ornyna – áke, sheshe ornyna – sheshe, aǵa ornyna aǵa bolýǵa týra keldi. Buǵanǵa deıin árqaısymyz ár túrli talappen júrdik te, joldarymyz ártúrli boldy. Qudaıǵa táýbe, jaman jolǵa túspedik, qatardan kem qalma­dyq. Birinshi Allanyń, ekinshi halyqtyń qoldaý-senimimen aǵa Prezıdent bolyp saılandy. Bizdiń aǵany menshikteýge qaqymyz joq. Aǵa halyqtyń, eldiń adamy. Artynda jalǵyz qazaq emes, qanshama ult tur. Al birge týǵan baýyrlary úshin ol kisi – maqtanysh, mereı, mııat. Máskeýlik telearnadan kelip, aǵanyń 70 jyldyq mereıjasyna oraı 40 mınót­tik fılm túsirip jatyr edik dep, suhbat aldy. Sonda: “Siz baýyryńyzdy jaqsy kóresiz be?” dep, sondaı da saýal qoıdy. “Qandaı adam baýyryn jek kóredi” dep kóńilim bosasyn. Adam týysty tańdamaı­dy, ony Alla taǵala bermeı me? Sondyq­tan Bolat­qa: “Qandaı bolmasyn dúnıege baýyr eki oralyp kelmeıdi” degenim bar. Alla taǵala mańdaıyma úsh baýyr jazyp­ty, olarǵa da men sııaqty, jaqsy, jaman bolaıyn, birine qaryndas, birine ápke berdi. Ol kisiler meni, men ol kisilerdi tańdamadym. Al osyn­daı aǵa, osyndaı baýyr – bizge qudaıdyń bergen syıy. – Úlken kisiler balasynyń atqa minge­nin, qyzyǵyn kóre aldy ma? – 1971 jyly ákeı qaıtys bolǵanda aǵa qalalyq partııa komıtetinde, 1977 jyly shesheı qaıtqanda Qaraǵandyda partııada ekinshi hatshy edi. Shesheıdi aǵa Qaraǵan­dydaǵy dárigerden dáriger qoımaı qarat­qanymen, jazylmaıtyn dert bolǵan soń, ushaqpen aýylǵa ákeldik. Kóktemde qaıtys boldy. Degenmen, anamyz balasy­nyń qy­zy­ǵynyń shet jaǵasyn kórdi. Aǵa jańadan kóterilip, sezderge delegat bo­lyp júrgen­de gazettegi famılııasynyń astyn syzdyr­typ qoıatyn. Sosyn kórshi­lerin shaqyryp, “Sultanym gazetke shy­ǵyp­ty” dep, shaı beretin. Ol kezde dele­gat­­tar­dyń sýretin gazetke jarııalaıdy, jypyrlaǵan adamnyń ishinen aǵany aınytpaı tabatyn­byz. Al balasyna barsa, shamadanyn tol­tyryp artynyp-tartynyp keledi. Sul­tanymnyń arqasy dep, ol kez­de jurttyń báriniń qoly jete ber­meıtin qytaıdyń jeńil tonyn jarqyratyp kıip shyǵatyn. – Anańyz balasy Nuraǵań jaıynda ne aıtatyn edi? Keıde ata-analar da bala­laryn baǵalap, bir-birimen salystyryp jatatyn edi ǵoı... – Aǵanyń bizdiń otbasynda orny erek­she bólek-tin. О́ıtkeni, ońdy-sol­daryn tanyp, birneshe jyl otasyp, zary­ǵyp júrip kórgen perzentteri bolǵan soń da ákemizdiń de, anamyzdyń jandary sol balasynyń ústinde edi. О́zekteri talyp zor­ǵa jetkendegi balalary olardyń ana­lyq, ákelik sana-sezimderin oıatty. Bir ókinishtisi, sonshama beınet kórip, jylap-syqtap, Raıymbek babanyń basyna baryp qulshylyq etip, Alladan jalbarynyp surap, ata-anasynyń sonshalyqty súıis­pen­shiliginen jaralǵan balalarynyń osyndaı dárejege jetkenin bir kún bolsa da, bir saǵat bolsa da kóre almaı armanda ketýi. Bul jaqsylyqty táteniń anasy kórip ketti. Oǵan da shúkirshilik. – Ánıpa Ábishqyzy, Prezıdenttiń qaryndasy bolý ońaı ma? Bir jaǵynan ol da mártebe emes pe?.. – Prezıdenttiń qaryndasy bolý – bir jaǵynan, maqtanysh, ekinshiden, jaýapkershilik, basqa jaqtary da bar. Týǵan qaryndasy, baýyryna qarap, aǵaǵa da baǵa berip jatady. Men oılaımyn, adamnyń ózine bir ustamdylyq kerek. Már­tebesi óz aldyna, birneshe mıllıon­daǵan halyqtyń ishinen bizdiń otbasyna nazary aýyp otyrǵany, taǵy da aıtamyn, aldymen Alla taǵalanyń isi. Ekinshiden, máńgilik adam joq, máńgilik Prezıdent joq. Eger aǵamyz osyndaı adam dep, jurt­­ty mensinbeı, bireýdiń esigin teýip ashyp, dóreki sóılesek, onda bizdiń kim bol­ǵanymyz, adamgershiligimiz qaıda? Eń bastysy ­– Pre­zı­dent biz emes, aǵa ǵoı. Prezı­dent­­tiń otbasy – ol kisiniń zaıyby, bala­lary, nemereleri. Biz týystary, ol kisige jaqyn ǵana adamdarmyz. Bizdi qara shal men qara kempirden jaralyp, bir qursaqta jatyp, bir emshekti emgen, bir nandy bólip jegen, bir tárbıeni kórgen, sol ot­­basynan shyq­qan dep aǵanyń qurmetine syı­laýy múm­kin. Ondaı syıǵa rahmet. Bizdiń bar min­deti­miz – uıatqa, sózge qal­dyrmaı, erteń aǵanyń betine biz de týra qaraýymyz kerek. Odan basqa bizde esh­qan­daı maqsat joq. Al mańdaıyńa jazylǵan ómirdi adam sııaqty durys súrý – ár adamnyń paryzy. Bul jerde aıta keterim, eń bastysy, ata-anamyz bizge durys tárbıe berdi. Áke­miz aıtatyn: “Keýdeli, kókirekti bol­mańdar, qashan ózderińe ózderiń kelip, bir nársege qoldaryn jetkende baryp, onyń ústine kórsetetin jáne kórsetpeıtin jeri bar. Menmenshil bolmańdar”, deıtin. Bo­lat­­­ty alyp qarańyz, ańqyldaǵan, jú­regi aq, adamǵa bir jamanshylyq is­teıin dep oılamaıdy, qolynan kelse kómektesip, qolushyn berip jatqany. О́zi­­mizdiń minezimizge, istegen qylyǵy­myz­ǵa qaraı Alla taǵalanyń da kózi túzý shyǵar dep oılaımyn. О́ıtkeni, qara­paıym halyq ne iship-jese, biz sony iship-jep jatyr­myz. Olar jumys istese, biz de jumys is­tep jatyrmyz. Bizdiki de eldiń jasap jat­qan jumysy. Olardan sonsha­lyq­ty artyq turyp, keremet bolyp jatqan jerimiz joq. Eger meniń baýyrlarymda bolsa, men de syrtta qalmaımyn. Bul – ózimniń qaǵı­dam. Joqtan góri, ne nárseniń bolsa da bary jaqsy. Baýyrdyń bolǵany jaq­sy. Qansha aıtqanmen bir búırek tar­typ turady. Al qyzdyń baýyrma­shyldyǵy ana­nyń sútimen beriledi. Alla taǵala qyz balany er balaǵa qaraǵanda bolashaq jar, ana, bireýge apa, bireýge qaryndas, bireýge áje, jeńge, qaıynsińli bolatyndaı baýyr­mal qasıetterimen tabıǵatynda birge jaratsa kerek. – Aǵańyzben jıi kezdesesizder me? – Jıi, damyl-damyl kezdesemiz dep aı­ta almaımyn. Ol kisiniń ýaqyty bol­ǵan­da kezdesip, oraıy kelgende ózi tele­fon soǵyp: “Ne jaǵdaı, densaýlyǵyń qalaı?” dep habarlasady. Táte de telefon shalyp, hal-jaǵdaıymyzdy surap turady. Soǵan rızamyz. Keıde bir jaǵdaı bola qalsa da, aǵaǵa aıtpaýǵa tyrysamyz. О́ıt­keni, ol kisiniń bizsiz de sheshetin máselesi jetip-artylady. – Al aǵańyzdyń baýyrmaldyǵy qalaı? – Osydan 4-5 jyl buryn osy sózdi aǵanyń ózine de aıtqanym bar. Ákemiz qaı­tys bolǵanda sheshemizdiń arqasynda ol kisiniń joǵy bilinbedi. Al anamyz qaıt­qanda men – 26, Bolat – 23, Saty­bal­dy – 30 jasta. Anamyzdy jer qoı­nyna berip, eldiń bári tarqaǵan soń aǵa, táte, Satybal­dy, Sveta, men, Bolat pen Gúljan – tórt kózimiz túgel otyrǵanda aıtqan sózi áli kún­ge esimde. “Bul dúnıege adam bolyp kelip, ósip, úılenip, bala súı­diń­der me, endi ary qaraı óz kúnderińdi ózderiń kórýleriń, ot­bastaryńdy ózderiń arqalaýlaryń kerek. Senderge materıal­dyq kómek bermeımin, biraq moraldyq jaǵynan qashanda qol­daımyn”, dedi. “Endi senderde áke de, sheshe de joq, on eki múshe­leriń saý, ómirge óz­deriń talpynyp, tyrmysyńdar” dep bizdi qamshylaǵany eken. Bul sózdi negizinen inilerine qara­typ aıtsa kerek. О́ıtkeni, meni alty aı­dan keıin Qaraǵandyǵa kóshirip áketti. Eki aıdan keıin qyzmeti joǵarylap, Almatyǵa ketti. Al men sol qalǵannan 20 jylda osy jaqqa áreń jettim. Jumysqa turyp, jataq­hanadan bastap, ol kezde ókimettiń zańy qatal, bir bólmeli páter aldym. О́mirde bos bolmaı, el qatarly tyrysyp ómir súrip, bala súıip, ony oqytyp jet­kizýde, nemere súıýde óz basyma aǵanyń son­daǵy aıtqan sózi úlken sabaq boldy. Saty­baldy kólik apatynan qaıtys bolǵanda, balasy Qaırat qatty jylap kúızelgende aǵa: “Jylama, Qaırat, men saǵan áke bo­la­myn”, degen edi. Aǵa sol sózinde turyp, ákelik paryzyn ótedi, jeńgemiz Sveta da, Qaırat ta, Satybaldynyń arýaǵy da rıza. – Jaqsy jeńge de shesheniń ornyn almastyryp jatady emes pe? Jeńge­lerińizben qalaısyz? – Jeńgeniń de jeńgesi bolady. Sen bireýdiń tárbıesi bólek otbasyna bara­syń. Solarǵa kirigip, sol úıdiń bala­lary­na bas-kóz bolýyń kerek. Iаǵnı, jeńge bola bilýiń de kerek. Kóre alatyn jeńge, kóre almaı­tyn jeńge degen bar. Jeńge jaq­sy bolsa, qaıynsińli de jaqsyǵa qaraı tartylady. Kim ózin “aınalaıyn qaraǵym” dep basy­nan sıpap otyrsa, tósine shaýyp teppeıdi ǵoı. Qudaıǵa táýbe, eki jeńgemiz bar. Ár­qaısysynyń óz orny, óz jóni bar. Adam­nyń jamany bolmaıdy, óziń jaqsy bo­lyp, til tabysa, jaqyndasa bilseń. She­shem: “Áı, qyz, tynysh kel de tynysh ket. Shyqqan qyz shıden tysqary, bul úıge kelgen kelin – meniń adamym” dep otyra­tyn. Bet jyrtysyp ursysyp, birimizge birimiz jaman sóz aıtqan jerimiz joq. Eki jeńgeme de rahmet, aǵalaryma analarynan keıingi jaqyn adamdar solar. Er-azamat­tyń atqa minip júrgeni úıindegi berekege, tileýin tileıtin zaıybyna da kóp baıla­nys­ty. Sol úshin Sara tátege rah­met. Sveta jeńgem Saty­baldynyń atyn da, tútinin de óshir­meı, ózi bolmasa da kózin­deı artynan ergen eki uldy jaqsy tár­bıelep, azamat etip ósirdi. Ol kisige de al­ǵy­symyz sheksiz. Qudaı bergen bir keli­nim bar. Bolattyń úıin­degi Gúljan búginde qarashańyraqta anamnyń or­nynda otyr. Salmaqty, salı­qaly, birtoǵa jan. Bolat­tyń baryna da, joǵyna da shydap, búginde 6-7 nemere súıip otyrǵan aıaýly áje. – Ánıpa Ábishqyzy, úsh uldyń ortasynda bir tal qyz bolyp ósipsiz, ózińiz de erke bolǵan shyǵarsyz... – Ákem eki kózinen aıyrylǵansha 8-shi klasqa deıin erkekshora bolyp óstim. Kó­bi­nese ákemniń qasynda júrgenimniń paı­dasy kóp tıdi. О́ıtkeni, Satybaldy ásker­ge ketti. Bolat apa-atasynyń qolyn­da ósip, bizdiń úıge kóp qaramaıtyn. Shesheı aýrý, ekeýiniń ortasynda júremin. Birese, maldyń astyn tazalaısyń, shóbin sala­syń, sýara­syń, birese esiktiń aldy­nyń qaryn kúreı­siń. Tańerteń turyp mek­tepke keterdiń al­dynda shaıyn jasap, tamaǵyn daıyndap qoıamyn. Qyz balanyń erkeligi turmysqa shyqqansha ǵoı, odan ana, odan áje boldyq. Endi balalar saǵan erkeleıdi. – О́zińizdiń mamandyǵyńyz qandaı? Qazir ne isteısiz? Qansha nemereńiz bar? – Esepshimin, kópshiliginde esep-qısap jaǵynda jumys istedim. Qaraǵandydaǵy kondıter fabrıkasynda, et kombı­natyn­da, avstrııa-vengrııalyq óndiris ornynda qyzmet istedim. Qazir kásipkermin. Betine qarap otyrǵan Elmıram men Azamatym – zań qyzmetkerleri, olardan Aqerke, Azel, Alýa degen úsh nemerem ósip keledi. – Baıqaımyn, ózińiz de qara jaıaý emessiz. Eki tilge birdeısiz. Keıde sóılegende sheshen bolyp ketesiz... Osy qasıetter kimnen daryǵan? – Ata-anamnyń ekeýinen de kóp úı­ren­dim. Sheshemiz adýyndy kisi edi. Azda­ǵan sýyryp salma aqyndyǵy, ánshiligi, ázil-qaljyńǵa jaqyndyǵy bar. Sodan da shyǵar, ákemiz sheshemizdiń aıtqanyn eki etpeı isteıtin. “Shesheleriń aıtsa, durys aıtady” dep sony oryndatatyn. Aýyl qarııalary, áıelderi, er-azamattar bolsa da sheshemizdiń aıtqan sózinen aspaıtyn. Sheshemsiz aýyldyń bir toıy, ne asy ótpegen. О́ıtkeni, ol kisi sóz salsa sózin, jón salsa jónin ótkizetin, qolynan da, aýzynan da keletin, ózin syılata da, kisini syılaı da biletin. “Aǵalaryń oqysa, aǵa­laryń ósse, sender de jerde qalmaısyń­dar, senderge de kómektesedi” dep otyra­tyn jaryqtyq. Sol sózi ras boldy. – Ánıpa Ábishqyzy, árkimniń mań­daıyna Nuraǵańdaı baýyrdy jaza bermesi haq. Menińshe, siz baýyryńyzdy saǵynbaı­tyn shyǵarsyz. О́ıtkeni, Nuraǵańdy kúnde teledıdardan kórip, gazet-jýrnaldardan oqyp turasyz ǵoı... – Aǵa Qaıratty bir kórgende: “Ánı­panyń jasy ulǵaıǵan saıyn anamnan aýmaı bara jatyr” dep aıtypty. Meniń de aǵa men táteniń bir-birine jarasymdy qaljyńdaryn, otyra qalyp qosylyp án salǵandaryn estigende, ata-anam kóz aldy­ma keledi. Suraǵyńyz qyzyq eken, tele­dı­dardan kórgende amandyǵyn kórip, “qyz tileýi – Qydyr tileýi” deıdi, tileýin tileı­min. Bolmasa qaýyshyp, dıdaryn kórip, ótkendi eske alyp otyrǵanǵa ne jetsin. Saǵynbaısyz ba deısiz, árıne, saǵynamyn. Saǵynǵanda qandaı? Ásirese, aǵanyń dombyra shertip, qońyr daýyspen án salǵanyn, shyn nıetimen aq jary­latyn jarqyn kúlkisin “ajarly kúlki” deımin, sol kúlkisin saǵynamyn... – Búgingi múmkindikti paıdalanyp, aǵańyzǵa qandaı tilek aıtqan bolar edińiz? – Birinshi baılyq – densaýlyq, Alla taǵala ǵumyryn uzaq qylsyn. Elim, hal­qym dep jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı, jas­tar ósse, Qazaqstanym gúldense degen nıetin Alla taǵala qabyl etsin. Bul kisini tanyǵan, tanymaǵan eli bar, orysy, qazaǵy, qanshama ózge ult bar, solardyń aǵaǵa degen kóz­qaras­tary, nıetteri túzý bolsa deımin. Bútin bir ult, el-jurt beti­ne qarap otyrǵan soń aldyna qoıǵan maqsattaryna jetsin. Bas aman, baýyry bútin bolsyn. Otbasynda barlyǵy durys bolyp, ol kisi de abzal áke, aıaýly ata – bala­lary, nemereleriniń qyzy­ǵyn, raqa­tyn kórýge jazsyn. Al bizdiń syı­ly­ǵymyz – ol kisiniń atyna kir kel­tirmeı, durys júrip-turǵanymyz. “Aǵasy bardyń jaǵasy bar, inisi bardyń tynysy bar” degen, jaǵam jaılaýda bolyp, tyny­­sym tarylmasyn... – Áńgimeńizge úlken rahmet. Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY.