Parlamenttik reforma – evolıýsııalyq joldyń jalǵasy

Halyqaralyq úrdis tájirıbesi

– О́tken aptada arnaıy Jumys tobyn qurý týraly О́kim­ge qol qoıdym. Parlamenttik re­fo­rma – elimizdiń aldynda tur­ǵan asa mańyzdy, jaýapty jumys. Joldaýymda bul máse­le azamattyq sektorda, sarapshylar ortasynda, sondaı-aq qazir­gi Parlamentte jan-jaqty talqy­lanýy qajet dep naqty aıttym. Birinshi otyrysymyzda Parlamenttiń, Prezıdent Ákimshiliginiń, Úkimettiń jáne saıası partııalardyń ókilderi, zańger­ler, ǵalymdar, qoǵam qaıratk­er­leri bar. Bári de – elge tany­mal azamattar, túrli sala­nyń maman­dary. Taǵy da qaı­talap aıt­qym kele­di: Parla­menttik refor­ma – eli­mizdiń, halqymyzdyń taǵ­dy­­ryna tikeleı qatysy bar máse­l­e. Jumys tobynyń ár múshe­si os­y tarıhı mindetti durys tú­sinip, belsendi jumys isteıdi dep senemin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy elimizde túrli baǵytta aýqymdy ózge­ris­­ter qolǵa alynyp, saıası, áleý­mettik-ekonomıkalyq refor­ma­­lar júzege asyrylyp jatqa­nyn atap ótti. Bul rette osy ózge­ris­ter jalǵasyn tabýy kerekti­gine toqtalyp, bir orynda turyp qalýǵa bolmaıtynyn alǵa tartty.

– Memleketimizdi túbegeıli jańǵyrtý strategııasyn «Kúshti Pre­­zıdent – Yqpaldy Par­­lament – Esep beretin Úkimet» tujy­rym­da­masyna saı júr­gize berý ma­ńyzdy. Bul – elimiz­de Prezı­denttik bılik júıe­siniń tıimdiligi saqtalady degen sóz. Jalpy, bir palataly Parla­mentke kóshý halyqaralyq úrdis­ke tolyq saı keledi. Álem el­deri­niń úshten ekisinde osyndaı par­lamenttik jú­ıe qa­lyptasqan. Dál qazir biz­ge ke­regi – ortaq ustanym jáne pa­ra­sat­ty, salmaqty usynys. Son­­dyq­tan barlyq oı-pikirdi, usy­­nys­ty muqııat zertteımiz, eg­jeı-teg­jeı qaraımyz, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy bir palataly Parlament qurý týraly bastama ınnovasııalyq saıası sheshim bolǵanyn aıta kele, qazir el ishinde, áleýmettik jelide aıtylyp jatqan túrli pikir jóninde oı bildirdi.

– Basym kópshilik muny «ábden pisip-jetilgen másele» dep sanaıdy. Tipti «Halyqtyń kóbi qoldaǵan bastamany talqylap, referendým ótkizýdiń qajeti joq» degen oılar da aıtylyp jatyr. «Reformany sozýdyń qajeti joq, taıaý arada qysqa merzim ishinde jasaı salýǵa bolady» degen pikirler de bar. Shyn máninde, qaı jaǵynan alyp qarasaq ta, másele óte ózekti. Aza­mat­ta­ry­myzdyń ártúrli pikir aıtyp, bel­sendi bolǵany – jaqsy úderis. De­gen­men parlamenttik refor­ma – asa kúrdeli jumys. Asyǵys­tyqqa jol berýge bolmaıdy. Sebebi bul – elimizdiń taǵdy­ryn sheshetin jaǵdaı. Bul – memle­ket­tiń bolashaǵyna tikeleı yqpal ete­tin qadam. Mundaı mańyz­dy sheshim keń aýqymdy talqy­laý arqyly qabyldanýǵa tıis. Qazaq­stan – halyq únine qulaq asa­tyn Ádiletti memleket. Bul – myzǵymas ustanym. Memle­ket basshysy retinde men úshin Par­lament – elimizdegi saıası júıe­niń negizgi tiregi. Sondyqtan aldymen Kons­tıtýsııaǵa birqatar ózgeris engizý qajet bolady. Negizgi zańnyń 40-qa jýyq baby ózgeredi. Sodan soń kem degende 10 konstıtýsııalyq zańǵa jáne 50-den asa kodeks pen zańǵa túzetý engizý kerek bolady. Muny jańa Konstıtýsııa qabyldaýmen teń keletin is deýge bolady. Árıne, bul jumystyń bárin taban astynda, bir sátte júzege asyrý múmkin emes. Tyńǵylyqty daıyndyq kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Ustanym – kásibı biliktilik

Osy oraıda Prezıdent aldaǵy refor­manyń keıbir konseptýaldy tustaryna qatysty oı-pikirin ortaǵa saldy.

– Birinshiden, biz barlyq reformany tek evolıýsııalyq jolmen ǵana júrgizemiz. Iаǵnı azamattardyń suranysy, tól ereksheligimiz ben elimizdiń túpki múddesi eskeriledi. Parlamenttik reforma kezeń-kezeńimen iske asyrylyp kele jatqan aýqymdy saıası jańǵyrýdyń qısynyna saı keledi. Esterińizde bolsa, saıası reformalardyń tórt paketi aıasynda parlamenttik oppozısııa týraly norma bekitilgen edi. Onda ókilderi az partııaǵa Májilistiń turaqty komıtetteriniń birinde tóraǵalyq laýazym atqarý jáne parlamenttik tyńdaý ótkizý týraly bastama kóterý quqyǵyna kepildik berildi. Budan bólek, partııalar Parlamentke ótýi úshin saılaýdyń tómengi shegi azaıtyldy. 2022 jyly júrgizilgen konstıtýsııalyq reformanyń arqasynda Májilistiń quzyretin eleýli túrde keńeıttik. Naqty aıtqanda, búginde Máji­lis zań qabyldaıdy, al Senat maqul­daıdy. Bul alǵashqy qadamdar edi. En­di keıingi jyldary qoǵamdaǵy saıası má­denıettiń edáýir óskenin eskere oty­ryp, birte-birte jáne baıypty jol­men bir palataly Parlamentke ótýdi bastaımyz.

Ekinshiden, parlamenttik reforma «Kúshti Prezıdent – Yqpaldy Parlament – Esep beretin Úkimet» saıası formýlasyna tolyq saı keledi. Jańa da atap óttim, bul – memleketimizdiń qurylymyn aıqyndaıtyn basty tujyrym. Túptep kelgende, par­lamenttik reforma jáne osyǵan deıin júzege asyrylǵan reformalar bizdiń aımaqta buryn-sońdy bolmaǵan, shyn máninde, jańa basqarý júıesiniń negizin qalaıdy. Sondaı-aq taǵy bir mańyzdy máselege nazar aýdarǵym keledi: Parlamentti reformalaý – Senatty taratý degen sóz emes. Mundaı qate pikirge jol berý­ge bolmaıdy. Aldymyzda tur­ǵan maqsat – aıqyn. Biz ókildi bılik tar­maǵyn túbegeıli jańǵyrtýymyz kerek. Osy­laısha, azamattarymyzdyń múdde­si men tilek-nıetin bildiretin zań shyǵarý­shy organ múlde jańa sıpatqa ıe bolady.

Úshinshiden, aldaǵy reforma ekonomıka, áleýmettik jáne tehnologııalyq damý sekildi basqa da salalardaǵy jan-jaqty jańǵyrýlarmen úılesim tabady. Mysaly, sıfrlandyrý men jasandy ıntellektini engizý kúlli álemdegi memlekettik basqarý júıesin ózgertetini sózsiz. Birqatar elde qazirdiń ózinde «elektrondyq nemese sıfrlyq parlament» elementteri synaqtan ótkizile bastady. Bul azamattardy saıası ómirge aralastyrýdyń jańa formalaryn qamtamasyz etip, zań shyǵarý úderisiniń tıimdiligin arttyrý maqsatynda jasalady. Keleshekte bul úrdis kúsheıe túspek. Sondyqtan biz de osy baǵytqa sanaly túrde kúsh salamyz. Aldaǵy ýaqytta e-Parlament qazirgi elektrondyq úkimet – e-Gov sııaqty suranysqa ıe quralǵa aınalýy múmkin. Sol sebepti bir palataly Parlamentke ótý bir esepten jumystyń jańa qalyby men qarqynyna, tez sheshim qabyldaýǵa beıimdelýdi kózdeıdi. Iаǵnı zaman ózgerip jatyr, ol óz talabyn oryndatady, e-Parlament júıesi qyr astynda tur. Jaqynda ómirimizge dendep enýi múmkin. Sondyqtan zań qabyldaýda múlde qate jiberýge bolmaıdy. Zań shyǵarý jumysyn jaqsartýdyń jańa tetikterin engizý atalǵan úderispen qatar júrýi qajet. Muny halyqaralyq tájirıbe de kórsetip otyr, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdenttiń aıtýynsha, bul rette bolashaq depýtattar korpýsynyń bilimi men biligi mańyzdy faktorǵa aınalady. Olardyń qatarynda naǵyz kásibı mamandar bolýy kerek. Parlament kásibı bolýǵa tıis. Bul – óte mańyzdy mindet. Parlamentti proporsııalyq júıemen, ıaǵnı partııalyq tizimmen jasaqtaý týraly usynys dál osy mindetten týyndap otyr. Bir palataly Parlamentte partııalardyń kóp bolýy saıası dıalogti kásibı negizde órbitýge yntalandyrady. Jańa jaǵdaı partııa jumysyna tyń talaptar qoıady. Demek popýlızm sıfrlandyrý kezeńinde mańyzdy ról oınamaıdy, kerisinshe, kásibıliktiń bási joǵarylaı túsedi.

– Parlament – táýelsizdigimizdi jáne memlekettigimizdi aıshyqtaıtyn mańyzdy qurylym. Bul – eshqashan ózgermeıtin aqıqat, aldaǵy ýaqytta da solaı bolyp qala beredi. Jalpy, reformanyń negizgi maqsaty, soǵan sáıkes istelýge tıis jumystyń baǵyt-baǵdary týraly Joldaýda keńinen aıtyldy. Referendýmǵa deıin atqarylatyn jumystyń bárin muqııat oılastyryp, baıyppen júrgizý qajet. Bilikti mamandar óz oılaryn ashyq aıtyp, tıimdi usynystar berýi kerek dep sanaımyn. Túpkilikti sheshim, ıaǵnı qoǵam pikiri durys bolýy úshin osy máselege qatysty aıtylatyn árbir oı-pikir de ábden tekserilgen, ekshelgen, jan-jaqty sarap­talǵan bolýy kerek. Bul – óte mańyzdy másele. Sondyqtan Jumys toby óz mindetin naǵyz kásibı ustanymǵa saı atqarýǵa tıis. Atap aıtqanda, «e-Otinish» jáne «e-Gov» portaldary arqyly túsken barlyq oı-pikirdi saraptap, zerde­leý qajet. Biz Ádiletti memleket retin­de ár azamattyń ortaq iske paıdaly bolatyn usynysyn eskerýimiz kerek. Ata zańǵa engiziletin árbir ózgeris mu­qııat pysyqtalyp, daıyndalýǵa tıis. Ár baptyń, ár normanyń mán-maǵyna­syna tereń boılaǵan jón, ıaǵnı quqyq­tyq, prosedýralyq máselelerdi naqty aıqyndap alýymyz qajet. Budan bólek, basqa da kóptegen másele paıda bolýy múmkin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy sózin qorytyn­dylaı kele, óte aýqymdy bul sharýada jumys tobyna úlken senim artylyp otyrǵanyn atap ótip, olardyń isterine sáttilik, tabys tiledi.

Jıyndy Jumys tobynyń jetekshisi, Memlekettik keńesshi Erlan Qarın júrgizdi. Sonymen qatar zań ǵylym­darynyń doktory Vıktor Malınovskıı, Parlament Májilisiniń depýtattary Únzıla Shapaq, Aıdos Sarym, Nıkıta Shatalov, Marat Báshimov, Parla­ment Májilisindegi «Aqjol» partııa­sy­nyń fraksııa jetekshisi Azat Perýashev, «Amanat» partııasynyń fraksııa jetek­shisi Elnur Beısenbaev, Ulttyq quryltaı múshesi, saıasattanýshy Andreı Chebotarev sóz sóılep, oı-pikirlerin bildirdi.