Basqa basylymdardan

EÝROPAǴA BAǴYT USTAǴAN EÝRAZIIаLYQ Prezıdent Nursultan Nazarbaev­tyń jalpyulttyq kóshbasshy, yq­paldy jańa memleket qurýshy, álem qurmetteıtin jáne qajetsinetin mem­leket qaıratkeri retindegi fenomeni nede? Mundaı “kóshbasshy” qaıdan shyǵyp otyr jáne uly bolashaq qa­laı jasalady? Bul suraqtar búginde tek qazaqstandyqtardy ǵana emes, sondaı-aq bedeldi halyqaralyq sarapshylardy da qyzyqtyrady. Memleket basshysynyń mereı­toıy qarsańynda jalpyeýropalyq je­tekshi gazetterdiń biri “Nıý Iýr­op” N.Á.Nazarbaev týraly “Eýropaǵa baǵyt ustaǵan eýrazııalyq” (“Evra­zıes na pýtı v Evropý”) dep atalatyn Fransýz akademııasynyń Turaqty hatshysy Elen Karrer d'Ankosstyń maqalasyn jarııalady. Fransııadaǵy asa ataqty jáne tıtýldy áıelderdiń biri, tórt ordenniń, onyń ishinde bireýi – Belgııanyki, ekinshisi – Bra­zılııanyki, ıegeri Elen Karrer d'Ankoss maqalasynyń aýdarmasyn usynyp otyrmyz. Saıasatker bolyp týmaıdy, saıasat­ker bolyp qalyptasady – bul aksıo­ma. Alaıda, keıbir adamdar týraly aıtylatyn kerek ýaqytynda, kerek kezinde sol jerden tabylǵan degen hrestomatııalyq ustanym dáıim júzege asa bermeıdi. Ulttyq kóshbasshy bolý úshin jeke qasıetterdiń tamasha quımasyna ıe bolyp qana qoıý jetkiliksiz, onyń ústine, zaman talabyna jaýap bere alý qa­jet. Ýaqytty jáne onyń synaq­ta­ryn ózińniń barlyq bolmysyńmen, jan­ dúnıeńniń barlyq tereńimen se­zine bilýiń qajet. Joly bolǵandyq pa? Iá, fatým jibergen múmkindik, kút­pegen jerden jaǵdaıdyń sátimen ke­lýi – saıası mansaptyń syzbasyn sy­zý kezinde jaqsy járdem bolǵany sóz­siz. Biraq bastysy, qalaı desek te, túp­kilikti munda emes. Bastysy – ti­ke­leı adamnyń ózinde. Onyń senimderi men ıdealdarynda, onyń tabandylyǵy men batyldyǵynda, onyń jeńiske degen erik-jigeri men óziniń aına­la­synda “komandasyn” qura bilýinde... Biz­diń árqaısymyz ózimizshe keremet­piz. Biraq saıasatkerdiń keremettigi múldem erekshe nárse, óıtkeni, oǵan mıl­lıondaǵan adamdardyń, bárinen bu­ryn – onyń halqynyń ómiri táýeldi. Qazaqstan memleketin qurýshy eshqashan jeńil, taptaýryn joldarmen júrgen emes. Ol ýaqyt úrdisterin júzege asyrýǵa talpynǵandarǵa keıin jaǵý úshin sol ýaqyt úrdisterin boljap tabýǵa umtylǵan joq. Ol qashanda qajet dep eseptegenderin istedi. Qarapaıym nárselerdi – ha­lyq­tyq pragmatızmdi basshylyqqa al­dy, Batystaǵylardyń qabyldaýy úshin osynyń ózi qıyn soqty, jyldar kór­set­kenindeı, bul daǵdarystar men sy­naq­tardy aýyzdyqtaýda eń utymdy qu­ral bolyp tabyldy. Nazarbaev sa­byr­men jáne iskerlikpen baratyn qadam­dar Batysta áýeli senimsizdik pen túsinbeýshilik, al keıin – jasyrýy qıyn tańdanys týǵyzady. Keıde tipti qyzǵanyshty tańdanys ekenin de qaperge salǵannyń artyqtyǵy joq. Ol týraly Atlantıkanyń qos ta­rabyndaǵylar bylaı deıdi: “Vo­lıýn­tarıst”. Biraq eki alyp – Reseı men Qytaı arasyndaǵy ulan-ǵaıyr keńis­tikte ózine ǵana tán yrǵaqpen damyp kele jatqan derjava paıda bolǵany tek Nursultan Nazarbaevtyń arqasy ekenin naqtylamaıdy. Shyn máninde qazirdiń ózinde biz­diń planetamyzdyń damýyn Eýrazııa tú­siniginsiz qarastyrýǵa bolmaıdy. So­ǵan qaramastan, amerıkalyqtardy by­laı qoıǵanda, kóptegen batys­eýro­palyqtar úshin bul uǵym alystaǵy bir abstraksııa bolyp tabylady. Al es bilmeıtin eski zamandarda at úıretip, er-toqym, úzeńgi men dońǵalaq oılap tapqan naq osy uly daladan osydan jarty ǵasyr buryn ǵaryshqa tuńǵysh ret adam attandy. Bul, árıne, bar bolǵany sımvoldar ǵana shyǵar, biraq búginde quddy saǵym sııaqty qarly Sibir dalasynda paıda bolǵan tamasha Astananyń aspanmen talasqan bıik úılerin kórgender qazaqstandyq sımvolıkanyń syrtynda naqty ister turǵanyn baǵamdaı bastaıdy. ...Fransııadaǵy bizdiń alǵashqy kezdesýimizde Nursultan Nazarbaev óziniń ashyqtyǵymen jáne bir mez­gilde erekshe jınaqylyǵymen esimde qaldy. Taza áıeldik sezimtaldyqpen ol Parıjde júrse de ylǵı da óziniń ólkesi týraly oılaıtynyn túısindim. Bul toqsanynshy jyldar bolatyn, Keńester Odaǵy týraly estelikter áli sanadan alystaı qoımaǵan kez edi. Son­da men mynany oıladym: eger “Ja­rylǵan ımperııa” – 1978 jyly Batysta alǵashqylardyń qatarynda KSRO-nyń ydyraıtynyn boljaǵan meniń kitabym osylaı atalatyn – basynda osyndaı kóshbasshy turǵan bolsa, onda Keńes Odaǵynyń ydyraýy neǵaıbyl bolar edi. Saıasatkerlerdiń eki kategorııasy bar. Bireýleri –“qıratýshylar”, ekinshileri – “jınaýshylar”. Ekinshi kategorııa baǵalyraq, sondyqtan sıregirek. Nazarbaev – jınaýshy. Ol –tarıhı asa qysqa merzimde óńirlik astam derjava jasaýshy... EQYU qurylǵan jetpisinshi jyl­dardyń ortasynda ony bir kezderi Qazaqstan basqarady degendi bireýdiń oılaýy múmkin be edi? Munda bári de nólden bastalǵan-tyn. Qoınaýynda barlyq Mendeleev kestesi jatqan osynaý qýatty elde dana, kúsh-jigeri tolysqan kóshbasshy bar. Nursultan Nazarbaev – Eýropaǵa baǵyt ustaǵan eýrazııalyq.