Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Jyl ótken saıyn aýyldan qalaǵa kóshken aǵaıynnyń qatary artyp keledi. Qalamen qatar aýdan ortalyǵyna jaqyn iri aýyldar kórkeıip, damyp jatyr. Tek shalǵaıda tútinin tútetip otyrǵan malshylardyń qonysy jyldan-jylǵa sırep, aýyldar kishireıip, azaıyp barady. Onyń birden-bir sebebi qaraýsyz qalǵan aýyldarda ınfraqurylym, mektep, balabaqsha, jaryq, jylý, jol nemese ınternettiń joqtyǵy. Ǵylym-bilim, tehnologııa damyǵan zamanda órkenıetten alystap, jalǵyzdan-jalǵyz kún keshýge ekiniń-biriniń júregi daýalaı bermeıdi.
Demograftardyń aıtýynsha, ýrbanızasııa damýshy elderde qalypty qubylys sanalady. Sondyqtan qalalar, megapolıster ýrbanızasııa úrdisine daıyn bolýǵa tıis. Al joıylýdyń aldyndaǵy aýyldardy saqtap qalamyz desek, ınfraqurylymdy rettep, ondaǵy aǵaıynǵa qoldaý kórsetpese bolmaıdy. 1930 jyldary álemde ýrbanızasııa 30% shamasynda bolsa, qazir 57%-dan asyp barady. Birikken Ulttar Uıymynyń boljamyna nazar salsaq, 2050 jylǵa qaraı ýrbanızasııa 70%-dy shamalaıdy. Sol qarqynmen bizde de ýrbanızasııa jedeldep barady. Saldarynan keıbir qala men aýyl halqynyń turǵyndary tuıyqqa tirelgen sátter kóp. Aıtalyq, jastar jaǵy qalaǵa kóshken aýyldarda maman tapshylyǵy baıqalady. Qalalarda suranystyń kóptiginen turǵyn úı baǵasy ósip barady.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda «Eldegi demografııalyq úrdisterdi egjeı-tegjeıli zerdelep, uzaq jylǵa arnalǵan sheshimder qabyldaý aıryqsha mańyzdy. Alaıda osy salada málimetterdi tıisti deńgeıde esepke alyp, taldaý jasaý jolǵa qoıylmaǵan. Bul jaǵdaı eńbek naryǵynyń suranysyn boljaý, ınfraqurylymdy damytý jumysyn josparlaý, basqa da mindetterdi oryndaý jolynda qıyndyq týǵyzady. Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń bazasynda aýqymdy derekter men jasandy ıntellekt tehnologııalary engizilgen Demografııalyq úderisterdi taldaý jáne boljaý ortalyǵyn qurý kerek», dep atap ótti.
Maqalanyń basynda sóz etken ortalyq Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń janynan ashyldy. Ortalyq qazir bolyp jatqan demografııalyq syn-qaterlerge der kezinde qamdanýǵa múmkindik beredi. Ári eldiń uzaqmerzimdi áleýmettik-ekonomıkalyq saıasatyn qalyptastyrýǵa kómektesedi. Joǵary dınamıkamen ózgerip jatqan qazirgi jaǵdaıda ortalyq demografııalyq úrdisterdi tereń zerttep, memlekettik saıasatty ǵylymı turǵydan negizdeýge yqpal etetin basty taldaý alańyna aınalady. Ortalyqtyń maqsat-muraty týraly aqparatty agenttik janynan qurylǵan Demografııalyq úderisterdi taldaý jáne boljaý ortalyǵynyń basshysy Aıaýlym Saǵynbaevadan surap bildik.
Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
– Ortalyq ashýdaǵy basty mindetterdiń biri – demografııalyq, kóshi-qon, áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishterdi biriktiretin biryńǵaı derekter bazasyn qalyptastyrý jáne qoldaý. Sondaı-aq memlekettik basqarý organdaryna arnalǵan taldamalyq materıaldar men usynymdar daıyndaýda osyndaı jedel ortalyqtyń derekteri asa mańyzdy. Sonymen qatar ortalyq elimizdegi demografııalyq ahýal týraly ulttyq baıandamalar shyǵaratyn bolady. Qazir biz óz qyzmetimizde demografııa, oǵan jaqyn salalarda jumys isteıtin otandyq, sheteldik ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen tyǵyz yntymaqtastyq ornata bastadyq, – deıdi A.Saǵynbaeva.
Ortalyqta taldaýǵa qajetti derekter túrli kózderden jınalady. Onyń ishinde resmı statıstıkalar, memlekettik organdardyń ákimshilik derekteri, balama aqparat kózderi qaperge alynady. Álbette, basty nazarda Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekteri turady. A.Saǵynbaeva ortalyqta taldaý sapasyn arttyrý maqsatynda halyqaralyq statıstıka, zertteý bazalarymen tyǵyz jumys isteýge nıet etip otyrǵanyn aıtty. О́ńdeletin aqparat kólemin eskere otyryp, ortalyq Big Data tehnologııalaryn, jasandy ıntellektini qoldanady. Baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi tańdaýda halyqaralyq tájirıbede synalǵan sheshimderge basymdyq beriledi. Bul tásil bıýdjettiń shyǵyndaryn azaıtýǵa nemese múlde shyǵyn shyǵarmaýǵa múmkindik týdyrady.
– Ortalyqqa demografııa, áleýmettaný, ekonomıka, ýrbanıstıka salalaryndaǵy úzdik otandyq mamandar, sondaı-aq derekterdi taldaýshylar tartylady. Qazirdiń ózinde ortalyqtyń mamandary demografııalyq úderisterdi boljaýdyń kópdeńgeıli júıesiniń ádistemesin ázirleýge kiristi. Alǵashqy taldaý baǵyttary boıynsha jumys bastalyp ketti. Alaıda naqty nátıje alýǵa biraz ýaqyt qajet. Demografııalyq boljam jasaý – kúrdeli ári kóp eńbekti talap etetin jumys. Ol túrli modelderdi synaqtan ótkizýdi qajet etedi. Ortalyqtaǵy tirshilik endi bastalǵandyqtan, alǵashqy qorytyndylar barlyq uıymdastyrý kezeńderi tolyq aıaqtalǵannan keıin ǵana usynylady, – deıdi A.Saǵynbaeva.
Jalpy, ortalyq bazasynda jınalǵan derekter keıin memlekettik organdarǵa usynylady. Iаǵnı mınıstrlik, jergilikti ákimdikter, basqa da qurylymdar demografııalyq ahýaldy baqylaýǵa ortalyq málimetterin paıdalanady. Eń bastysy, senimdi taldamalyq baza qalyptastyrý. Josparǵa sáıkes, ortalyq demografııalyq boljamdardy turaqty túrde ázirlep, qajet bolǵan jaǵdaıda jańartyp otyrady.
Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty Saraptama ortalyǵy dırektorynyń orynbasary Aıdana Baıqanovanyń aıtýynsha, qazir elimizdiń óńirleri men qalalaryndaǵy ınfraqurylym, ýrbanızasııa, jumyssyzdyq deńgeıi ózara tyǵyz baılanysty máseleler. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterine sáıkes, 2024 jyly elimizdegi halyq sany 20,2 mln adamǵa jetti, onyń 63%-y qalalarda, 37%-y aýyldyq jerlerde turady. Demek, Demografııalyq úderisterdi taldaý jáne boljaý ortalyǵy qurylýy ýaqyt talabynan týǵan qajettilik bolyp otyr.
– Demografııa – memlekettiń ekonomıkalyq, áleýmettik, aýmaqtyq damý saıasatynyń negizi. Elde halyq sany ósip jatyr. Biraq onyń ósý qarqyny óńirlerde birdeı emes. Ýrbanızasııa jedel júrip jatyr. Ishki, syrtqy kóshi-qon úrdisteri eńbek naryǵyna, ınfraqurylymǵa, áleýmettik teńgerimge áser etip otyr. Búginge deıin demografııalyq josparlaý kóbine ótken statıstıkaǵa súıenip júrgizildi. Qazirgi jaǵdaıda bul jetkiliksiz. Boljam jasaý, aldyn ala sheshim qabyldaý úshin úlken derekterdi, sıfrlyq taldaýdy, jasandy ıntellektini qoldaný qajet boldy. Sondyqtan arnaıy qurylǵan Demografııalyq úderisterdi taldaý jáne boljaý ortalyǵy uzaqmerzimdi ulttyq damýdy josparlaýǵa, óńirlik saıasatty jetildirýge, áleýmettik-ekonomıkalyq teńgerimdi qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Derekterdi basshylyqqa alyp, durys sheshim qabyldasaq, ýrbanızasııanyń keri áserin azaıtýǵa bolady, – deıdi A.Baıqanova.
Ortalyqtyń mıssııasy tek boljam jasaýmen shektelmeıdi. Ol sondaı-aq demografııalyq ózgeristerdiń sebep-saldaryn tereń túsinýge múmkindik beredi. Bul – saraptamany naqty saıasatqa aınaldyratyn alań. Iаǵnı zertteýlerdiń nátıjesi zeınetaqy, áleýmettik qamsyzdandyrý, jumyspen qamtý, densaýlyq saqtaý, bilim berý, óńirlik damý sııaqty baǵyttarda tıimdi saıasat qalyptastyrýǵa sebepshi bolady. Sonymen qatar ortalyq basshylyǵy BUU Halyqty qonystandyrý qory, Halyqaralyq kóshi-qon uıymy, Balalar qory, Áıelder qory, Damý baǵdarlamasy, demografııa men kóshi-qon salasyndaǵy jetekshi sheteldik ǵylymı ınstıtýttarmen baılanys ornatý arqyly halyqaralyq úzdik tájirıbelerdi engizýdi kózdep otyr. Saıyp kelgende, munyń barlyǵy demografııalyq úderisterdi taldap, boljaý arqyly eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan qadam.
