Shyǵarmashylyq zerthanadaǵy qalamgerlik qaınar taqyrybyn aıtýdan aldyn, ıntermátin uǵymymen tanys bolǵan jón. Asylynda, kez-kelgen shyǵarma óziniń ıesine (avtoryna) basybaıly tıesili me? Iá, deseńiz ádebıettanýshy Rolan Bart sizdi teriske shyǵarady. Ol aıtady: «mátin – óziniń áýelgi tegin joǵaltqan kóptegen mátinderdiń óz-ara astasýy», deıdi. «Osylaısha árbir mátin – asylynda, ıntermátin»,dep jáne qosady.
Demek, siz ben bizdiń jazǵan, tipti oılaǵan dúnıemiz – bizge deıingi jınaqtalǵan tájirıbelerdiń qaıta jańǵyrýy. Nemis fılosofy Hans-Georg Gadamerdiń sózinde joǵarydaǵy oıǵa tııanaq tabamyz. «Kez-kelgen sózdiń maǵynasy onyń ózinde emes. Ol (sózdi aıtady) ózinen burnaǵy aıtylǵan sózge jáne keıingi aıtylar sózge silteme jasaıdy. Osylaı bolǵanda ǵana, sóz óziniń túpki mazmunyna jetedi», – deıdi ol. Muqaǵalı tilimen aıtqanda, aqyn – kúpi kıgen halyq óleńin shekpen jaýyp ózine qaıtarýshy.
Kez-kelgen qalamgerdiń shyǵarmashylyq úderisindeı, Ǵalym Jaılybaıdyń óleńderinde de áýeli halyq aýyz ádebıetiniń, odan keıin ózi oqyǵan aǵa býyn ókilderiniń bederi kórinedi. «Esil aǵady» óleńin taǵy bir oqyp kóreıikshi.
Esil aǵady,
Esil aǵady
Aq buıra tolqyn jardy uryp.
Esil aqqanda esip aǵady,
Jaǵada jartas jańǵyryp.
Ulttyq dúnıetanym men adamzat sanasyn qatar alǵanda ózen, kól obrazdary tazalyq pen tunyqtyqtyń rámizi retinde sıpattalady. Buǵan qosa týǵan ólkeniń rýhy beınesinde áspetteletin tustardy baıqaımyz.
XV ǵasyrdyń dańqty jyraýy Qaztýǵan Súıenishulyn eske túsireıik. Onyń Edil týraly tolǵaýy – otanpárýar jaýynger júrektiń qımastyq pen saǵynyshtyń sazǵa aınalǵan sartap áýeni ispetti. Ári qaraı jyraýdyń ózi sóılesin:
Salp-salpynshaq anaý úsh ózen,
Salýaly ordam qonǵan jer.
...Qaıran, meniń Edilim!
Ýaqyt qumsaǵaty qaıta tóńkerilgen bergi zamanda da qazaq aqyndarynda «ózen» motıvi jıi qoldanysta bolǵan. Ony Ybyraı Altynsarınniń «О́zen» óleńinen, Abaıdyń «Jelsiz túnde jaryq aıyndaǵy» sýretterden, Muqaǵalı Maqataevtyń «Barlyǵy da meniki» dep bastalatyn óleńindegi Edil, Jaıyq, Don, Dýnaı men Qarasazdyń bulaǵy atalatyn mezetterinen baıqaı beremiz.
Munyń barlyǵy Ǵ.Jaılybaıdyń oıynda qordalanǵan obraz oramdary. Alaıda dál «Esil aǵady» óleńindegi mazmun men pishin úlgisi ózinen basqa qaı aqyndardyń shyǵarmashylyǵynda kezdesti degen suraqqa jaýaptanyp kóreıik.
Ǵ.Jaılybaı orys poezııasymen de jiti tanys bolǵanyn eskersek, onyń shyǵarmashylyq zerthanasyna kórshi halyqtyń da kórkem ádebıeti de áserin tıgizdi desek qate aıtpaımyz. Aıtalyq Lev Oshanınniń mynadaı óleńi bar. Ǵ. Jaılybaıdyń yrǵaǵymen sáıkes, mazmunymen jaqyn. Qaztýǵannan qalǵan qaıyrly qonysty, ıakı Edil ózenin orys aqyny bul joly bylaı jyrlaıdy:
Izdaleka dolgo
Techet reka Volga,
Techet reka Volga —
Konsa ı kraıa net…
Sredı hlebov spelyh,
Sredı snegov belyh
Techet moıa Volga,
A mne semnadsat let.
Qaıtalamaly, saryndy óleń. Oqyrmannyń jadyn sharshatpaıdy. Negizgi oıdy kezek-kezek keletin tarmaq arasyna salyp, halyqqa tez jattalatyndaı etý – kásibı aqyn sheberligi. Bul turǵyda Ǵ.Jaılybaı óleńdi óte sátti alyp shyqqan.
Al endi aqynnyń aldyńǵy saptaǵy aǵasy Serikbaı Ospanovtyń «Tobyl aǵady» óleńin alyp qaraıyq.
О́rnektep salyp kók belge,
Tobyl aǵady.
Arnasynda kóktemde
Tolyp aǵady.
Shýmaqtar 3-2-3 býynymen jáne ekinshi tarmaǵynda tolymdy 5 býynmen kezektesip otyrady. Osylaısha «Tolyp aǵady», «Tobyl aǵady» uıqastary jáne «Esil aǵady» men «esip aǵady» arasyndaǵy uqsastyqty baıqaımyz. Osy oraıda joǵarydaǵy Gadamerdiń sózin jadyńyzdan shyǵarmaǵan mańyzdy. Sebebi teoretık Z.Qabdolovtyń myna sózin eske túsireıik: «Ár jazýshynyń qalamynan týǵan shyǵarmada aldymen ıdeıalyq birlik bolǵanyn baıqaımyz. О́ıtkeni ár jazýshy óziniń ár shyǵarmasynda ár túrli problema qoıady da, ony sheshýge bir ǵana turǵydan – óziniń turaqty dúnıetanym turǵysynan keledi», deıdi ǵalym.
Ǵ.Jaılybaıdyń taǵy bir tuǵyry bıik týyndylarynyń biri – «Qara kisi». Ataýynan ańdaǵanyńyzdaı, óleń keıipkeri – oqyrman túgili, aqynnyń ózine jumbaq. Qara kisi bárin sezedi: aqynnyń armanyn, baratyn baǵdaryn bárin biledi. О́leńniń ózinen yzǵar baıqalady. Qalamgerdiń jany jazý barysynda asa jaıly bolmaǵanyny baıqalady.
Kógimde – dala qusy,
Kólimde – ar aǵasy.
Sen sony sezetinsiń,
Qara kisi...
Aqyn alystan oraǵytpaı, alǵashqy shýmaǵynda-aq qara kisini ashyq dıologqa shaqyrady. О́leńniń dramalyq shıelenisi osy jerden bastalyp ketedi. Keı-sátte oqyrman nemese kórermenge oqıǵany basynan baıan etkennen góri, bulyńǵyr beıne men dúdamal oılar arqyly olardy elitip áketken – áserlirek. Týyndygerdiń «tuzaǵyna» túskennen keıin, qabyldaýshynyń sanasynda eriksiz suraqtar paıda bolady. Aqyn kimdi meńzep otyr? О́zindeı et pen teriden jaralǵan adam ba eken bul ózi? Joq. Oǵan kelińkiremeıdi. Arynyń aǵysyn, júreginiń qaǵysyn tamyrshydaı tap basyp otyrǵan árýaq pa eken bul álde? Ol da emes. Aqyn árýaǵy – taza bolady. Ol qorqynysh ákelmeýi kerek edi. Al myna «qara kisiniń» qabaǵy qatý sekildi. Onyń susy aqyndy úreılendiredi, kúshi qorqytady, mysy basady. Alaıda aqyn júregi odan batylyraq bolýǵa talpynady.
Arta ber jala, kúmán,
Tań asam,
Jaratylam.
Hosh, aqynnyń óleńin osy jerden kiderte turyp, «qara kisi» obrazynyń ilgeridegi aqyndarda qalaı kórinis tapqanyn zerdelep kóreıik. Árıne, atalyp otyrǵan beıneni oqyrman oıyna oıyp bergen aqyn bolsa, ol – Sergeı Esenın. Onyń dál osylaı atalatyn poemasy ómiriniń sońǵy jyldarynda jazylǵan irgeli shyǵarmalarynyń ozyǵy bolyp esepteledi.
Aqynnyń keýdesin kernegen ar azaby, mahabbat pen ǵadaýat arasyndaǵy jan kúrsinisi, ómirdiń tatymsyz tushylyǵy, óleńniń ólimdeı ashy dámi jáne osyndaı qaıshylyqtardan qaq aırylǵan bolmys dıdary kórinis beredi.
Esenın bul týyndysyn alǵash 1923 jyly jarııalaǵan. Artynsha 1925 jyly óleń avtordyń óz yjdaǵatymen qysqartylypty. Estelikterde Esenınniń birinshi oqyǵanyn tyńdaǵan halyq birinshi nusqanyń lırıkalyq shıelenisi kúrdelirek, dramalyq kerneýi qattyraq, tragızmi tereńirek ekenin aıtady. Qalaı bolǵanda da taǵdyrly talant ıesiniń bul shyǵarmasy áli de ózektiligin joǵaltqan joq.
Poemanyń ıntermátini halyq aýyz jáne álem ádebıetinen tamyr alyp jatyr. Folklorǵa degen Esenınniń yqylasy bala kezinen bastalǵan. Bul týraly onyń qaryndasy esteliginde jazady: «Biz týra Gogolshe ómir súrdik – saıtandarmen, sıqyrshylarmen, yrym-tyıymdarmen». Al ádebı arnasyna keler bolsaq, Geteniń «Faýsty» jáne Pýshkınniń «Mosart pen Salerı» shyǵarmalary Esenınniń qalamgerlik qaınary boldy desek, qatelespeımiz. Ásirese, Aleksandr Sergeevıchtiń áseri erekshe bolǵanyn baıqaımyz. О́ıtkeni orys poezııasynda «qara kisi» tirkesi alǵash Pýshkınde qoldanylǵanyn bilemiz.
Mne den ı noch pokoıa ne daıot
Moı chıornyı chelovek. Za mnoıý vsıýdý
Kak ten on gonıtsıa. Vot ı teper
Mne kajetsıa, on s namı sam tretıı
Sıdıt.
Sondaı-aq zertteýshiler S. Gorodeskıı kitaphanasynda Esenınniń aqyn Konstantın Batıýshkovtyń «Kúndelik-jazbalarymen» tanys bolǵanyn jetkizdedi. Onda da mynadaı mátin kezdesedi: Jaqynda birtúrli bir janmen tanysýdyń sáti buıyrdy. Onyń ishinde eki adam bar: «bireýi qaıyrymdy, qarapaıym, kóńildi, tárbıeli, qudaıshyl; al ekinshisi – zalym, qatygez, qyzǵanshaq, sarań, aıar, kázzap jáne sondaı nápsiqumar. Dál sol adam (qara kisi) – naǵyz qubyjyq. Eki kisi de meniń ishimde. ...Bul – menmin».
Zadyna kelsek, «Qara kisi» – aqyndyq paryq týraly poema. Lırıkalyq keıipker qara nıetti kúshpen talasqa túsedi. Bul Getelik sıýjetke silteme jasaıdy. Mundaı motıvter Esenınge óte jaqyn bolǵan. Osylaısha, Geteniń «Faýst» tragedııasyna júgine otyryp, aqyn pýshkındik jaratýshy-daryndy qabyldaýdaǵy polemıkanyń kerneýin kúsheıte túsedi.
Esenınniń atalyp otyrǵan poemasynda dramaǵa qatysýshy úsh keıipkerdi kóremiz: lırıkalyq qaharman, qara kisi jáne aqynnyń ózin. Al Ǵalym Jaılybaıda olardyń sany – ekeý ǵana: antogonıst pen aqynnyń ózi.
Zamanynda «Qara kisini» Muqaǵalı da kórgenin baıan etedi. Orys aqynymen dıolog sıpatynda qurylǵan óleńinde bul obrazdy sheshýshi shýmaq retinde ekshep jazady.
Sharshaǵanda shıryǵam sharap iship,
Saǵan uqsap meniń de janady ishim.
Qulaǵyma sybyrlap «quran» oqyp,
Iekteıdi meni de «Qara kisi».
Endigi jerde Ǵalymnyń óz antogonısine toqtalaıyq. О́leńniń ózegine úńilsek, mundaǵy «Qara kisiniń» joǵarydaǵy aqyndardan bógenaıy bólek ekenin baıqaımyz. Tórt shýmaqqa qurylǵan shaǵyn óleńinde aqyn onyń obrazyn ashyp sýrettemeıdi. Oqyrmannyń oı tarazysyna qaldyrady júktiń kóbin. Keıdi bir-aq shýmaq basqa shýmaqtardy asyrap turady. Bizdińshe, Ǵalym aqyn «Qara kisiniń» bolmysyn sońǵy shýmaǵynda ǵana ashyp qaldyrǵan.
Tartylǵan araldaısyń,
Tolmaǵan bir kenereń.
Sen meni kóre almaısyń –
Men seni kúnde kórem...
Baıqaǵanyńyzdaı, mundaı Geteniń «Faýstyndaǵy» ázázilmen ýaǵdalasý da joq, Esenındegideı ekspressıvti‑emosıonaldy aıqaı da joq. Aqyn ádetinshe jyly aǵyspen oı jaǵasyn jýyp jiberdi. Munda tól qazaqy dúnıetanymǵa negizdelgen dinı ýá mıfologııalyq kontekst kórinedi. Qorqyttyń ajalmen aıqasýy sekildi mundaǵy mazmun. Ony «Tartylǵn araldaısyń, tolmaǵan bir kenereń» tarmaqtarynan ańdaýǵa bolady. Alaıda «Syrtyńnan ólim baǵym júr, bir kúni sizdi kórem dep», keletin Naýryzbaı jyraý jyryndaǵy dástúrli saryndaǵy qalyptasqan túsinik munda teriske shyǵarylady. «Ol aqyndy kóre almaıdy, al aqyn ony kúnde kóredi». Bálkim, aǵarǵan samaıdan, qýraǵan japyraqtan. Ne bolsa da, Ǵalym Jaılybaıdyń osy óleńinde ómirdiń óleńdeı úılesimi, jamandyq pen jaqsylyqtyń qatar júrýi sheber sýrettelgen. A. Blok tilimen aıtsaq, ózi qulaq túrgen dybystarǵa elikteı otyryp, ómir shyndyǵyn ózinshe qabyldaǵan.
Kirpishteı kitap jazýǵa Heops pıramıdasyndaı eńbek qajet. Aqyn júreginen tyrs etip qulaǵan óleń onyń sanasyndaǵy muhıttaı oıdyń tamshysy ekenin uqqan jón.
