ELINIŃ JIGERI, QOǴAMNYŃ TIREGI

Qazaq halqy, barsha qazaqstandyqtar rýhanı bıikten tanylyp, qıyn kezeńde qaırattandyrǵan, qulshynar tusta aıbat­tandyrǵan tulǵamen birge tolysyp keledi. “HHI ǵasyr qazaq halqynyń juldyzy janatyn ǵasyr bolatynyna senemin”, dep baǵyn jandyrǵan qaı­rat­kerdiń demeýimen rýhanı tutasýdyń jańa jarqyn kezeńine qa­dam basty: ult qadirlegen Kósh­ba­s­shy­men, zaman somdaǵan Elbasymen. Bul – búginine alańdamaýdy, erteńine eleńdemeýdi kóksegen eldiń oryndalǵan ti­legi. Tolysqan ulttyń, jańǵyrǵan jurt­tyń kúrmeýge kelmeıtin qysqa merzimde alǵan asýy. Elbasynyń qanatty sózi bar: “Baba­larymyz tiri bolý úshin bir boldy, biz iri bolý úshin bir bolýymyz kerek”. Alty Alash ardaqtaǵan Abylaı da, Abylaıdan burynǵy Áz Táýke de, danagóı Buqar men kıeli úsh bı de – bári birlikti ańsady. Uly Abaı osy arman-ańsaýdy urandy muratqa aınaldyrdy – “Birińdi qazaq biriń dos, kórmeseń istiń bári bos”. Qazaq halqynyń oı-maqsatyn jahan­men jarystyrǵan dáýirlik tulǵanyń kók­segeni de osy edi: adam men adamdy, halyq pen halyqty, el men eldi jaqyn­das­ty­ratyn múdde birligi bolatyn. Osy ortaq múddege uıyta júrip ortaq jetistikterge jigerlendirdi. Taǵdyrly ǵasyr­larda tasada qalǵan qazaqty jańa ǵasyrda zaman bıigine talpyndyrdy. Qazirgi Qazaq­stan keshegi Keńester Odaǵy atanǵan, búginde TMD, ShYU, EýrAzEQ, EQYU delinetin jarty álemniń tanymaly da, sańlaǵy da. Tanymal bolýy – birli­ginen, sańlaq bolýy – kóshbasshynyń kóregendiginen. Abylaı da, Abylaıǵa deıingi aýmaly-tókpeli ǵasyrlardy qaıratymen qaınatqan aıbyndylar da eldiń kósh sońynda tozýyn emes, sýyrylyp alǵa ozýyn tiledi. “Keýde bir jerdi jol qylyp, shóleń bir jerdi kól qylyp” tórdegimen teńdessem dedi. “Qurap jandy kóp qylyp, óz aldyna el qylyp” órdegimen keńessem dedi. Baǵzydan bar baıyrǵy jurttyń jańa myńjyldyqta kósh-kerýenin bastaǵan qaı­ratker de soǵan qulshyndy. “Alǵa qaraı­tyn kez keldi, iske kirisetin kez keldi, erik-ji­gerimizdi tanytatyn kez keldi, ómirdi ózger­tetin kez keldi”, dedi. Zamanǵa bıikten qa­ratty. Qazaqtyń atyn shartarapqa ta­ratty. Qulshyndyryp qurlyqtarmen ja­rystyrdy, qıyn jyldarda úzilgen úmitimen tabystyrdy. Jutań ǵasyrlarda juqarǵan ulttyq bedelin qaıtaryp berdi. Halyqtardyń uly qonys aýdarýyn týǵyzǵan aıbatty Ǵundardan soń Alash esim­di eldiń ǵalamǵa serpilip qaıyrylǵany osy edi. Ata-babalarymyz jahanǵa tegeý­rin­men tepsinip jetti. Búgingi qazaq dana­lar men daralardyń kemeńgerligi qonǵan tulǵanyń tálimimen terbelip jetti. Sol tul­ǵanyń óz sózimen aıtsaq, búginde: “Táýel­siz Qazaq eli bar. Álemde egemen Qazaqstan bar. Onyń kóp ultty tatý halqy bar. Qýatty ekonomıkasy, senimdi saıası júıesi bar. Eń bastysy – búginnen nurly, búginnen kemel bolashaǵy bar. Sol kúnge berik senim bar”. Abylaı da, Abylaıdan arǵy ardaqtylar da zaman elge emes, el zamanǵa úkim aıtsa dep edi. Tórinde tóbedeı bolyp, tórge jarasar tóredeı bolyp tórt qubylasy teńelse dep edi. Tek álemniń tóri týraly tolǵanǵan joq-ty. Álemniń tóri týraly álem tanyǵan qaıratker oılady. 2010-shy qaıyrly jyl qazaqtyń ǵalam tórine shyqqan qaıratty jyly boldy. Qazaqstan Eýropa órinen adamzatqa kesheli oıyn, kósem sózin jet­kizdi. Tarıhynda bar kósemdigin, tabıǵa­tynda bar parasatyn tanytty. Qıyrlar men qııandarǵa tórkúl dúnıeniń terezesi teń bolsyn degen sarabdal saıasatyn taratty. Shartarapty aýzyna qaratty. Abylaı syndy aıbyndylar men aıdyndylardyń arman-ańsaýy oryndaldy degen osy emes pe?! Buqar dıdarly tegeýrindiler men tele­geı­lerdiń rýhy rıza boldy degen osy emes pe?! Týǵan jerdiń baǵy jandy degen osy emes pe?! Halyq tanyǵan kóshbasshynyń ǵana qolynan keler is emes pe?! *  *  * Slavıanofıldik ıdeıanyń túıini – Reseıdi anańdy súıgendeı súıý. Batys ıdeıasynyń túıini – órkenıetterdi úndestirý. Abaı adamzattyń bárin baýyryńdaı súıýge shaqyrdy. Elbasy adamdy qutqarǵyń kelse, adam­zat­ty qutqar dep otyr. Jańa álemdik úı­lesimdi júıe buryn udaıy bolyp kel­gen­deı, jahandyq áskerı qaqtyǵystardan soń emes, beıbit túrde – únqatysý jáne ózara qolaıly ustanymdardy ázirleý jolymen jasalýy kerek. Endi adamzattyq adam­ger­shilik, álemdik ımandylyqtar týraly tol­ǵanatyn kez týdy. Sondyqtan da “Izgilik, raqym, ımandylyq sekildi máńgilik uǵymdardy sanaǵa darytý arqyly adamdy, adam arqyly adamzatty tazartý qajet”. Prezıdent álemge usynǵan túbegeıli jańarý josparynyń bir tuǵyry osy bolsa, taǵy bir dińgegi – mádenıetterdiń ózara baıýynyń sheksiz múmkindikterin barynsha tıimdi paıdalaný. Osy paıymyn damyta kelip, rýhanı saladaǵy ınnova­sııa­lar uǵymyn týǵyzdy. Onyń negizgi túıini – adamzattyń qazirgi kemeldengen órke­nıet­ke ulttar men ulystardyń ózara rý­hanı udaıy tolysýy arqyly jetkenin, búginde dara mádenıet joq ekenin, jahan tarıhy tamyrlas ekenin álemdik qarym-qatynas barlyq salada qarqyn alǵan shaqta taǵy da eske alý edi. Grek oıshyly Avgýstın kóne ǵasyr­lar­dyń ózinde adamzatty Qudaıdyń patshaly­ǵyna birte-birte enýge shaqyrǵan bolatyn. Keıin ǵalam halqyn buǵan nemistiń kór­nekti fılosofy Gegel de úndedi. Al J.Kondorse: “Qudaı patshalyǵy – adam­zattyń til tabysýy” dep naqtylady. Osy baılamdar ýaqyt óte kele Germanııada saıası-fılosofııalyq holızm aǵymyn týǵyzdy. Bul aǵym álemde bári ózara baılanysta, dúnıe birtutas dep ýaǵyzdady. Atalǵan túıinderdiń ár qoǵamda árqıly baǵa alǵany belgili. Múdde ortaqtyǵy álem­di bylaı qoıǵanda, jekelegen qurlyq­tyń ózinde joq. Buǵan ár kezeńniń ult­shyl­dyq pıǵyldaǵy saıasatshylary men fı­losoftary yqpal jasaýda. HIH ǵasyr­dyń sońynda Germanııa goegrafy Frıdrıh Ratsel (1844-1904) bastap, HH ǵasyrdyń bas kezinde geosaıasatshy Karl Haýsgofer (1869-1946) qostaǵan áldi memleketterdiń álsiz elderge ekspansııasynyń progresshil áseri jaıly ıdeıa saıası aınalymnan birjola alynyp tastalǵan joq. Mundaı ekspansııa kenjelep qalǵandardy qatarǵa kúshpen qosý degen áýenmen áli de aıtylyp júr. Osy kesirli baılam kezinde Gıtlerdiń násilshil-fashıstik agressııasyn asqyndyrǵany umytylyp ketkendeı. О́zge ulttar men ulystarǵa Amerıka Qurama Shtattarynyń prezıdentteri de árkelki qarady. Úndister otanynda tý kótergennen ǵalamǵa demokratııa ıdeıasyn nasıhattaýmen kele jatqan osy alpaýyt memlekettiń basshylary ustanǵan qaǵıda keıde adamzattyq ıdealdarǵa qabyspaı jatady. AQSh prezıdentiniń biri Výdrýf Vılson bir ult – bir memleket ıdeıasyn usyndy. Muny Amerıkadan báseńder ózde­rin AQSh-tyń qosyp alýyna baǵyttalǵan uıǵarym dep túsindi. Sol kezde álemdik úkimet týraly sóz qozǵalyp, bul jahandyq qurylymǵa AQSh laıyq degen paıymdar keńinen talqylanǵanyna qaraǵanda, olar­dyń kúdigi aqıqattan alshaq ketpegendeı. Djorj Vashıngton bolsa, ulttar ara­syn­daǵy qarym-qatynasta salqynqan­dy­lyqty qalady. “Bir ult ekinshi ultqa tym jek kórip te, tym eljireı de qaramaýy kerek. Eger solaı istese, quldyq sana jeteginde júredi. Iаǵnı ol ne qatygezdiktiń, ne sezimniń quly bolyp shyǵady. Bul eki sıpat adamdy borysh pen múddeden tys­qary alyp ketedi” degen bolatyn. “Qosh­tasý ósıetinde” osy oıyn tarata kelip, basqa ulttyq memlekettermen turaqty saıası odaq qurýdan saqtandyrady. Al Rýzvelt álemge halyqaralyq kapıtaldyń dıktatýrasy arqyly ústemdik etýge shaqyrdy. Bul maqsatyna ishinara jetti de. “Dollar dıplomatııasy” degen atpen júrgizilgen osy saıasat áli kúnge kúshinde. Shyndyǵyn aıtaıyq, álemdik delinetin derjavalar adamzat toptasýy tóńireginde osy tektes ıdeıalardan basqa oı-baılamdar týǵyza qoıǵan joq. Tas-túıin jabylǵan shekaralardy ashyp tastaǵan HHI ǵasyrda da dúnıe tutas uıyıtyn usynys-pikirler es­tilmeı keledi. Al qurlyqtar ekonomı­kalyq múddelerdiń dúmpýimen bir-birine umtylýda. Jahandasý dep atalatyn bul úrdis saıası kózqarastardyń jeke memle­kettik murattarmen birge adamzattyq sıpat alýyn talap ete bastady. Osy tusta tórt­kúl dúnıeniń arman-ańsaýyn Eýrazııa kindiginen Qazaqstan Prezıdenti jetkizdi. Elbasynyń Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder lıderiniń III sezinde sóılegen sózi jańa dúnıe tártibi týraly tyń oılarǵa toly. “Jańa dúnıe qurylysynyń negizderi qandaı? – dedi Nursultan Ábishuly. – Birinshiden, bul ádil ekonomıkalyq mo­del. Ol adal da ádil álemdik qarjylyq, valıýta júıesine negizdelýge tıis, onda aldaý men ysyrapqorlyqqa oryn bol­maıdy. Onda adam jasaıtyn ıgilik árbir adamnyń jasampazdyǵy men progresine, onyń rýhanı ósýi men jetilýine baǵyt­tala­tyn bolady. Ekinshiden, bul memleketter arasyndaǵy ózara qatynastardyń ádil saıası modeli. Munda basty orynǵa jeke­legen memleket­ter­diń emes, búkil álemniń múddeleri qoıylýǵa tıis. Halyqaralyq qatynastardyń jańarǵan júıesinde úlken jáne shaǵyn elderge, “jaqsy” jáne “jaman” halyqtarǵa bólý bolmaýǵa tıis. Osynaý jańa dúnıe barshaǵa ortaq senim men qurmettiń, árip­testik pen únqatysýdyń dúnıesi bolýǵa tıis”. Elbasy álem nazaryna usynyp otyr­ǵan úshinshi baǵyt – jahandyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge arnalǵan jańa kózqaras. Naqtyraq aıtsaq, ıadrolyq qarýsyz dú­nıege qaraı jahandyq qozǵalysta kúsh-qýatty biriktirý. Prezıdent osy ustanymyn Vashıngton­da ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıtte odan ári baıyta tústi. Iаdrolyq qarýsyz álem jónindegi jalpyǵa ortaq deklarasııasyn qabyldaý jáne Birik­ken Ulttar Uıymy aıasynda ıadrolyq qa­rýǵa tolyq tyıym salatyn jalpyǵa ortaq jańa Jahandyq shartqa qol qoıýdy usyndy. Tórtinshiden, osyndaı ǵalamdyq murat­tar joǵary adamgershilik pen rýhanı­lyq­syz múmkin emes. Jańa dúnıe materıaldyq ıgiliktiń sanymen ólshenbeıdi, sonymen birge joǵary adamgershilikpen jáne adamdardyń jaýapkershiligimen ólshenetin qoǵamdastyq bolady. Ǵasyrlar toǵysynda Qazaq elin álem sahnasyna alyp shyqqan Elbasy jahanǵa jaqqan osyndaı ǵalamdyq tyń oılarymen adamzattyq úılesimdilikke jol salyp ber­di. Túrkııa Prezıdenti Abdýlla Gúl Nur­sultan Ábishulyn túrki áleminiń dýaıeni degende halyqaralyq keńdiktegi osyndaı qaıratkerligin joǵary baǵalaǵan edi. Qazaq halqynyń Elbasyn keń baıtaq túrki dúnıesi kóshbasshy dep tanysa, ulttyń mereıi, jurttyń abyroıy emes pe?! Qazaq elimen jahan sanasyp, saıasaty sabyr tappaǵan, ekonomıkasy synaptaı tol­qyǵan ǵalam Qazaqstan kóshbasshy­sy­nyń aýzyna qarasa, dúnıemen tórt aıaǵyn teń basqany emes pe?! *  *  * Alash eli, mine, aldııarymyzdy ardaq­taı alatynymyzdy, danamyzdy daralaı alatynymyzdy, qadir-qasıetti baǵalaı alatynymyzdy kórsetti. Sol ulaǵatty aldymen el basshysy tanytqan. Zaman kóshse de esimderi óshpegen ult abzaldaryn aıryqsha qurmetteýden tanbaǵan. Kúrmeýi qıyn kúrdeli jyldardyń ózinde: “Rýhy erkin halyq qana uly isterdi atqara ala­dy”, – dep ulttyq qaınarlarǵa qaıy­ryldy. “Ulylardyń ulaǵatyn umytpaý – el bolamyz degen halyqtyń tarıh aldyn­daǵy paryzy”, – dep ulttyq qasıetke aı­nalǵan tulǵalardyń ulaǵatyna uıytty. Qa­zaqtyń qamal qorǵany atanǵan daraboz­dar rýhyn týǵan elimen qaıta qaýyshtyrdy. Qazaq qazaq bolǵaly Abylaı syndy handar da, Tóle syndy bıler de, Bógenbaı tul­ǵaly batyrlar da, Buqar syndy dúl­dúlder de dál búgingideı ardaqtalǵan emes. El el bolǵaly halyq úshin qarmanǵan, bar ǵumyryn ata jurtyna arnaǵan Alash asyldary – Ahmet Baıtursynov pen Álıhan Bókeıhanov, Maǵjan Jumabaev pen Mirjaqyp Dýlatov, Turar Rysqulov pen Júsipbek Aımaýytov sekildi qaı­rat­kerler de dál qazirgideı qurmettelgen emes. Halyqtyń tól tarıhyna suraý salyn­dy, jyldardan jyr terilip, ǵasyrlardan syr saýyldy. О́tkendi qadirleýdiń ózgede joq ózgeshe úlgisi de bizde. Prezıdent uıytqy bolǵan “Mádenı mura” baǵdar­lamasy arqyly óshkenimizdi jandyrdyq, kónergendi jańǵyrttyq. Ulttyq qundy­lyqtardy álemdik tarıhpen ushtastyra zerttedik. Uly dalany jaılaǵan baıyrǵy el óz aıasynda ǵana shyr aınalmaǵan, jahandyq órkenıetke súbeli úles qosqan, jumyr jermen syrlasqan, zeńgir kókpen tildesken óreli jurt bolǵanyn dáleldedik. Az ǵana ýaqyttyń ishinde halyq aýyz ádebıetiniń 100 tomdyǵy, shetelder mura­ǵat­taryndaǵy Qazaqstan tarıhyna qatysty tarıhı derekterdiń kóp tomdyǵy jarııala­nyp úlgerdi. 44 tarıhı jáne mádenı eskertkish qalpyna keltirildi. 32 kóne qala men qorǵandar arheologııalyq zertteý jumystary júrgizildi. Munyń syrtynda qaıta jasaqtalǵan jáne jańadan salynǵan teatrlar qanshama?! Elbasy osynaý kól-kósir sharýany da qanaǵat tutyp otyrǵan joq. Tarıhqa da, mádenıetke de jańasha kózqaras qajet ekendigine nazar aýdartyp otyr. “Másele jańa tarıh tolqynynda jańa ulttyq máde­nıetti qalyptastyrý. Ultty osy zamanǵy magıstralǵa eski tásilmen jasap jóneltýge bolmaıdy”, – dedi. “Dástúrlikti tý etken qoǵamnan qazirgi zamanǵy qoǵamǵa bet burdyq. Sol sebepti, biz úshin ár túrli mádenıetterdiń ózara qaqtyǵysyna jol bermeı, ulttyq dástúrler men moder­nı­zasııalyq qaǵıdalardyń úılesim tabýyn qam­tamasyz etýdiń mańyzy zor” ekenin atap kórsetti. Shyǵarmashylyq qaýymǵa naq­ty mindet júktedi: “Biz saıasat, eko­nomıka salasynda halyqaralyq deńgeıge kóterildik, endi rýhanı qazynamyzdy álemge tanytýymyz kerek. Ol úshin ónerdi, ádebıetti bıik dárejege kóterýimiz kerek”. О́nerdi bıik dárejege kóterý mádenıet­ti halyqaralyq baılanysta damytýdy qa­jet etetin edi. Munyń túıinin de Elbasy­nyń ózi sheshti. Ulttyq rýhanı álemdi búkil túrki órkenıetimen ushtastyrýdy usyndy. 2009 jylǵy 3 qazanda Ázirbaıjannyń Nahchyvan qalasynda ótken Túrkitildes memleketter basshylarynyń sammıtinde tarıh pen mádenıetti ortaq tanýdyń joldaryn aıqyndap berdi. Túbi bir tarıhymyz ben ónerimizdiń jaýharlaryn jahanǵa tanytý úshin áýeli ózimiz baıyptap alýǵa tıis ekenimizdi eskertti. Osy maq­satqa qyzmet etetin Túrki akademııasyn qurý týraly oılaryn ortaǵa saldy. Osy ǵylym oshaǵynyń janynan túrki kitaphanasy men túrki tarıhynyń mýzeıin qurý jónindegi usynys ta asa baǵaly edi. Bul ómirsheń ıdeıalar sol sammıtte qoldaý tapty. Túrki áleminiń baı rýhanı muralaryn saqtap qalý, taldap-zertteýge arnalǵan TÚRKSOI qoryn qurý týraly sheshim qabyldandy. Ǵylymı uıymdar men ǵylym qaıratkerleri arasyndaǵy iskerlik qatynasty qalyptastyryp, tarıhı zert­teý­ler men jobalardy úıles­tirý kelisildi. Osy mańyzdy uıǵarymdar­dyń astarynda Qazaqstan Prezıdentiniń túrki tildes elder dáýirler boıy jasaǵan mádenıet jáne óner týyndylarynyń birtutas antologııa­syn ázirleý týraly ıdeıasy jatyr. Biz El­basynyń “Eýropaǵa jol” baǵdarlamasy ar­qy­ly osyndaı mádenıet almasýdy Batys­tyń damyǵan elderimen de óristetpekpiz. Nursultan Ábishulynyń óner, tarıh, rýhanı qundylyqtar jaıly oılarymen tanysa júrip ustanǵan muraty ata-babala­ry­myz Eýrazııanyń ulan-baıtaq keńis­ti­ginde qurǵan on alty Dala ımperııasynyń: Batys pen Shyǵysta baǵzyda tanymal bolǵan Qushan patshalaǵynyń, dańqy tórtkúl dúnıege jaıylǵan Eýropadaǵy Ǵun ımperııasynyń, jańǵyryǵy búginge deıin estiletin Egıpettegi mamlıýkterdiń, Altyn orda men Moǵol memleketiniń – báriniń tarıhyn túgendeý ekenin ańǵarasyń. Túpki murat – mádenıetter úndesýi arqyly alystap ketkenderdi jaqyndastyrý, jatsynyp ketkenderdi tabystyrý. Qazaq halqy ulttyq baıanymen birge arǵy tarıhı qaınarlaryna shólin qandyra bastady degen osy emes pe?! Qazaq mádenıeti jahan órkenıetiniń alamanyna tumarlap tulpar qosty degen osy emes pe?! *  *  * Prezıdent bárin de kezeginde, tolǵaǵy jetkende atqaryp keledi. О́zi atap kórset­kenindeı: “Saıasatta erteńgi istiń erteń atqarylǵany jón”. Asyǵýdyń da, irkilýdiń de jóni bar. Elbasynyń: “Jaı júrseń qasiret qýyp jetedi, asyqsań qasiretti qýyp jetýiń múmkin” degen naqylynan salmaqty ómirlik tálim tanylady. Ǵasyr­lardyń joǵaltqanyn jyldar taýyp bere almaıdy. Qazaqtyń táýelsiz kezeńderin zerdeleseń, keshegi Keńester odaǵyna engen elderdiń ishinde otarlaýdyń dertine sonyń kóp shaldyqqanyn kóresiń. 1989 jylǵy sanaq boıynsha baıyrǵy halyqtardyń atamekenindegi úlesi tómendegideı bolypty: Armenııada – 93,3; Ázirbaıjanda – 86,2; Túrkimenstanda – 71,8; О́zbekstanda – 68,7; Tájikstanda – 62,2; Qyrǵyzstanda – 52,4; Belorýssııada – 78,1; Ýkraınada – 72,8; Grýzııada – 70,2; Moldavııada – 64,4; Estonııada – 61,7; Latvııada – 52,1, Qa­zaqstanda – 39,7%. Osy respýblıka­lardaǵy tól ulttarǵa orys tiliniń yqpaly halyq sanynyń paıyzdyq kórsetkishimen anyqtalady. 1979 jyly orys tilin grýzın­derdiń 26,7; armıandardyń – 38,6; ózbek­terdiń – 49,3; ázirbaıjandardyń – 29,5; qyrǵyzdardyń – 29,4; tájikterdiń – 29,6; túrkimenderdiń – 25,4; qazaqtardyń – 65,6 paıyzy bilgen. Bul derekterden bizden basqa ulttardyń basym bóligi ana tilinde sóılegenin, soǵan oraı memlekettiń tili is júzinde týǵan tilderi bolǵanyn ańǵaramyz. Edáýir bóligi ózge tildi ana tilindeı qa­byldaǵan qazaq halqynyń jaǵdaıy múlde basqasha edi. Derbestengen respýblıkalar ult tiline alańsyz júrgende, biz qazaq ti­linde ashylǵan ár bala baqsha men mektepti tarıhı jeńiske baladyq. Eń qıyny – tilge basqalardan buryn ózimizdi beıimdeý qajet edi. Sol tusta is basyna kelgen tol­qyn týǵan til­den qara úzip qalǵan-dy. Al jetpis jyl dáýirlegen ózge ulttyń qazaq máselesi týraly es­tigisi de kelmeıtin. Dál mundaı rýhanı to­qyraý bizden basqa eshbir elde kezdesken emes. Osyndaı jaǵdaıda halyqtyń taǵdyry qolynda turǵan Prezıdent qandaı jol tańdar edi? Elbasy jańyldyrmaıtyn jalǵyz jolǵa toqtady. Qazaq halqyn memleket­quraýshy ult retinde saıası shyńdap, respýblıkadaǵy etnostardyń úılestirýshi uıytqysyna aınaldyrý arqyly tildiń mártebesin ósirý baǵytyn ustandy. “El bolý úshin ulttyq rýh, ulttyq qasıet jáne ultqa degen senim bolý kerek”, – dep ózin qaıta tanýǵa, ózin-ózi qadirleýge, kúsh-qaıratyna senýge shaqyrdy. “Eger biz memleket bolyp turǵymyz kelse, memle­kettigimizdi uzaq ýaqytqa meńzep qurǵymyz kelse, onda halyqtyń rýhanııatynyń bas­taý­laryn túsingenimiz jón”, – dep teginde bar tektiligin ańsatty. “Memleketimizdiń diń­gegi – qazaq halqy. El de, jer de qazaq­ti­ki. El bolýdyń uıaty da bizdiń jurttyń moınynda”, – dep týǵan elin búgingi jáne erteńgi taǵdyryn ulttyq jaýapkershilikpen qolyna alýǵa úndedi. “Qazaq ta endi úlken ultqa tán tózim men sabyrly minez kórsetýi kerek” – dep parasat-paıymǵa bas­tady. “Ulttyq sana ulttyq tilmen qalyptasady”, – dep tól tilin tórge shyǵarýǵa jigerlendirdi. О́zin-ózi tarıhı tanyǵan, ulttyq namyspen qurmettegen halyq tilin de, dinin de, dilin de qadirleıdi. Memleket basshysy halyqtyń osylaı tulǵalanyp shyńdalýyna qajetti saıası-ekonomıkalyq múmkindikterdi týǵyzýǵa qanshalyqty mindetti bolsa, ult sol múmkindikti tili men dilin asqaqtatý úshin sarqa paıdalanýǵa sonshalyqty jaýapty. Elbasy sol mindetin kóp etnosty memlekettiń ishki birligin nyǵaıta otyryp, erekshe qulshynyspen oryndap shyqty. Ulttyq rýhanı silkinis shaǵy týdy. “Tolyqqandy tilsiz – tolyqqandy ult joq”, – degen Prezıdent ulaǵatyn halyq bolyp, onyń saıası-shyǵarmashylyq elıtasy bolyp tutas uǵynatyn kez keldi. “Memlekettik tildiń artyqshylyǵyna esh­kim talasa almaıtynyn” sendire aıtqan qaı­ratkermen birge serpilip, tildi kóp qyr­ly ómirdiń barlyq salasyna ulttyq jaýap­kershilikpen sińiretin, kóp bolyp jumylatyn kún jetti. “О́zge órkenıetti el­derde memlekettik tildiń mártebesi qandaı bolsa, bizde de sondaı bolatyndyǵyna” ılandyrǵan, sonyń barlyq alǵyshart­ta­ryn jasap jatqan tulǵamen birge ana tili­niń dárejesi ýaqyt ótken saıyn zańǵarla­na beretindigine qylaýsyz senetin sát te osy. Ana tilin ardaqtaýdyń, sabyrmen jáne parasatpen ardaqtaýdyń, sezimge bó­lep, júrekpen terbep qadirleýdiń, mem­lekettiń rýhanı negizine, el birliginiń kepiline aınaldyrýdyń órkenıetti jolyn tańdaǵan Elbasy men halyqtyń qalaýy toǵysqan kezeńde turmyz. Qazaq tili budan bylaı qaraı bizdiń árqaısymyzdyń, on mıllıon qazaqtyń barshasynyń aıryqsha qurmetimen ajarlanady. Qoǵamda memle­ket­tik tilge degen iltıpat bar. Qazaqstandy otanym dep tanyǵan etnostardyń bári búginde Prezıdenttiń: “osy zamanǵy álemde ortaq memleketti birlesip qurý, toleranttylyq, azamattyq jáne osy eldiń memlekettik tilin mindetti túrde bilý sekildi sharttarmen anyqtalady” degen paıym-talabyna tutasa uıyǵan. Sol kópti iriligimen, tarıhı tuǵyrlaryna adaldyǵy­men, qanattasqa keńdigimen óziniń tóńiregine toptastyra júrip, tilin tý etip kóterý qazaq ultynyń kıeli muraty. HH ǵasyrdyń orta tusynda Batysta týyp qalyptasqan shızotasqyn fıloso­fııalyq uǵymy bar. Talap-tilekti ǵana óndiretin, tek suraýdy biletin, sol mazasyz jáne kóbine orynsyz suraýlaryna saıası astar berip, patrıottyq qulshynys túrinde kórsetetin tutyný qoǵamyna qoldanylady. Ol orta eshqashan da eshteńege rıza bolmaıdy. Retine qaraı eskini jańaǵa, jańany eskige op-ońaı qarsy qoıady. Túrli elderde túrli jaǵdaıda týǵan oı-ıdeıalardy óz eline talǵaýsyz telýge beıim turady. Qoǵamdy damytýǵa arnalǵan tyń ıdeıalar kótere almaıtyndyqtan bar ıdeıalardy synaýdy dástúrge aınaldyrǵan. Osyndaı shızotasqyn turpattaǵylar­dyń memlekettik mán berýge tyrysqan saryndaryna qarasaq, qazaq halqy saıası bostandyq alýǵa daıyn bolmaǵandaı, táýelsizdik alǵan soń el zııalylary jaıbaraqat jatqandaı, ulttyń tarıhı dástúrleri úzilip qalǵandaı. Kezinde osyndaı qurǵaq kúdikterdi kúzdiń yzǵyryq jelindeı damylsyz yzyńdatqan shızotasqyn taqylettesterden mezi bolǵan fransýz elıtasy jaı jatpaı, qaraketke kóshken edi. О́tken ǵasyrdyń 70-jyldary fransýz fılosofy J.Deloz ben psıhoanalıtık F.Gvatarı shızoanalız uǵymyn týǵyzdy. Bul ýaqyt óte kele fran­sýz mádenıetindegi ıntellektýaldyq baǵyt­qa aınaldy. Osy baǵyttyń negizin qalaý­shy­lar álgindeı shızotasqyn saryndaǵy­larǵa shızoanalız júrgizýdi usyndy. Ulttyń qarapaıym ókilderin sarsańǵa salýdan qutqaryp qalý úshin sondaı qadamǵa barý qajet dep tapty. Mundaı saryn bizde de boldy jáne onyń kúni ótip barady. Halyq, Prezıdent taýyp aıtqandaı: “ult máselesin sheshýdiń ámbebap ádisteri bolmaıtynyn bildi”. Elbasynyń birden bir durys baǵytymen saıası-áleýmettik birlikten til birligine bara jatqanymyzdy uǵyndy. Halyqtyń jigeri, qoǵamnyń tiregi bolǵan qaıratker meń­zegendeı, adam ýaqytty tańdamaı­ty­nyna, onda ómir súretinine”, “óz halqyn súıgen adam ǵana onyń taǵdyry úshin kúıe alatynyna” kóz jetkizdi. Biz árqaısymyzdyń rýhanı bolmysy­myz­dyń aldynda erekshe jaýapty ekeni­mizdi tereń sezinetin deńgeıge kóteril­genimizdi, Elbasy ultty saıası-ekonomı­kalyq jaǵynan udaıy jetildirý arqyly kóterilgenimizdi tarıhı jeńis retinde joǵary baǵalaı otyryp, Shyǵysqa tán ıman­dylyqpen, Batysqa tán jasampaz­dyqpen tól múddemizge qyzmet etýge tıispiz. Naq osyndaı óreli ult qana óziniń taǵdyryna tóreshi bolady. Jeldeı esken jelmaıa ǵasyrdyń ekpinine tótep beredi. Prezıdent: “Endi bizdiń el atqa qondy, dúıim dúnıeniń qandaı dúbirli dodasyna da taısalmaı túsip, kim kimmen de jaltaqsyz jarysatyn bolady” degende ulttyń órden, kóńili tórden tabylǵanyna, soǵan uıytqy bolǵanyna mereılengen. Úndi mádenıetiniń Kaýtılıa jazdy delinetin kóne eskertkishi bar, “Artha­shas­tra” dep atalady. Onda dostyqtyń úsh túri kór­setilgen: únemi kómektesetin, teń dáre­je­de kómektesetin, bar janymen kómektesetin. Qazaqqa bar janymen kómektesetin qazaq qana. Osy danalyq jazbalarynda bıleýshiniń de eki túri aıtylady: joqtyqta basqara alatyn, toqtyqta basqara alatyn. Qazaqty joqtyqtan alyp shyqqan, toqtyqqa jol salyp shyqqan Elbasy ǵana. Zaratýshtranyń “Aqura Mazdaǵy Án­ura­nynda” halyqtyń eki sıpaty kórse­tiledi: teginen adaspaǵan, basqanyń baǵyna talaspaǵan. Basynan ne bir qııamet-qaıym ótse de tektiliginen jańylmaǵan, ózgeniń baryna yntyǵyp sabylmaǵan qazaq qana. Sol Ánuranda ámirshiniń de eki túri taratylady: tóbeni taýmen teń qylatyn, bulaqty darııadaı keń qylatyn. Ǵalam úshin joq qazaqty sol ǵalammen teń qylǵan, jer-jahanmen tabystyryp, etek-jeńin keń qylǵan da Elbasy. Osy qaıratker barshaǵa qaǵıda retinde usynǵan tórt qasıet: senim, dástúr, ashyqtyq pen tózimdilik álem tulǵaly adamzattyń da, Alash tulǵaly qazaqtyń da adastyrmas tórt qubylasy. Qubylasyn tapqan eldiń júzi jarqyn. Aldan SMAIYL, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty.