Sýretterdi túsirgender – A.Dúısenbaev, E.ÚKIBAEV
AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Barak Obama tusynda bastalǵan Orta Azııa men Amerıka yqpaldastyǵy buryn negizinen saıası máselelerge den qoıyp kelgen bolsa, bul jolǵy sammıt ekonomıkalyq yntymaqtastyq pen ınvestısııa tartý salasyna basymdyq berýimen erekshelendi. Prezıdent janyndaǵy QSZI Halyqaralyq qaýipsizdik bóliminiń bas sarapshysy Aınur Tuqymovanyń aıtýynsha, alǵashqyda tek mınıstrler deńgeıindegi kezdesýler sıpatynda ótip kelgen is-shara 2023 jyldan beri prezıdentter deńgeıindegi sammıtke aınalyp otyr.
«Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemelulynyń bul sapary burynǵydaı dıalog alańy retinde ǵana ótpeı, naqty ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq kelisimsharttar jasalatyn alań boldy. О́ıtkeni «Ortalyq Azııa-AQSh» sammıtimen birge bıznes-konferensııa da ótti. Ol jerde saýda, ekonomıka, kólik, basqa da ónerkásip salalarynyń mınıstrleri kezdesip, birqatar kelisimge qol qoıdy. Buryn AQSh Ortalyq Azııany negizinen shıkizat kózi retinde kórse, endi áriptestiktiń basqa da salalary damyp kele jatqanyn baıqap otyrmyz. Iаǵnı baıaǵydaı negizinen tek munaı salasyna ınvetısııa salynbaı, taý-ken óndirisi, volframdy zertteý, densaýlyq saqtaý, bilim-ǵylym salalarynda da yntymaqtastyq qanat jaıdy», deıdi ol.
Sarapshynyń aıtýynsha, bul kelisimder bizdiń elimizge ǵana emes, AQSh úshin de óte tıimdi. Amerıka sırek metaldar alatyn kózderin ártaraptandyrýǵa múddeli. Al biz ekonomıkamyzdy ártaraptandyrýǵa talpynyp jatyrmyz.
«Qazirgi tańda AQSh sırek metaldardyń 77 paıyzyn Qytaıdan tasymaldaıdy. Bul Amerıkanyń shyǵystaǵy kórshimizge osy salada belgili bir deńgeıde táýeldi ekenin bildiredi. Sondyqtan olar sırek metaldar men mıneraldardyń basqa da kózderi men jetkizý joldaryn izdestirip jatyr. Bul turǵyda elimizdiń jerasty baılyǵy men orta dáliz arqyly jetkizý arnalary AQSh múddesimen tolyqtaı sáıkes kelip tur», deıdi A.Tuqymova.
Sarapshy bul saparǵa álemdik buqaralyq aqparat quraldary aıryqsha nazar aýdaryp, olardyń basty taqyrybynyń birine aınalǵanyn jetkizdi. Sonyń ishine elimizdiń Ibrahım kelisimine qosylýy da erekshe oqıǵanyń biri boldy.
Jalpy Qazaqstan men AQSh arasynda 2018 jyldan bastap ekijaqty qarym-qatynastyń barlyq spektri boıynsha kópjosparly ózara is-qımylmen sıpattalatyn keńeıtilgen strategııalyq seriktestik ornaǵanyn aıta ketý kerek. Búginde biz Ortalyq Azııanyń jetekshi ekonomıkasymyz ári amerıkalyq ınvestısııanyń basty baǵytyna aınalyp otyrmyz. Atap aıtqanda, AQSh-tyń Ortalyq Azııaǵa baǵyttalǵan ınvestısııalarynyń 80%-y Qazaq eline tıesili. Naqtyraq aıtsaq, elimizge tikeleı ınvestısııalar aǵyny 60 mlrd dollardan asyp jyǵyldy. Bul biz qol jetkizgen jalpy tikeleı sheteldik ınvestısııanyń 13%-nan asady. 2024 jyly 869 mln dollarǵa jýyq ınvestısııa tartylǵanyn eske sala keteıik. Al 2025 jyldyń I toqsanynda AQSh-tan jalpy ınvestısııalar aǵyny – 362,4 mln dollardy qurady.
Ekijaqty yqpaldastyqtyń tereńdeı túskenin ári AQSh Prezıdentiniń elimizdi Ortalyq Azııadaǵy basty seriktes retinde kóretinin D.Tramptyń Memleket basshysy Q.Toqaevty jyly shyraımen qarsy alyp, aıryqsha iltıpat bildirýinen de kórýge bolady. AQSh basshysy qazaq jýrnalısiniń suraǵyna jaýabynda da muny atap ótip, Qazaqstanǵa saparmen kelý múmkindigi joq emes ekenin de emeýrinmen bildirdi.
«Tramp myrza, Sizdi Qazaqstanǵa kelgen alǵashqy AQSh Prezıdenti dep qashan aıta alamyz? Bizdiń elge qonaq bolý josparyńyzda bar ma?» degen tilshiniń suraǵyna: «Bul (Qazaqstanǵa saparmen kelý – red.) ábden múmkin. Barlyq sala óte mańyzdy dep sanaımyn. Bir jyldan keıin ne bolatynyn bilmeımiz. Sizdiń tabıǵı resýrsqa baı elińiz, sondaı-aq parasatty Prezıdentińiz bar», dep jaýap berdi ol.
«Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty» AQ álemdik ekonomıkany zertteý ortalyǵynyń dırektory Álibek Raıpovtyń aıtýynsha, AQSh budan ári de bizdiń aımaqpen tereńdetilgen ári jan-jaqty ózara árekettestikti jalǵastyrýǵa daıyn. Al Ortalyq Azııa elderi úshin bul sammıt – ózin álemdik saıasattyń derbes, birtutas sýbektisi retinde kórsetýdiń ári kópvektorly syrtqy saıasat júrgizýdiń taǵy bir keń múmkindigi.
«C5+1» sammıti – jaı ǵana kezdesý emes, Ortalyq Azııa men AQSh arasyndaǵy qatynastardyń aldaǵy jyldarǵa arnalǵan keleshegin aıqyndaǵan strategııalyq qadam. Al bizdiń elimiz úshin – Shyǵys pen Batys arasyndaǵy kópir bolýǵa daıyn qýatty memleket ekenimizdi kórsetetin, óńirlik ortaq máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan kúsh-jigerdi biriktiretin biregeı múmkindik. Bul sammıttiń tabysty ótýi óńirdiń de, onyń ishinde bizdiń eldiń de halyqaralyq arenadaǵy bedeliniń nyǵaıýyna, sonymen qatar ekonomıkalyq ósim men óńirlik qaýipsizdikti qamtamasyz etýge dańǵyl jol ashty», deıdi sarapshy.
Aıta ketsek, qazirgi tańda elimizde 630-dan asa AQSh kompanııasy qyzmet etedi. Bul ekijaqty saýdanyń qarqyndy ósýine yqpal etip otyr. Máselen, 2023 jyly taýar aınalymy 4 mlrd dollarǵa jetti. Bul – Ortalyq Azııa ekonomıkasynyń, ıaǵnı IJО́-niń 60 paıyzyn qurap otyrǵan Qazaq eline amerıkalyq alpaýyttardyń nazar aýdarýynyń kórinisi.
Naqty mysaldarǵa júginsek, Wabtec pen «QTJ» AQ arasynda AQSh tarıhyndaǵy eń iri 4,2 mlrd dollar somaǵa lokomotıv kelisimshartyna qol qoıý Qazaqstan men Qurama Shtattar arasyndaǵy ózara tıimdi seriktestiktiń jáne strategııalyq dıalogti is júzinde júzege asyrýdyń jarqyn mysaly boldy. Tehnologııalyq yntymaqtastyqtyń artyp kele jatqanynyń qosymsha dáleli – «Qazaqtelekom» men «Amazon Kuiper» arasynda Almaty, Aqkól jáne Aqtaý qalalarynda spýtnıktik ınternettiń jerústi ınfraqurylymyn qurýǵa shamamen 200 mln dollar ınvestısııa salýdy kózdeıtin dıstrıbıýtorlyq kelisimge qol qoıylýy.
Búginde AQSh ınvestorlarynyń qatysýymen 538,5 mln dollar somasyna 10 ınvestısııalyq joba iske asyryldy, 5 941 mln dollarǵa 9 joba iske asyrylý satysynda jáne 2 552 mln somaǵa 15 joba pysyqtalyp jatyr. Osy oraıda Qasym-Jomart Toqaevpen kezdesýde AQSh Memlekettik hatshysy Marko Rýbıo bıyl 15 qańtarda Senatta ótken tyńdaý barysynda AQSh Qazaqstandy naryqtyq ekonomıka dep tanyǵanyn jáne Respýblıka Dúnıejúzilik saýda uıymynyń múshesi retinde Djekson-Venık túzetýleriniń barlyq shartyn oryndaǵanyn rastap, onyń vedomstvosy osy túıindi máseleni sheshý úshin Kongresspen jumys isteıtinin málimdedi. Qazaqstanmen PNTR ornatý – amerıkalyq bıznestiń ustanymyn nyǵaıtatyn jáne AQSh-tyń uzaqmerzimdi jahandyq múddelerine jaýap beretin strategııalyq qadam.
Qazaqstan men AQSh-tyń energetıka salasyndaǵy yntymaqtastyǵy da – ekijaqty strategııalyq seriktestiktiń negizgi baǵyty. 1993 jyly amerıkalyq «Chevron» munaı kompanııasy «Tengiz Chevroil» birlesken kásipornyn qura otyryp, elimizdi alǵashqy iri ınvestorǵa aınaldyrdy. Otyz jyldan asa ýaqyt boıy «Chevron» jáne «ExxonMobil» kompanııalary iri munaı-gaz jobalaryn tabysty iske asyryp keledi. Atalǵan kompanııalardyń álemdik qýatynyń shamamen 25%-y Qazaqstanda shoǵyrlanǵan, bul bizdiń eldi olardyń qyzmetiniń negizgi ortalyǵyna aınaldyrady.
Búginde álemdik ýran keniniń shamamen 40%-y elimizde óndiriledi. Al AQSh tutynatyn ýrannyń 24 paıyzy Qazaqstannan jetkiziledi. Sarapshylardyń pikirinshe, biz amerıkalyq naryqqa ýran jetkizýdi odan ári de ulǵaıtýǵa daıynbyz. 2030 jylǵa qaraı jahandyq ýran tapshylyǵy bolýy múmkin ekenin eskersek, dál osy baılanystar AQSh-tyń energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýde elimiz strategııalyq ról atqaratyn negizgi jetkizýshi bolýǵa qabiletti.
Buǵan qosa Prezıdent Q.Toqaevtyń sapary men sammıt aıasynda kúrdeli mıneraldardy ıgerý, kólik-logıstıkalyq áleýet, sıfrlandyrý, azyq-túlik qaýipsizdigi, bilim, ishki jáne syrtqy saıasat máselesi de nazardan tys qalmady. Elimiz «orta derjava» retinde óńirlik kún tártibin qalyptastyrýǵa jáne Shyǵys pen Batys, Soltústik pen Ońtústik arasyndaǵy baılanystyrýshy býyn retinde áreket etýge qabiletti halyqaralyq qatynastardyń jaýapty ári yqpaldy qatysýshysy bolyp, óziniń mártebesin dáıekti túrde nyǵaıtýǵa zor qadam jasady. Bul oraıda elimiz Reseımen de, Qytaımen de teńgerimdi qarym-qatynastardy ustanady jáne Batyspen yntymaqtastyqty udaıy keńeıtedi.
Keshegi kúnder Qazaqstannyń óńirlik yntymaqtastyq pen ıntegrasııanyń qozǵaýshy kúshi bola otyryp, is júzinde Ortalyq Azııaǵa qaqpa rólin (Gates to Central Asia) taǵy bir dáleldedi. Aımaqtyń jahandyq arenadaǵy básekege qabilettiligin nyǵaıtyp, kólik baılanysy, energetıkalyq qaýipsizdik jáne sıfrlyq transformasııa jónindegi bastamalardy belsendi ilgeriletýge barlyq múmkindik bar ekenin pash etti. Sondaı-aq Qazaqstan men AQSh basshylarynyń basymdyqtary men tásilderiniń úılesimdiligi elimizdiń Ortalyq Azııadaǵy senimdi seriktes retindegi negizgi rólin aıqyndady.
