Ol Ýfadaǵy «Ǵalııa» medresesiniń túlegi, keńes ókimetiniń alǵashqy jyldarynda Aqtóbe oblysy Temir ýezinde oqý-aǵartý salasynda eńbek etip, Aqtóbedegi «Kedeı», Petropavldaǵy «Bostandyq týy», Qyzylordadaǵy «Syr boıy» gazetterinde qyzmet atqaryp, Almatyda qazaq memlekettik baspasynda jumys isteı júrip, densaýlyǵyna baılanysty týǵan jeri Temir qalasyna oralyp, 1933 jyly kóktemde dúnıeden ótken, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Jıenǵalı Tilepbergenovtyń Orynbor, Ýfa muraǵattarynda jınaqtalmaı jatqan mol murasy týraly eń birinshi bolyp ǵalym Tursynbek Kákishev dabyl qaqty. «Ǵalııa» medresesinde oqıtyn qazaq stýdentteriniń «Sadaq» qoljazba jýrnalynyń sońǵy sandaryn Jıenǵalı Tilepbergenovtyń bir ózi shyǵaryp kelgenin, jazýshynyń tóńkeris jyldaryndaǵy jazǵan maqalalary men feletondaryn jınaqtap, zertteý máselesin kóterdi.
Ǵalym 1995 jyly Temir qalasyna arnaıy kelgen edi. Sol joly aýyl aqsaqaly Ilesov Seıten eski qorymnan ashtyq kezinde Jıenǵalı jerlengen oryndy kórsetken. Osydan bastap esimi de umytylǵan, jerlengen jeri de belgisiz bolyp kelgen jazýshy ulyqtala bastady. Jıenǵalıdyń zıraty turǵyzyldy.
Bul joly eski Temir qalasyna kelgen qonaqtar jazýshynyń beıitine zııarat etip, birneshe tarıhı nysandy aralady. Burynǵy ýezd ortalyǵy, Qaraqamys jármeńkesiniń orny, 1918 jyly kóktemde Mustafa Shoqaı emıgrasııaǵa ketip bara jatqanda, úsh kún aıaldaǵan ýez bastyǵynyń eki qabatty úıi, 1903 jyly salynǵan meshitke bas suqty.
Odan keıingi sapar aýdan ortalyǵy Shubarqudyqta jalǵasty. Jolda 1865-70 jyldary meshit-merdese salyp, aǵartýshylyqpen aınalysqan Dosjan ıshan atyndaǵy tarıhı keshenge aıaldady. HIH-HH ǵasyrlardyń alapat oqıǵalary izin qaldyrǵan Temir topyraǵy tarıhı týrızmge suranyp-aq turǵan jer. Shubarqudyqta byltyr jańa kitaphana jáne mýzeı úıleri salynǵan. Mýzeıde jazýshynyń nemeresi Aqmaral Nurashqyzy Jıenǵalıeva atasynyń tóte jazýmen óz qolymen jazǵan ómirbaıanyn, 1917 jyly túsirilgen «Ǵalııa» medresesinde oqıtyn qazaq stýdentteriniń fotokóshirmelerin tabystady.
«J. Tilepbergenovtyń tarıhı tulǵasy men rýhanı murasy qazirgi zaman zerdesinde» taqyrybyndaǵy jıynda fılologııa ǵylymdarynyń doktory Serikqalı Baımenshe jazýshynyń murasyna qatysty buryn esh jerde jarııalanbaǵan eki derekpen tanystyrdy. Onyń aıtýynsha, 1933 jyly naýryzdyń sońynda Jıenǵalı qaıtys bolǵanda, Almatyda «Sosıaldy Qazaqstan» gazeti Jıenǵalıǵa arnap kesh ótkizip, «Jıenǵalıdyń ómir tarıhy» degen maqala jarııalaıdy.
«Bul maqala 1933 jyldan keıin eshbir jerde jarııalanǵan joq jáne eshbir zertteýshi mán bergen emes» deı otyryp, maqalanyń mátinin oqyp berdi.
«Jazýshynyń ólimine qatysty aıtqany – keńes ókimetiniń alǵashqy jyldarynda Temir-Orqash bolysynda mektepter ashýmen aınalysyp júrgende, kóktemde balalardy sýdan ótkizip júrip, ókpesine qatty sýyq tıip aýyryp, aıyǵa almaı elde uzaq jatady. Onyń túbine jetken ókpe aýrýy osydan bastalǵan», dedi ol.
Jıenǵalıdy kózi tirisinde qýdalap, kóz jumǵan soń da esimin atamaýǵa tyrysqan. Onyń bir sebebi mynada deıdi Serikqalı Baımenshe: «1920-25 jyldary ólkelik partııa komıtetine «Zaıavlenıe 14-tı kırgızskıh rabotnıkov ız Temırskogo ýezda» degen qujat túsken. Temir ýezinde jumys isteıtin 14 qyzmetker qol qoıǵan hattyń eń basynda Jıenǵalı tur. Aryzda Temir ýezine syrttan jergilikti jaǵdaıdy durys bilmeıtin kadrlardy ákelip, jergilikti kadrlardy paıdalanbaı jatqanyna narazylyq bildirilgen. Munyń úlken áseri boldy. Sol kezde gýbernııalyq atqarý komıtetteriniń quzyry partııadan joǵaryraq bolyp, atqarý komıtetine kim tóraǵa bolyp kelse, ýezderge de óz adamdaryn taǵaıyndaǵan. 14 qyzmetkerdiń shaǵymy gýbernııalyq, ólkelik partııa Bıýrosynda qaralyp, «Temir ýeziniń bolashaq taǵdyryna áser etýi múmkin saıası mańyzy bar hat» dep baǵalanǵan. Narazylyq durys dep tanylsa da, artynan qýǵyn-súrginge sebep bolǵan».
Osy jıynda Temir aýdanynday HIH ǵasyrda salynǵan tarıhı ǵımarattardy saqtaý jóninde usynys tústi.
Aqtóbe oblysy
