Jalǵan aqparat jarǵa jyǵady

«Fake news»-tiń kózdegeni ne?

Osydan birer aı buryn túrli akkaýnttarda «Elimizde bir ýaqytta birneshe jerde jumys isteýge tyıym salynady» degen aqparat tarady. Áleýmettik jelilerde bul áli de talqylanyp jatyr. Jalǵan aqparatqa qarsy is-qımyl ortalyǵynyń habarlaýynsha, bul shyndyqqa janaspaıtyn aqparat. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi resmı túsindirme de jasady.

«Eńbek kodeksine sáıkes, el azamattary bir ýaqytta birneshe jumys ornynda jáne ártúrli jumys berýshilerde eńbek ete alady, alaıda negizgi jumysy kúnine – 8 saǵattan, al qosymsha (qosalqy) jumysy 4 saǵattan aspaýy kerek, ıaǵnı barlyǵy bir táýlikte 12 saǵattan aspaýǵa tıis. Aıta ketý qajet, Kodekstiń 26-babynyń 2-tarmaǵynyń 5-tar­maqshasyna sáıkes, on segiz jasqa tolmaǵan adamdardy, sondaı-aq aýyr jumystarda, zııandy jáne (nemese) qaýipti eńbek jaǵdaılarynda eńbek etetin jumyskerlerdi (medısınalyq jumyskerlerdi qospaǵanda) qosymsha jumysqa qabyldaýǵa jol berilmeıdi. Sonymen qatar «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik qyzmet týraly» zańyna sáıkes, qosymsha jumys isteýge memlekettik qyzmet­shilerge tyıym salynady. Osy­laısha, joǵaryda atalǵan shekteýlerge jatpaıtyn kez kelgen kámeletke tolǵan azamat qosymsha jumys isteı alady», delingen mınıstrliktiń málimdemesinde.

Sondaı-aq «Qant dıabetimen aýyratyndarǵa beriletin kómek joıyldy, bul dert áleýmettik mańyzy bar aýrýlar tiziminen shyǵarylyp, pasıentter kómek alý quqyǵynan aıyryldy», degen aqparat ta burmalanyp beril­genin alǵa tartty Jalǵan aqparatqa qarsy is-qımyl ortalyǵy.

Shyn máninde, 2026 jyldyń qańtarynan bastap dıabetpen aýyratyn naýqastardy emdeý MÁMS júıesine aýystyrylady. Bul kómekti alyp tastaýǵa emes, kerisinshe naýqastarǵa kórsetiletin áleýmettik qol­daýdy kúsheıtý maqsatynda en­gizilip otyr. Qazirdiń ózinde pasıentterdiń 96 paıyzy qam­tyl­ǵan. Áleýmettik osal top­tarǵa memleket esebinen jarna tólenedi.

«Mundaı feık aqparattar densaýlyq saqtaý sııaqty ma­ńyzdy áleýmettik salany ny­sanaǵa alǵan. Maqsat – MÁMS júıesin qaralaý, reformalarǵa degen senimdi álsiretý, qoǵamda narazylyq týdyrý», dep habarlady Jalǵan aqparatqa qarsy is-qımyl ortalyǵynan.

Taǵy bir jalǵan aqpartty mysalǵa keltirsek, balalardyń jylaýy, aıqaıy jáne túngi ýaqytta júgirýi zań buzýshylyq bolyp sanalady, ol úshin aıyppul salynady-mys. Jalpy, elimizde tynyshtyqty buzý týraly zań azamattardyń qalypty tynyǵýyna kedergi keltiretin shýly áreketterge qatysty. Buǵan saǵat 22.00-den 09.00-ge deıingi ýaqytta jasalatyn jóndeý jáne ózge de shýly jumystar jatady.

«Polısııa tekserý júrgizý úshin jeke nemese zańdy tulǵanyń ótinishi negiz bolýy shart. Ár­bir jaǵdaı jeke qaralady jáne quqyqbuzýshylyqtyń obektıvti jáne sýbektıvti jaǵyn anyqtaýdy talap etedi. Al sábıdiń jylaýy ákimshilik jaýapkershilikke tartýǵa negiz bolmaıdy. «Túngi shýdyń bir ǵana jaǵdaıy ata-analarǵa materıaldyq saldarǵa ákelýi múmkin» degen tujyrymdar – jalǵan aqparat taratý bel­gileri. Mundaı jalǵan aqpa­ratty taratýshylar zań aıasynda jaýapkershilikke tartylýy múmkin», dep habarlady Jalǵan aqparatqa qarsy is-qımyl or­ta­lyǵy resmı derekke silteme jasap.

Mamandardyń aıtýynsha, negizi jalǵan aqparattardy anonımdi Telegram sekildi arnalar tarady. Mundaı arnalar avtorlaryn jasyrady. Ano­nımdik – bul tehnologııa. Ol shynaıylyqtyń ıllıýzııasyn qalyptastyrady, eski arnalarǵa kelgen suraqtarǵa jaýap bermeı, jańalaryn ashýǵa jáne tapsyrys berilgen materıaldardy «aqıqat» retinde kórsetedi.

«Munyń bári qoǵamdyq pikirge qysym jasaý men tıimdi narratıvterdi alǵa jyljytý úshin qoldanylady. Eń durys sheshim – mundaı derekkózderge nazar aýdar­maý. Anonım arnalardan jazylýdan bas tartyp, tek tekserilgen resýrstardy tańdaý qajet», dep eskertedi Jalǵan aqparatqa qarsy is-qımyl ortalyǵy.

Máselen, 25 qyrkúıekte áleý­mettik jelilerdegi anonımdi paıdalanýshylardyń akkaýnttarynda áskerı qyzmetshiler arasyndaǵy dóreki qatynastardy beıneleıtin beınerolık taraldy. Jalǵan aqparatqa qarsy is-qımyl ortalyǵynyń qyzmetkerleri derekkózderdi zerdelep, beınejazbanyń Qazaq­stanǵa qatysy joq ekenin anyqtady. Ol – «Qyrǵyzfılm» kınostýdııasynyń «Batken» kórkem fılminen alynǵan úzindi. Qoldanýshylardy shatastyrý maqsatynda materıal avtorlary beınejazbaǵa qazaq tilinde dybys­ty qosa salǵan. Bul aýdıtorııa­ny shatastyryp áketti. Al osy syndy materıaldardy qasaqana burmalap, jarııalaý quqyqtyq jaýapkershilikke ákep soqtyrýy múmkin. Jekelegen jaǵdaılarda zańnamaǵa qaıshy mazmundy ádeıi taratý (qaıta jarııalaý) da quqyq buzýshylyq bolyp sanalýy – yqtımal. Sondyqtan azamattar ınternet jelisinen alynǵan kontentke muqııat qarap, aqparattyń derekkózin tekserip alǵany jón.

Qaýesetke beıimdelgen tehnologııalar

Qazir Sora 2 neırojelisiniń jańartylǵan nusqasy shyqqannan keıin, zańǵa qaıshy keletin kontent kólemi birneshe ese artqan. Ol qarapaıym mátinnen shynaıy beınesahnalar jasaı alady. Internet jelisinde anonım ınternet paıdalanýshylar belgili saıası tulǵalardyń, mádenıet jáne memlekettik qyzmetkerlerdiń jalǵan beıne­si bar beınerolıkterin jappaı jarııalap jatqanyn kórip júrmiz. Bul vıdeolarda atalǵan adamdarǵa aıtpaǵan sózd­erin aıtqyzyp, ózge qyrynan kór­setedi. Kóptegen ınternet paıdalanýshy bul vıdeo­lardy shynaıy dep qabyldap, olardy ári qaraı taratyp otyr. Osylaısha, jalǵan aqparat lezde taralyp ketip jatyr.

«Mundaı áreketterde adam­­nyń teris nıeti bolmasa da, quqyqtyq saldary bolýy múm­kin. Quqyqqa qaıshy kontent úshin jaýapkershilik tek ony jasaýshylarǵa emes, sondaı-aq taratýshylarǵa da júkteledi. Jalǵan aqparatty, qorlaý nemese jala jabý sıpatyndaǵy vıdeolardy taratýdyń ózi zań buzýshylyqqa qatysy bar áreket retinde qarastyrylýy múmkin. Atap aıtqanda, mundaı materıal­dardy jasap, taratý barysynda «Jeke derekter jáne olardy qorǵaý týraly» zańnyń adamnyń kelisiminsiz onyń beınesin paıdalaný, Qylmystyq kodekstiń jala jabý, kórineý jalǵan aqparat taratý, áleýmettik, ulttyq nemese ózge de arazdyqty qozdyrý, jeke ómirge qolsuǵylmaýshylyq, sondaı-aq avtorlyq jáne sa­baqtas quqyqtardy buzý baptary buzylýy múmkin», delingen Jalǵan aqparatqa qarsy is-qımyl ortalyǵy habarlamasynda.

Sondaı-aq ınternet keńis­tiginde «Mellstroy Game» deıtin qaýipti chellendj keńinen taralyp jatyr. Ony qazirgi ýaqytta Reseı men Belarýsta halyqaralyq izdeýde júrgen strımer Andreı Býrım (Mellstroy degen atpen belgili) iske qosqan. Ol qatysýshylarǵa jalpy quny 1,5 mln dollardy quraıtyn pá­terler men baǵaly syılyqtar utysyn ýáde etedi. Oıynǵa qatysý úshin paıdalanýshylar «#MellstroyGame» heshtegin qoıyp, onyń aty nemese kazıno ataýy kórsetilgen beınerolık túsirý jetkilikti. Basty maqsat – qumar oıyndardy kez kelgen tásilmen vırýstyq jarnamalaý.

«Haıp týdyrý jáne buǵan deıin «Mellstroy» ýáde etken baǵaly syılyqtar men aqshalaı syıaqylar arqyly aýdıtorııany demonstratıvti ári qaýip deńgeıi joǵary áreketterge ıtermelep otyr. Ásirese qumar oıyndarǵa táýeldi osal toptarǵa, qarjylyq qıyn jaǵdaıda qalǵandarǵa «jyldam utys» týraly ýádeler erekshe áser etedi. Mundaı tásilder elikteýdi kúsheıtip, qaýipti áre­ketterdiń qoǵamdyq ortada qaı­talanýyn arttyrady. Qumar oı­yn­dardy jarnamalaýǵa qatysty chellendjderge qatysý elimizdiń jáne keıbir TMD elderiniń zańnamasyn buzýyna ákeledi», delingen ortalyq málimdemesinde.

Shyndyqty jasyrý múmkin emes

Búginde «Clone Detection» ádisimen keskin fragmentterdi, ondaǵy mátindi taldap, qoldan jasalǵan kontentpen onyń jasalý tehnıkasyn anyqtaýǵa bolady. Máselen, jaqynda Jalǵan aqparatqa qarsy is-qımyl or­talyǵy anonımdi akkaýnt­tar arqyly jýrnalıster men BAQ redaksııalaryna jappaı taratylǵan, Premer-mınıstrdiń resmı aqparattyq resýrsyna tıesili «skrınshotty» zerdeledi. Arnaıy mamandandyrylǵan baǵdarlamalar arqyly júr­gizilgen tekserý nátıjesinde jalǵan mátinniń resmı aqpa­rattyń ústine qolmen engizilgeni anyqtaldy. Sýrettegi qyzǵylt syzyqtar birdeı sandyq «izge» (pıkseldik úlgige) ıe bólik­ter arasyndaǵy sáıkestikti kórsetedi. A jáne B sýretteriniń bólikteri arasyndaǵy mundaı sáıkestik beıneniń bir bóligi ekinshisiniń kóshirmesi ekenin rastaıdy. Mundaı jaǵdaılar ádette jazýdy jasyrý úshin fon kóshirilgende, fonnyń ústine jańa mátindik blok engizilgende, logotıp, kún nemese famılııa sııaqty elementter ózgertilip, keıin sol aımaq qolmen tolyq­tyrylǵanda kezdesedi. Bul bólik­ter kóshirip, qaıtalaý ádisi arqyly óńdelgenin kórsetedi. Mundaı kórinis ádette materıa­l qolmen jınalǵanda (mysaly, «Word», «Canva» nemese «Photoshop» baǵdarlamalaryn­da) jáne oǵan veb-saıtynyń úlgileriniń bólik­teri engizilgen kezde paıda bolady. Interfeıstiń sım­metrııalyq emes bólikterinde kóptegen «clone syzyqtardyń» bolýy óńdeýdiń aıqyn izin kórsetedi. Bul skrınshottyń túpnusqa emes, qolmen qurastyrylǵan nemese retýsh arqyly jasalǵanyn dáleldeıdi. Faktologııalyq sáıkes­sizdiktermen (grammatıka­lyq qateler, sóıleý stılindegi aıyrmashylyqtar) qatar qa­rastyrǵanda, bul sýrettiń resmı saıttaǵy materıaldy paıdalana otyryp, jańalyqty ımıtasııalaý úshin jasalǵan jalǵan materıal ekeni anyqtalady.

Búginde mundaı «jańalyq­tardy» kez kelgen adam óz be­timen teksere alady. Máselen, «Forensically» – qaıtalanatyn bólimderdi («clone lines») taldaýǵa jáne izderdi anyqtaýǵa arnalǵan qural. «FotoForensics» qate deń­geıin taldaý (ELA) arqyly jasyryn ózgeristerdi anyqtaıdy. «JPEGsnoop» metaderekterdi oqıdy jáne sáıkessizdikterdi anyq­­taıdy. Al «Image Edited» arqyly sýrettiń óńdelgenin jyldam bilýge bolady.

«Eger skrınshot ashý qorqy­nysh nemese shok sekildi emosııa týdyrsa, onyń derekkózin tekserý qajet. Manıpýlıatorlardyń maqsaty da osy – jedel reaksııa týǵyzý. Jalpy kontentke jaýapkershilikpen qaraý qajet», dep eskertedi Jalǵan aqparatqa qarsy is-qımyl ortalyǵy.