Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Otandyq azyq-túlik óndirisin qoldaý – memlekettiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdegi eń mańyzdy baǵyttyń biri. Alaıda sońǵy jyldary salada kúrdeli máseleler jınalyp, ımporttyq taýarlar basymdyǵy baıqala bastady. Saýda jelilerindegi sheteldik ónim úlesi artqan saıyn, jergilikti óndirýshiniń naryqtaǵy orny tarylyp barady.
Máseleniń negizgi sebebi – ádiletsiz báseke. Importtaýshylar keı jaǵdaıda ádeıi tómen baǵa qoıyp (dempıng tásili arqyly), jergilikti ónim óndirýshilerdi naryqtan yǵystyryp shyǵarady. Mundaı jaǵdaıda otandyq kásiporyndardyń ónimin iri saýda jelilerine kirgizýi qıynǵa soǵady. О́ndiristik shyǵyndar men logıstıkalyq kedergiler de otandyq bıznesti tyǵyryqqa tirep otyr.
Kórsetkishterdiń quldyraýy – naqty aıǵaq
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń resmı derekteri bul úrdistiń aýqymyn aıqyn kórsetedi. Eger 1990 jyly elde óndirilgen et pen taǵamdyq sýbónimder kólemi 1 mıllıon tonnadan astam bolsa, 2024 jyly bul kórsetkish 431,2 myń tonnaǵa deıin tómendegen. Sút pen kilegeı óndirisi de eki eseden astam qysqaryp, 1,4 mıllıon tonnadan 621 myń tonnaǵa azaıǵan. Sary maı men spredter – 85 myń tonnadan 32,5 myń tonnaǵa, al jańa pisken nan óndirisi 1,2 mıllıon tonnadan 497,2 myń tonnaǵa deıin tómendegen.
Bul tek jekelegen baǵyttar ǵana. Sarapshylardyń aıtýynsha, un, qant, kondıterlik ónimder, konserviler men sýsyndar óndirisinde de dál osyndaı quldyraý baıqalady. Demek, elimiz áli kúnge deıin 1990 jyldardaǵy óndiristik áleýet deńgeıine jete almaı otyr.
Saldar – ımportqa táýeldilik
Osy kórsetkishterdiń nátıjesinde Qazaqstan birtindep ımportqa táýeldi elge aınaldy. Naryqtaǵy árbir ekinshi azyq-túlik ónimi shetelden ákelinedi. Bul jaǵdaı bir jaǵynan tutynýshylardyń tańdaýyn keńeıtkenimen, ekinshi jaǵynan eldiń azyq-túlik qaýipsizdigine qaýip tóndiredi.
Importtyq ónimderdiń kópshiligi jergilikti kásiporyndar óndiretin taýarlarmen tikeleı básekede tur. Mysaly, Reseı, Belarýs, Qyrǵyzstan men О́zbekstannan ákelinetin sút ónimderi men kondıterlik taýarlar jergilikti óndirýshilerdiń naryqtaǵy úlesin azaıtyp keledi. Al keıbir eýropalyq, qytaılyq ónimder dempıngtik baǵamen usynylyp, ishki naryqtaǵy baǵa tepe-teńdigin buzyp otyr.
Júıeli ári ádil qoldaý qajet
Sarapshylardyń pikirinshe, otandyq azyq-túlik óndirisin qalpyna keltirý úshin memlekettik qoldaý sharalaryn júıeli túrde kúsheıtý qajet. Eń aldymen, saýda jelilerindegi kvotalar men talaptardy qaıta qaraý, jergilikti ónimge basymdyq berý, satyp alý rásimderin jeńildetý men logıstıkalyq tizbekterdi qysqartý mańyzdy.
Sonymen qatar óndiris shyǵyndaryn azaıtýǵa baǵyttalǵan salyqtyq ári qarjylaı jeńildikter, tehnologııalyq jańǵyrtý baǵdarlamalary, eksporttyq qoldaý tetikteri iske qosylýy tıis. Bul sharalar bir jaǵynan kásipkerlerdiń ónim sapasyn arttyrýǵa, ekinshi jaǵynan baǵa boıynsha ımporttyq ónimdermen teń dárejede básekelesýge múmkindik beredi.
Básekege qabiletti bolý – ulttyq múdde
Otandyq azyq-túlik óndirisiniń artta qalýy tek ekonomıkalyq másele emes, ulttyq qaýipsizdik turǵysynan da ózekti. Sebebi ishki naryqtyń ımportqa táýeldi bolýy – eldiń azyq-túlik turaqtylyǵyn álsiretedi. Qandaı da bir syrtqy faktorlar áser etken jaǵdaıda (mysaly, shekaranyń jabylýy, logıstıka daǵdarysy, baǵanyń ósýi), el halqyn qamtamasyz etý qıynǵa soǵýy múmkin.
Sondyqtan otandyq óndiristi qoldaý – tek sharýalar men kásipkerlerdiń múddesin qorǵaý emes, memlekettiń uzaqmerzimdi strategııalyq turaqtylyǵynyń kepili.
Qazir elimizde azyq-túlik óndirisi sheshýshi kezeńde tur. Sondyqtan saladaǵy teńsiz básekeniń saldaryn ashyq aıtyp, naqty sheshim qabyldaý ýaqyty keldi. Eger qajetti qoldaý sharalary der kezinde qolǵa alynbasa, ımporttyq ónimderdiń basymdyǵy odan ári kúsheıedi. Endi memleket pen jeke sektor birigip, júıeli qoldaý men ádil naryq qaǵıdatyn qalyptastyrsa, elimiz óz óndiristik áleýetin qaıta jańǵyrta alady. Bul – ulttyq ekonomıkanyń bolashaǵy men halyqtyń azyq-túlik qaýipsizdigi úshin asa mańyzdy mindet.
