Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Osy kúni oqýshylardyń áleýmettik jeli men jasandy ıntellektige júginýi ádetke aınalyp barady. Bir jaǵynan, muny jańa zamannyń kórinisi dep aqtaýymyzǵa da bolady. О́ıtkeni bilim berý úderisi sıfrlyq keńistikke kóshti, al izdenýshilerdiń kóbi aqparatty jyldam tabýǵa, tapsyrmany tez oryndaýǵa daǵdylandy. Degenmen osy úrdis bilimniń shynaıy qundylyǵyn álsiretip, akademııalyq adaldyq qaǵıdatyna nuqsan keltirip otyr.
Mysaly, úı tapsyrmasyn oryndaý barysynda nemese esse jazý kezinde kóptegen oqýshy daıyn jaýapty ınternetten kóshirip alady. Al keıbiri «ChatGPT» sekildi jasandy ıntellekt quraldaryn paıdalanýdy qalypty kóredi. «Sonyń saldarynan, balalardyń izdenýi, synı oılaý daǵdysy tómendep ketpeı me?» degen zańdy suraq týyndaıdy. О́ıtkeni qaı zamanda da bilimdi jattaý emes, túsiný arqyly ıgerý mańyzdy.
AQSh-tyń Massachýsets tehnologııa ınstıtýtynda ótkizilgen taǵylymdy tájirıbe de sózimizdi dáıekteı túsedi. Ǵalymdar tájirıbege kelisken 18-39 jas aralyǵyndaǵy 54 adamdy úsh topqa bólip, esse jazýdy tapsyrǵan eken. Birinshi toptaǵylarǵa «ChatGPT»-di qoldaný ruqsat etilse, ekinshi top «Google»-dan kómek suraı alady, al úshinshi toptaǵylarǵa eshqandaı qural berilmegen. Arnaıy qurylǵy bul úsh bólek toptaǵy qatysýshylardyń mıyndaǵy ózgeristerdi jiti baqylaýǵa alady. Sodan ne kerek, «ChatGPT» -diń qyzmetine júgingen qatysýshylardyń mı bóligindegi qozǵalystardyń sylbyr, baıaý júrip jatqany ańdalady. Birneshe aıdan soń «ChatGPT»-di qoldanǵan qatysýshylardyń ár jańa esse saıyn meılinshe erinshektenip, jalqaý tarta bastaǵany da anyqtalady. Aqyrynda, múldem oılanýdan qalyp, tutas mátinderdi qaz-qalpynda kóshirip otyrǵany da maǵlum bolady.
Sýdaǵy balyqqa «sý ishpe» dep aıta almaıtynymyz sekildi, tehnologııa dáýirinde dúnıege kelgen balalarǵa «jasandy ıntellektini qoldanba» dep kesip aıta almaıtynymyz taǵy da anyq. Sol sebepti oqýshylar men stýdentterge tapsyrmany basqasha bergen durys. Bul pikirimizdi sarapshylar da qostaıdy.
«Qazir kez kelgen mamandyq ıesine jasandy ıntellekt daǵdylary qajet. О́ıtkeni bul tehnologııalar kún saıyn barlyq salany qamtyp keledi. Sondyqtan álemniń jetekshi bilim oshaqtary bilim alýshylarǵa tek bilim berýmen shektelmeı, úsh negizgi qabiletti darytýǵa kúsh salyp jatyr. Bular – adamdarmen qarym-qatynas jasaı bilý, qorshaǵan ortaǵa qamqorlyq jáne dıdjıtal daǵdylar. Osy úsh baǵyt zamanaýı mamannyń básekege qabilettiligin arttyrady. Jasandy ıntellekt mamandyqtar arasyndaǵy shekarany buzyp, ár salanyń ózegine aınaldy. Alaıda sıfrlanýdyń qarqyndy damýy bir mańyzdy máseleni týyndatty. Naqtyraq aıtsaq, bilim alýshylardyń kópshiligi tapsyrmalardy «ChatGPT» sııaqty júıelerdiń kómegimen jeńil oryndaıdy. Mundaı tásil izdenis pen oılaý qabiletin damytpaıdy, kerisinshe oqý úderisin formaldy kúıge túsiredi. Sondyqtan bilim berý júıesine jańa tásil qajet. Jasandy ıntellektini qoldanba degennen góri, úı tapsyrmasyn jasandy ıntellektini kómekshi qural retinde paıdalana otyryp oryndatqan abzal. Iаǵnı bilim alýshy daıyn jaýapty kóshirip alýdy emes, kerisinshe JI-men birlese otyryp, naqty máseleni sheshýdi úırenýi kerek. Mysaly, stýdent taqyryp boıynsha derekter jınap, JI usynǵan málimetti taldap, óz qorytyndysyn jasaýǵa tıis. Bul tásil jasandy ıntellektini jaýap kózi emes, jumys quraly retinde qoldanýǵa baýlıdy», deıdi IUTH ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, PhD Nurjan Ábdirazaqov.
Akademııalyq adaldyq – tek plagıattan bas tartý emes, ol eń aldymen adal eńbek, óz eńbegińe jaýapkershilikpen qaraý jáne ádil baǵa alý mádenıeti. Eger ár tapsyrmany jasandy ıntellektige senip tapsyra bersek, onda adam oılaý daǵdysyn, bara-bara sheshim qabyldaý qabiletin álsiretedi.
Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasy baspasóz qyzmetiniń málimetinshe, akademııalyq adaldyqty saqtaý maqsatynda negizgi qaǵıdalar bekitilgen. Bul qujat «Akademııalyq adaldyq erejeleri» dep atalady. Munda jasandy ıntellektini qoldaný kezindegi negizgi qaǵıdalar aıqyndalǵan, sondaı-aq akademııalyq adaldyq buzylǵan jaǵdaıda áreket etý algorıtmderi jazylǵan. Osy qujat negizinde mektepterge ózderiniń ishki erejelerin qabyldaý jáne JI boıynsha etıkalyq keńes qurý usynylady.
Tárbıe jumysy jáne qosymsha bilim berý departamentiniń dırektory Erlan Qalmaqovtyń aıtýynsha, osyǵan deıin «Adal azamat» birtutas tárbıe baǵdarlamasy 2023 jyly qanatqaqty rejimde bastalyp, 2024 jyly tolyqtaı bilim berý uıymdaryna engizildi. Qazirgi ýaqytta elimizdegi 11 myńnan asa balabaqsha, 8 myńnan asa mektep jáne 700-den asa kolledj Baǵdarlamany iske asyryp jatyr.
«Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, baǵdarlama menshik túrine qaramastan, barlyq bilim berý uıymdaryna taratylýda. Iаǵnı jeke menshik mektepter de «Adal azamat» baǵdarlamasy boıynsha tárbıe jumysyn ótkizedi. Bul mektepterdiń tárbıe jónindegi mamandary men pedagogteri úshin arnaıy kýrstar ótkizildi. Mektep kitaphanalarynyń qory kórkem ádebıetpen tolyqtyrylyp, qazirgi tańda 141 mln danadan asty. Birqatar mektepter kún saıyn sabaq aldynda mindetti túrde kitap oqýdy dástúrge aınaldyrdy. Mektep kitaphanalarynyń janynan 440 zamanaýı kovorkıng-ortalyq ashylyp, jumys istep jatyr», deıdi E.Qalmaqov.
