Aýqymdy transformasııa kezeńindegi Ortalyq Azııa

Bakýdiń jańa mártebesiniń mańyzy

Osymen jetinshi márte uıym­dastyrylǵan Ortalyq Azııa memleket­teri basshylary Konsýltatıvtik kezdesýine bıyl Ázerbaıjan tolyqqandy múshe retinde qatysty. Iаǵnı Ázerbaıjan teń quqyly múshesi atandy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ilham Álıevke iltıpat bildirip, Ázerbaıjannyń atalǵan keńeske tolyq múshe retinde qosylýyn tarıhı sheshim dep baǵalady. Sondaı-aq Bakýdiń jańa mártebesi aımaq yntymaqtastyǵyn keńeıtýge aıtarlyqtaı úles qosatynyna senim artty.

Osynaý jańalyqty sammıtte О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev málim etti.

– Qurmetti Ilham Geıdarovıchti bul is-sharǵa Ortalyq Azııa memleketteri basshylary Konsýltatıvtik kezdesýiniń teń quqyly múshesi retinde qatysyp otyrǵanyn erekshe atap ótkim keledi. Shyn máninde, biz Ortalyq Azııa men Ońtústik Kavkaz arasynda berik kópir quryp, yntymaqtastyqtyń ortaq keńistigin qalyptastyrýǵa jol ashamyz. Bul eki óńirdiń strategııalyq ózara baılanysyn jáne turaqtylyǵyn nyǵaıta túseri sózsiz, – dedi Shavkat Mırzııoev.

Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan jáne Ázerbaıjan memleket­teriniń basshylary, BUU-nyń Or­talyq Azııadaǵy preventıvtik dıplo­matııa jónindegi aımaqtyq ortalyǵynyń basshysy Kaha Imnadze qatysqan Konsýltatıvtik kez­de­sýde aımaq qaýipsizdigi, kólik-logıs­tı­ka jáne Ortalyq Azııanyń syrtqy saıasaty­na qatysty mańyzdy máseleler talqylandy.

Jabyq shekara men oqshaýlaný ýaqyty ótti

Kezdesýde sóılegen sózinde Qasym-Jomart Toqaev qonaqjaılyq tanytyp, Sammıtti joǵary deńgeıde uıymdas­tyrǵany úshin О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoevke alǵys aıta kele, Ortalyq Azııa memleket basshylarynyń Konsýltatıvtik kezdesýleri óz tıimdiligin dáleldegenin atap ótti.

– Qazir Ortalyq Azııa aýqymdy transformasııa kezeńin ótkerip jatyr. Jabyq shekaralar men oqshaýlanýdyń ýaqyty ótti. Muny senimmen aıtýǵa bolady. Ortaq kúsh-jigerdiń arqasynda óńirdiń ishki birligi artty. Bul elderimizdiń damýyna jáne halyqaralyq yntymaqtastyqqa keńi­nen jol ashty. Álemniń aldyńǵy qatar­ly memleketteri óńirdiń jahandyq úderis­terde mańyzdy ról atqaratynyn moıyndaıdy. Sondyqtan «Ortalyq Azııa plıýs» for­matyna qyzyǵýshylyq artyp keledi. Buǵan bıyl negizgi sheteldik seriktestermen ótken sammıtter dálel bola alady. Meniń oıymsha, mundaı seriktestiktiń basty maqsaty – óńirdegi turaqtylyqty nyǵaıtý jáne or­nyqty progress úshin jaǵdaı jasaý, el­derimiz ben halyqtarymyzdyń ál-aýqa­tyn, baqýatty turmysyn qamtamasyz etý. Ortalyq Azııanyń áleýmettik-ekonomıka­lyq turǵydan qarqyndy damyǵan ári jan-jaqty yntymaqtastyq pen beıbitshilik ornaǵan berekeli óńir retindegi mártebesin nyǵaıtýdy kózdeımiz, – dedi Prezıdent.

Sondaı-aq Qasym-Jomart Toqaev óńirlik yqpal­dastyqtyń ekonomıkalyq negizin kúsheıtken tolaıym tabystarǵa toqtaldy.

– О́ndiris, energetıka, mashına jasaý, agroónerkásip jáne basqa da sektorlarda birlesken kásiporyndardyń sany kóbeıip, aýqymdy jobalar júzege asyrylyp jatyr. Saýda kedergileri birtindep joıylyp, jańa ótkizý beketteri ashylyp, avto, temirjol arqyly baılanys jandanyp keledi. Nátıjesinde, byltyr óńir ishindegi saýda-sattyq kólemi 11,5 mlrd dollarǵa jetti. Kórsetkishti 20 mlrd dollarǵa deıin jetkizý úshin osy qarqyndy saqtaý qajet dep oılaımyn, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy perspektıvti salalarda serpindi jobany birlese iske qosýdy usyndy. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan bıdaıdy, maıly daqyldardy, et-sút ónimderin tereń óńdeý, mal jáne organıkalyq egin sharýashylyqtaryn damytý arqyly bul baǵytta tıimdi jumys atqarýǵa da­ıyn. Sonymen qatar zamanaýı qoımalar, logıstıkalyq ortalyqtar salý, ishki na­ryq­qa jáne eksportqa arnalǵan daıyn taǵam ónimderin óndirý baǵyttary­nyń kele­shegi zor. Halyqaralyq arenadaǵy óz­gerister kezeńinde Ortalyq Azııa el­deriniń Eýrazııadaǵy negizgi tranzıttik torapqa aınalýǵa biregeı múmkindigi bar. Mem­leket basshysy elderimiz tek kelisimdi ári úılesimdi áreket etkende ǵana aımaqtyń áleýeti tolyq ashylatynyna senimdi.

– Bir-birin qaıtalaıtyn tekseristerden, shekaradan ótý kezindegi shekten tys bıýrokratııalyq rásimderden arylý úshin Júkti tasymaldaýdyń biryńǵaı elektrondyq júıesin engizý máselesin qarastyrǵan jón. Aımaqtyń áleýetin odan ári nyǵaıtý úshin Ortalyq Azııanyń kólik júıesin damytýdyń keshendi strategııasyn birlesip ázirleýdi usynamyz. Shekara mańynda qalyptasyp kele jatqan ónerkásip haby keń múmkindikke jol ashady. Ony damytý aıasynda joǵary tehnologııalyq jobalardy iske qosýǵa basa nazar aýdarǵan jón, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev jıynǵa qatysýshylar nazaryn sırek kezdesetin metaldardy óndirý jáne óńdeý salasyndaǵy yqpaldastyq keleshegine aýdardy.

– Memleketterimiz ázirge tolyq barlan­baǵan, biraq aıtarlyqtaı mol resýrsqa ıe. Aımaqqa ozyq tehnologııa tartý jáne ınnovasııalyq sheshimderdi engizý isinde kúsh biriktirý kerek. Qazaqstan Astanada Sırek metaldardy zertteý jónindegi óńirlik ortalyǵyn qurý bastamasyn kótergen bolatyn. Bul mekemede kenishter men ony ıgerý tehnologııalary týraly ózekti aqparattardy jınaqtap, ınvestorlarǵa usyna alamyz, – dedi Memleket basshysy.

Jasandy ıntellekt tehnologııasyn keńinen qoldaný nátıjesinde paıda bolatyn múmkindikterge toqtalǵan Pre­zıdent bul saladaǵy seriktestikti odan ári damytý úshin atalǵan tehnologııa­ny qoldanýdyń biryńǵaı standarttaryn ázirleýdi, Ortalyq Azııa memleketterinde JI-di jaýapkershilikpen paıdalaný týraly deklarasııanyń jobasyn daıyndaýdy usyndy. Qujat birlesken sıfrlyq jobalar aıasynda málimet almasqan kezde ashyqtyqty, senim men qaýipsizdikti qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Osylaısha, barlyq qatysýshynyń quqyǵy qorǵalatynyna kepil bolady.

Sý qaýipsizdigi – ózekti másele

Bul oraıda Ortalyq Azııa elderi ke­ıin­­gi bes jylda sý saıasatyna qa­tys­­ty us­ta­nymdaryn jańǵyrtty. Qazaqstan Prezı­denti sý máseleleriniń transshekaralyq sıpatyn eskere otyryp, salalyq strategııany úılestirý mańyzdy dep sanaıtynyn aıtty.

– Bul bir jaǵynan sý únemdeýdiń anaǵur­lym sátti tájirıbelerin keńinen taratý úshin qajet. Aldaǵy ýaqytta halyq­aralyq standarttarǵa sáıkes Ortalyq Azııa­nyń sýdy paıdalaný jónindegi negizdemelik kon­ven­sııasyn qabyldaýdy oılastyrýǵa bola­dy. Mundaı qujat saladaǵy biryńǵaı ju­mys qaǵıdattaryn bekitip, yqtımal qara­ma-qaıshylyqtardyń aldyn alýǵa múmkin­dik beredi. Kelesi jyly sáýir aıynda Astanada О́ńirlik ekologııalyq sammıti­men qatar ótetin Halyqaralyq Araldy qut­qarý qoryna múshe memleket basshylary­nyń jıynynda osy taqyrypqa oralyp, usynystardy talqylaı alamyz. Sizder atalǵan is-sharalarǵa belsendi qatysady dep senemin, – dedi Memleket basshysy.

Sondaı-aq Qasym-Jomart Toqaev ortaq tarıhı-mádenı murany saqtaýdyń, ulttyq qolónerdi nasıhattaý jáne turaq­ty túrde bir­le­sken is-shara uıym­das­ty­rýdyń mańy­zyna nazar aýdardy. Kıne­ma­tografııa salasynda, sondaı-aq zamanaýı týrıstik klasterler qurý jáne jańa tehnologııalardy paıdalaný arqyly Uly Jibek jolynyń murasyn dáripteýde birshama is tyndyrýǵa bolady.

– Osy salada barynsha belsendi áreket etip, týrızm saıasatyn ózara tıimdi úılestiretin ýaqyt jetti dep oılaımyn. Buǵan deıin búkil óńirge ortaq týrıstik baǵdarlardy damytý týraly usynys aıtylǵan edi. Biz mundaı bastamalardy qoldaımyz. Budan bólek, Ortalyq Azııanyń birtutas týrıstik brendin ilgeriletýde pármendi sharalar qabyldaýdy usynamyz. Týrızm salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisim jáne Ortalyq Azııa elderiniń biryńǵaı týrıstik keńistigin qalyptastyrý atalǵan saladaǵy baılanystarymyzdy jandandyrýǵa quqyqtyq negiz bola alady, – dedi Prezıdent.

Álemdegi geosaıası dúrbeleń jaǵdaıyn­da óńirlik turaqtylyq pen qaýipsizdikti kúsheıtýdiń máni zor. Bul rette Prezıdent Tájikstan men Qyrǵyzstan arasyndaǵy mem­lekettik shekara týraly, sondaı-aq Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne О́zbekstan shekara­larynyń túıisý núktesi týraly sharttar­ǵa qoldaý bildirip, bul mámilelerdi mańyz­dy qadam retinde baǵalady. Budan bólek, jaqynda Tájikstannyń XXI ǵasyr­daǵy Dostyq jónindegi shartqa qosylýyn eleýli sheshim dep atady.

Qasym-Jomart Toqaevtyń pikirinshe, óńir áli de terrorızm men dinı ekstremızm, esirtki tasymaly jáne transulttyq qylmys sekildi syn-qaterlermen betpe-bet kelip otyr. Bul qaýipterdi birlesip qana eńserýge bolady. Osy baǵyttaǵy jumys óńir elderiniń Qaýipsizdik keńesteri hatshylary deńgeıinde júrgizilýge tıis. Sóziniń sońynda Prezıdent Konsýltatıvtik kezdesý formatyn odan ári jetildirý máselesine toqtaldy.

– Ulttyq úılestirýshiler keńesi bekitil­gennen beri bul alań tıimdiligin kórset­ti. Keńestiń rólin kúsheıtetin ýaqyt keldi dep oılaımyn. Ol ýaǵdalastyqtardyń oryndalýyn baqylaýmen shektelmeı, óńirdi damytýdyń strategııalyq vektorlaryn ázirleýmen aınalysýy kerek. О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoevtiń osy formattyń ınstıtýsıonaldyq negizin kúsheıtýge qatysty usynysyn qýattaımyn. Bul máselelerdi jumys tártibinde talqylap, tıisti bastamalardy bekitýge bolady dep oılaımyn. Ortalyq Azııa saraptamalyq forýmyn óńirlik yqpaldastyq júıesine qosýdy usynamyn. Sonyń nátıjesinde forým zertteý júrgizetin jáne biryńǵaı tásilder qalyptastyratyn negizgi platformaǵa aınala alady, – dedi Memleket basshysy.

О́ńirlik qoǵamdastyq qurý usynyldy

Sammıtte О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev, Túrikmenstan Prezıdenti Serdar Berdimuhamedov, Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon, Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarov jáne Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev sóz sóıledi. Sonymen qatar BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh beıneúndeý joldady.

Shavkat Mırzııoev kezdesýdiń formatyna ózgeris engizip, onyń bedelin arttyrý qajettigin aıtty.

– Bizdiń kezdesýlerimizdi óńirlik dıalog deńgeıinen Ortalyq Azııa qoǵamdastyǵynyń strategııalyq formaty dárejesine kóteretin ýaqyt keldi. Osyǵan baılanysty onyń ınstıtýsıonaldyq jáne uıymdastyrýshylyq negizderiniń naqty máselelerin zerdeleıtin konsýltatıvtik kezdesýler týraly ereje ázirleýdi usynamyz. Rotasııalyq negizde jumys isteıtin hatshylyq qurylsyn. Ulttyq úılestirýshilerdiń mártebesin prezıdentterdiń arnaıy ókilderi deńgeıine kóterý qajet, – dedi О́zbekstan basshysy.

Sondaı-aq Shavkat Mırzııoev ortaq qundylyqtar men halyqtyq dıplomatııa dástúrlerine súıene otyryp, baı ómirlik tájirıbege ıe qoǵam qaıratkerleriniń qatysýymen Aqsaqaldar keńesin qurýdy usyndy. Onyń oıynsha, bul bastama urpaqtar arasyndaǵy baılanysty tereńdetýge, jalpy óńirlik yntymaqtastyq pen biregeılikti nyǵaıtýǵa yqpal etedi.

Al Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon aımaqtaǵy kólik dálizderin damytý­ǵa nazar aýdarý kerektigin málimdedi.

– Tranzıttik marshrýttarǵa degen sura­nystyń artqan kezeńinde bizdiń aımaq kólik jáne logıstıkalyq baılanys­tar­dyń strategııalyq torabyna aınalyp jatyr. Kólik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylymdy ıntegrasııalaý jáne logıstıkalyq úderisterdi sıfrlandyrý arqyly osy saladaǵy yntymaqtastyqty júıeli jolǵa qoıý qajet. Sondaı-aq temirjol, áýe jáne aralas tasymal baǵytyndaǵy múmkindikti utymdy paıdalaný oryndy. Bul júk tasymalyn ulǵaıtý jáne óńirdiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý úshin jańa múmkindikter ashady. Osy rette Ortalyq Azııanyń ortaq kólik-logıstıkalyq keńistigin qalyptastyrýdy usynamyz, – dedi Emomalı Rahmon.

Konsýltatıvtik kezdesýde Prezı­dent­ter Ortalyq Azııa memleket bas­shy­larynyń VII Konsýltatıvtik kezdesýi­niń qorytyndysy boıynsha birles­ken málim­demesine, Ortalyq Azııa memleket­ basshylarynyń 2027–2028 jyldar aralyǵynda BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheligine Qyrǵyz Respýblı­kasynyń kandıdatýrasyn usyný boıynsha BUU-ǵa múshe elderge úndeýine qol qoıdy. Sondaı-aq Ortalyq Azııa memleket basshylarynyń birlesken málimdemesine sáıkes óńirlik qaýipsizdik, turaqtylyq jáne ornyqty damý tujyrym­damasy, qaýipsizdik táýekelderi men olar­dyń aldyn alýdyń 2026–2028 jyldarǵa arnalǵan tizbesi qabyldandy.

Halyqaralyq syılyq tapsyryldy

Osynaý jıynnan bir kún buryn Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ortalyq Azııa jáne Ázerbaıjan memleket basshylarymen birge Islam órkenıeti ortalyǵyna bardy.

Sondaı-aq «Keleshek murasy» halyq­aralyq syılyǵyn tapsyrý rásimi ótti. О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev­tiń aıtýynsha, bul syılyq dástúrdi jańǵyr­týǵa, ónerdi damytýǵa, sondaı-aq ulttyq rýhanı murany nasıhattaýǵa eleýli úles qosqan mádenıet qaıratkerlerine beriledi.

Halyqaralyq syılyqqa ıe bolǵandar qatarynda M.Áýezov atyndaǵy Qazaq ulttyq drama teatrynyń ártisi Erkebulan Daıyrov bar. Ol «Teatr jáne kıno» atalymy boıynsha «Keleshek murasy» syılyǵynyń laýreaty atandy.

Astana – Tashkent – Astana