Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Kóshten qalmaımyz desek...
Shetelde bilim alyp, búginde óz tájirıbesin el ıgiligine jumsap júrgen keıipkerimiz – Jaqsylyq Nuren. Ol otandyq medısınalyq startap «Cerebra» kompanııasynda jasandy ıntellekt ınjeneri bolyp eńbek etedi. Onda jas maman ınsýlt alǵan naýqastardyń mı tomografııasyn taldap, avtomatty túrde aýrý oshaǵyn taýyp, belgileýmen aınalysady.
– Insýlt kezinde árbir mınýt adam ómirin saqtap qalýda sheshýshi ról atqarady. Naýqastyń ómiri men nevrologııalyq zaqym deńgeıi dıagnozdyń jyldam qoıylýyna tikeleı baılanysty. Operasııa aldynda hırýrg ınsýlt oshaǵynyń naqty ornyn jáne zaqym kólemin bilýi qajet, ol úshin pasıent aldymen kompıýterlik tomografııadan ótedi. Ádette, alynǵan KT sýretterin radıolog dárigerler qarap shyǵyp, zaqymdanǵan aımaqty belgileıdi. Alaıda elimizde radıologterdiń tapshylyǵy men júktemesiniń kóptigi bul úderisti baıaýlatyp tur. Mine, dál osy máseleni sheshý maqsatynda kompanııa jasandy ıntellekt tehnologııasyn engizip, KT keskinderin avtomatty túrde taldaıtyn modelder ázirleýde. Júıe ınsýlttiń bar-joǵyn, onyń ornalasýyn jáne zaqym shamasyn anyqtap, málimetti birden hırýrgterge jiberedi. Bul sheshim dıagnostıka ýaqytyn birneshe ese qysqartyp, naýqastardyń ómirin saqtap qalý múmkindigin arttyrady. Odan bólek, men kózge jasalatyn otalardyń beınejazbalaryn taldap, hırýrgııalyq quraldardy avtomatty túrde anyqtaıtyn jáne hırýrg sheberligin baǵalaıtyn AI modelderimen de jumys istedim. Bir jaǵynan mundaı júıeler ınstrýmentterdiń adam aǵzasymen ózara árekettesýinen ota jasaýshy mamannyń naýqasqa qanshalyqty zaqym tıgizgenin jáne naýqastyń ońaltý ýaqytynyń uzaqtyǵyn boljaýǵa jol ashady. Ári medısına salasynyń sapasyn arttyrýǵa jáne bolashaq dárigerlerdi oqytýda ádis-tásildi vızýaldy túrde kórsetýge kómektedi, – deıdi J.Nuren.
Jas mamannyń tehnologııa álemine degen qyzyǵýshylyǵy bala kezden bastalǵan. Ákesi ınformatıka pániniń muǵalimi bolǵandyqtan, kompıýterge erekshe áýestengen. Matematıka men logıkaǵa degen yqylasy ony baǵdarlamashy bolýǵa jetelegen.
– Bul baǵyttaǵy alǵashqy mańyzdy qadamym – 2013 jyly Taraz qalasyndaǵy jańadan ashylǵan Nazarbaev zııatkerlik mektebine túsýim. О́ıtkeni oqý orny dúnıetanymymdy túbegeıli ózgertti. Bilim oshaǵy usynǵan múmkindik arqyly alǵash ret shetelge shyǵyp, Sıngapýrda aǵylshyn tilin jetildirdim. Dál osy sapar sheteldegi bilim men mádenıetke degen qyzyǵýshylyǵymdy oıatty. Keıin Nazarbaev ýnıversıtetinde «Kompıýterlik ǵylymdar» mamandyǵyn támamdap, Abý-Dabıdegi «Mohamed bin Zayed University of Artificial Intelligence»-de «Jasandy ıntellekt» baǵytynda magıstratýrany sátti aıaqtadym. О́zge memlekette shyńdalýym táýelsiz zertteýshi retinde qalyptastyrdy. Iаǵnı bul kezeń daıyn bilimdi qabyldaýdan jańa ıdeıalardy izdep, ǵylymı baǵytta óz betimshe áreket etýime sebepshi boldy. Ǵalymnyń maqsaty – tek qazirgi úderisti baqylaý emes, bolashaq teorııalar men tehnologııalardy zertteý. Osy turǵyda meniń izdenisimniń ózegi – adamzatty kútip turǵan tehnologııalyq ózgeristerdi túsiný, ony qaýipsiz ári ońtaıly túrde damytý jolyn tabý. Qazir Germanııaǵa doktorantýraǵa túsýge ázirlenip jatyrmyn, – deıdi ol.
Zertteýshi eldegi bilimniń irgesi myqty ekenin aıtady. Onyń aıtýynsha, NZM, BIL, túrli fızmat mektepteri naqty nátıje kórsetip otyr. Túlekteriniń basym kópshiligi qazir álemdegi beldi ýnıversıtetterde oqyp, «Meta», «Google», «Amazon» sekildi kompanııalarda jumys isteıdi. Jas maman damyǵan el mártebesine jetemiz desek, osyndaı bilim ordalarynyń sanyn arttyrý qajet degendi alǵa tartady.
Sondaı-aq ol sıfrlyq dáýirde jastarǵa eń aldymen qarjylyq saýat jáne jyldam úırený daǵdylaryn damytý kerek ekenin aıtty. Bolashaqta jasandy ıntellekt kompıýterlik saýattylyqtyń bazalyq daǵdysy bolyp qalatynyn, sondyqtan tek qoldanýshy emes, tehnologııanyń ishki logıkasyn túsinetin maman bolýǵa umtylý qajet deıdi.
– Qazaq jastarynyń áleýeti joǵary, al sapaly bilim berý men qoldaý júıesi bul múmkindikti eseleı túsedi. Mektep pen ýnıversıtetterde olardy ǵylymı jobalar men halyqaralyq konferensııalarǵa qatysýǵa júıeli túrde yntalandyryp, stýdenttik startaptarǵa naqty múmkindik berý qajet. Turmystyq qysym azaısa, oqý ne zertteýge fokýs ta artady. Qazir elimizde professorlar basqaratyn jeke laboratorııalar az. Shaǵyn zerthanalar men ǵylymı toptardy kóbeıtý jańa býyn mamandarynyń qalyptasýyna jol ashady. Aldaǵy 5-10 jylda shyǵarmashylyq, synı jáne etıkalyq oı eńbeginiń bási bıik bolatyny anyq. Desek te, mamandyqtar joıylýdan góri tranformasııadan ótedi der edim. Osy oraıda Qazaqstanda Alem AI habyn ashý, jańa sýperkompıýter klasterin iske qosý qadamdary qýantady. Tek memleket ınnovasııany qarjylandyryp qana qoımaı, onyń nátıjesin qatań qadaǵalap otyrǵany durys. Saladaǵy jalaqy da jahandyq naryqpen básekeli bolýǵa tıis. Alaıda elde óndiris pen óńdeý fabrıkalary az bolǵany qynjyltady, – deıdi J.Nuren.
Jaqsylyqtyń endigi armany – óz startabyn ashý. Ol medısına salasynda dárigerlerdiń jumysyn baǵalaıtyn jáne olardyń kásibı biliktiligin arttyratyn jasandy ıntellekt júıesin qurýdy kózdeıdi. Bul tek medısına salasyn emes, halyqtyń ómir súrý sapasyn da arttyratyn joba bolmaqshy.
Izdengen jasqa múmkindik kóp
Aıajan Arap – Ońtústik Koreıanyń Pýsan ulttyq ýnıversıtetiniń túlegi. Ekonomıka jáne halyqaralyq saýda mamany. Onyń shetelde qalyp, kásibı mansabyn ári qaraı damytýǵa tolyq múmkindigi boldy. Degenmen óz tańdaýymen týǵan jerge taban tiregen.
– Bilim men bilikti basty qundylyq etken qarapaıym otbasyda dúnıege keldim. Ákem – ekonomıst, anam – ustaz. Olar meni bala kezden shıraq, eńbekqor bolýǵa, ár iske jaýapkershilikpen qaraýǵa tárbıeledi. Biraz qatarlasym sekildi men de shetelde oqýdy armandadym. Tabandylyǵym maqsatyma jetkizdi. О́mirlik ustanymym osy Ońtústik Koreıada, ózge halyqtyń ortasynda ómir súrip, tirshiligimen bite qaınasyp, mádenıetin ishinen tanı júrip bekidi. Koreılerde ýaqytty tıimdi paıdalaný, eńbekqorlyq pen tártipke degen kózqaras óte berik qalyptasqan. Árbir adam óz isine barynsha jaýapkershilikpen qaraıdy, tapsyrmany ýaqtyly oryndaýdy, uqyptylyq pen tazalyqty basty qaǵıda retinde qabyldaıdy. Qoǵamda patrıotızm erekshe seziledi, azamattar otannyń damýyna úles qosýdy jeke paryzy dep túsinedi. Sodan bolar mende «Bul bilim elime qandaı paıda ákeledi?», «Qandaı jańa ıdeıalardy Qazaqstanda júzege asyra alamyn?» dep jıi oılaıtynmyn, deıdi 24 jastaǵy keıipkerimiz.
Elge oralǵan soń, Aıajan volonter retinde biraz oqýshynyń sabaq úlgerimine kómektesken. Aǵylshyn men matematıkadan tegin saǵattar ótkizip, birqatar jasóspirimniń áleýetin ashýǵa sebep bolǵan. Sóıtip, tájirıbe jınaqtap, Astana qalasy fızıka-matematıka baǵytyndaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebine kásibı baǵdar berýshi (proforıentolog) retinde jumysqa ornalasqan.
– Mektepte oqyp júrgen kezden volonter boldym. Qazir de ýaqyt pen resýrs bolsa, eriktilikpen aınalysamyn. Ata-anam meni jańa nárseni úırenýge ǵana emes, sonymen qatar bilgenimdi ózgelermen bólisýge beıimdedi. Bul qaǵıda búginde kásibı qyzmetimniń negizine aınaldy. Proforıentolog – eń aldymen jasóspirimderdiń qabileti men qyzyǵýshylyǵyn baıqaıdy, uzaqmerzimdi maqsat qoıýǵa úıretedi. Odan soń belgili bir mamandyqty tańdaýǵa kómektesedi. Osylaısha, oqýshylarmen etene baılanysta eńbek etemin. Qazirgi býyn óte izdenimpaz, eńbekqor ári qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilikti sezinedi. Onyń ústine, balalar arasynda jaqsy bir úrdis bar. Olar ózderiniń bilimin tek jeke mansap quraly retinde emes, elimizdiń damýyna úles qosatyn naqty qajettilikti sheshetin ındıkator retinde qarastyrady. Sondyqtan kóbine ınjenerııa, kompıýterlik ǵylymdar, medısına, qarjy jáne arhıtektýrany tańdaıdy. Qazir de oqýshylarym túrli saladaǵy ózekti máselelerge ǵylymı sheshim izdep, startap pen áleýmettik jobalarǵa belsene qatysyp júr, – deıdi A.Arap.
Qazir bilim izdegen jannyń joly – ashyq. Talaby taýdaı jastarǵa memleket te, jeke uıymdar da, tipti ózge elderdegi oqý oryndary grant bólip, jan-jaqty qoldaý kórsetip jatyr. Desek te, proforıentolog jas býyn arasynda mamandyqty áli de tek testiniń nátıjesine súıene otyryp tańdaıtyndar bar deıdi.
– Kásibı bolashaqty tek test qorytyndysyna arqa súıep sheshý durys baǵyt emes. Keı oqýshylar «qatelesýge bolmaıdy» dep oılap, bir tańdaýdy ómir boıǵy sheshim dep te qabyldaıdy. Qazirgi zamanda adam birneshe ret mamandyq aýystyryp, jańa baǵytta ózin synap kórýine tolyq múmkindik bar. Sondyqtan jasóspirimderge kásibı baǵdarda ıkemdi bolýdy, tájirıbeden ótip, ózin ártúrli ortada synap kórýdi, tek test pen syrtqy pikirge emes, óziniń qundylyqtary men ishki motıvasııasyna súıenýdi úırený qajet. Árıne, mektep pen ýnıversıtette kásibı taǵylymdamalardy júıeli túrde engizý – oqýshylardyń mamandyqty tek qııal ne syrtqy pikir arqyly emes, shynaıy eńbek tájirıbesi arqyly baǵalaýyna kómektesedi. Buǵan qosa eldegi oqytylatyn mamandyqtardy da qaıta qaraý kezek kúttirmeıdi. Jasandy ıntellekt, kıberqaýipsizdik, derekterdi taldaý, bıotehnologııa, jasyl energetıka, ýrbanıstıka jáne bilim salasynda joǵary bilikti kadrlarǵa suranys kún sanap artyp keledi. Osy mamandyqtarǵa memlekettik grant kólemin ulǵaıtý, salada ǵylymı zertteý ortalyqtaryn qurý jáne halyqaralyq seriktestikti kúsheıtý – eldiń uzaqmerzimdi damýynyń kepili bola alady, – dep sózin túıindedi Aıajan.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, keıipkerlerimizdi biriktiretin ortaq ıdeıa – alǵan bilimin týǵan eldiń damýyna baǵyttaý nıeti men jaýapkershilik sezimi. Oılap qarasaq, bul ulttyq ıntellektýaldyq qordyń nyǵaıa túskenin kórsetedi. О́ıtkeni olar jańa kózqarastan bólek, tıimdi, ashyq ári ońtaıly basqarý júıesin, halyqaralyq tájirıbe syndy ózgeristerdi birge ala keledi.
