TARIHTY TÝYNDATÝShY TULǴA

Uly memlekettik qaıratker bolý úshin tarıhtyń betalysyn sezine bilý kerek. Tarıh úderisteri týra dańǵyl jol emes, buralańy men ıreleńi kóp ekeni belgili. Tarıhı damýdyń shyrǵalańǵa toly jolynda kilt burylys pen kedergiler kezdesip otyrady. Olardan ótpeıinshe, alǵa jyljý múmkin emes. Dál osyndaı kezeńderde qıyndyq­tar­dan batyl óte alatyn, kedergilerdi eń­seretin, áleýmettik ór­ken­deý men j­a­ńarý úshin ilgerileýdiń jańa jolyn ashý­ǵa qa­biletti lıderler jarqyraı kórinedi. Bas­qa­sha aıtqanda, kórnekti tulǵalardy Tarıhtyń ózi dú­nıege ákeledi. Degenmen, lıderlerdiń ózderi de Tarıhty jasaıdy. Uly tulǵa bolyp qalyptasý úshin tarıhı fak­tor­lar men jaǵdaılardyń bo­lýy azdyq etedi. El men dú­nıe­júzi al­dyn­da turǵan kúrdeli de jaýapty min­de­t­­terdi oryndaýǵa qajetti erekshe qa­sıet­terge ıe bir­týar tulǵa bolýy kerek. Ondaı adam batyl da jigerli, qaıt­pas qaısar jáne prınsıpti, ádil de ójet bolýǵa tıis. Álem tarıhyndaǵy iri tulǵalardyń biri – Nursul­tan Nazarbaev osyndaı adam. Bizdiń elimizdiń eń qıyn kezeń­­­de­rinde oǵan Elbasy bolý taǵdyry buıyr­dy. Ol barsha qazaqstandyqtardyń taǵdyry úshin, qazirgi qazaq memleketi – Qazaqstan Res­pýblıkasy­nyń negizin qalaý úshin jaýap­kershilik júgin kóte­rýde jigerin janydy, batyldyq pen qaısarlyq tanytty. Kórnekti tulǵalardy isi men áre­ke­tine qarap baǵalaıdy. Uly adamdardyń basty ereksheligi – áleý­­­mettik progresti ilge­ri­letýge jáne ýaqyt alǵa tart­qan min­det­terdi utymdy sheshýge onyń qyz­metiniń qanshalyqty yqpal etkendigimen kórinedi. Qoǵam birlikte bolǵan, ulttyq ortaq ıdeıa qa­lyptasqan jaǵdaıda el de qar­qyn­dy damı túsetinin tarıh kórsetip otyr. Sonymen qatar, biriktirý ıdeo­lo­gııasynyń paıda bolýynyń negizgi sharty – jalpy ulttyq lıderdiń shyǵýynda ekeni aıqyn. Sondyqtan, Qazaq­stannyń ulttyq ıdeıasyn dúnıege keltirip, qalyp­tastyryp, ilgeri­le­týshi Prezıdent Nur­sultan Nazar­baev bolyp otyr. Ol – táýelsizdik ıdeıasy, básekege qabilettilik ıdeıasy, kórkeıý ıdeıasy. Onyń tujyrymdamasynyń basty ereksheligi – qoǵamnyń uzaq merzimdi tu­raqtylyǵy, naryqtyq ekonomıka, áleý­mettik ádilettilik jáne zań ústemdigi ne­gizinde el táýelsizdigin jáne egemendigin nyǵaıtý. Qazirgi kezde búkil dúnıe júzi qur­lyq­tyń eki bóliginde – Eýropa men Azııanyń, eki órkenıettiń – Shyǵys pen Batystyń, eki saıası júıe­niń – tota­lı­tarızm men demo­kra­tııanyń toǵy­synda paıda bolǵan “Nazarbaev qubylysy” týraly jıi aıtady. Onyń esimi shet el­der­diń kórnekti memlekettik qaırat­ker­leriniń qatarynda atalady. Bul tegin emes. О́ıtkeni, Qazaqstan Prezıdenti óziniń saıasatynda eýropalyq reformashyldyqty, pragmatızm­di jáne demokratııa úderisterine aıny­mastyqty da, qoǵamnyń negizderimen tyǵyz baıla­nysqan azııalyq dástúr­shildikti de úılestire aldy. Kórnekti memlekettik qaırat­ker­ler­men salys­ty­ra otyryp, N.Na­zarbaev­tyń atyna qanshama maqtaý-ma­daqtaýlar aı­ty­lyp jatsa da, aýqymdy keńes ım­perııa­­synyń kúı­reýinen keıingi tarıh tol­qyn­darynda ózin tanyta alǵan shy­naıy tarıhı tulǵa – Qazaqstan Prezı­dentiniń beınesin tolyq qamtı alma­ǵandaı seziledi. Bul jerde Qazaqstan lıderi týraly Vladımır Pýtınniń sózin keltire ketý oryndy bolar edi: “Nur­­sultan Ábishuly táýelsiz memleketti irgeta­synan bastap turǵyzdy. Mundaı mindetti oryndaý tek birtýar adamnyń ǵana qolynan keledi. Bári bitken kezde qaı is te ońaı sekildi kórinetini ras. Basynan bastap, damýdyń osyndaı deńgeıine deıin jetkize alý – Nursultan Ábishuly tamasha oryn­daǵan orasan zor mindet”. Nursultan Ábishuly Nazarbaev joǵa­rydan esh­­­kimniń buıryǵynsyz, barsha halyqtyń, qazaq­stan­dyqtardyń qalaýy boıynsha shyn mánindegi Elbasy atanyp otyr. Munyń ózi kóp nárseni ańǵartady. Halyq Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezı­denti tyńnan alǵashqy jol salýshynyń aýyr mindetin qolǵa aldy dep sanaıdy. Nursultan Ábishuly Nazarbaev eń­bek­shiniń ot­ba­synda dúnıege keldi, qazaq mek­tebinde oqyp, maman­dyq ıgerdi, me­tal­lýrg boldy. Jastyq shaǵynda, al­ǵa­shynda komsomol uıymynda, keıinnen par­tııa or­gan­darynda saıası jáne uı­ym­das­tyrý jumysta­ry­nyń álippesimen ta­nysty. Erekshe qabilettiligi, ju­mys­shy­lar­dyń ómirimen etene tanystyǵy, ta­bandy eńbekqorlyq – jas basshyny bas­­qarý isiniń eń ushar shyńyna shyǵar­dy. 1989 jylǵy maýsymda ol Qazaq­stan Kompar­tııa­sy Ortalyq Komıtetiniń bir­in­shi hat­shysy boldy, al 1990 jylǵy sáýir­de Jo­ǵarǵy Keńes ony Qazaqstan Res­­pýblı­ka­synyń birinshi Prezıdenti etip saılady. Sóıtip, ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynda Nursultan Na­zarbaev búkil­odaqtyq aýqymdaǵy KSRO-nyń lıderleri reıtınginde birinshi oryn alǵan eń tanymal saıasatkerlerdiń biri boldy. Ol Keńes Odaǵy qalaı kúırep jat­qa­­nyna kýá boldy, degenmen, KSRO-nyń sol kezdegi basshy­lary­nyń ın­tel­lek­týal­dyq jáne saıası múmkin­dik­terin naqty baǵalady jáne bir kezdegi qýatty eldiń jurtynda paıda bolǵan jańa mem­lekettik qury­lym­dardy dúrbeleń men qan tógýge aparatyndaı aıla-sharǵyǵa aralasýdan óz boıyn aýlaq ustap qaldy. Sondaı kúrdeli kezeńde ıntegra­sııa­ny jaqtap, TMD-ny qurýdyń shyn má­nindegi bastamashysy bolǵan N.Nazar­baev­tyń asa kóregendigin ýaqyt kórsetip otyr. Ol bir­den-bir durys joldy tań­da­dy, sol ar­qy­ly bu­rynǵy Odaq res­pýb­lıkalary ara­syndaǵy teke-tireske, “ıýgoslav sse­narııi” boıynsha qan tógilýine jol bermedi. Táýelsizdik alýmen birge Qazaqstan aldynda jer sha­rynyń geosaıası kar­ta­synda óz ornyn aıqyn­daý­dyń kúrdeli máselesi turdy. Prezıdenttiń ózi bul tý­­­raly bylaısha eske alady: “...biz álemde ózimizdiń geosaıası strategııamyzdy anyq­taýǵa tıis edik. Qazaq­stan qandaı bolýy kerek? Eýropa men Azııa ara­syn­daǵy kó­pir me? Nemese “Soltústik pen Ońtús­tiktiń” belaǵashy ma? Álde taǵy bir “azııalyq jolbarys pa?” Memleket basshysy júzege asyrǵan jańarýlar­­dyń tarıhı aýqymy men uly­lyǵyn túsiný úshin táý­el­sizdigin alǵanǵa deıingi Qazaqstanǵa oısha oralý jet­­­ki­lik­ti. Elimiz keńestik jyldardan daǵda­rys­­taǵy eko­nomıkany, toqtap qalǵan kásip­oryndardy, kúı­regen aýyl sharýa­shy­ly­ǵyn, kedeılengen halyqty muraǵa alyp qalǵan bolatyn. Munyń bári áleý­mettik shıelenisti týyndatyp, saıası turaq­syz­dyqqa aına­lyp ketý qaýpi tónip turdy. Sol kúnderi kóptegen saıasatkerler men sarap­shylar bizdiń elimizdiń kele­shegine kúmán keltirip, ekonomıka­lyq, demo­gra­fııalyq jáne ultaralyq ótkir máseleler­diń aýyrtpalyqtaryna qosa, Qy­taımen, Reseı, Orta Azııa memleket­terimen quqyq­tyq turǵyda shekarasy resimdelmegen Qa­zaqstan áli uzaq ýaqyt boıy shyn mánindegi táýelsizdikke qol jetkize almaıdy dese-tin. Biraq, prezıdenttiń jigerli eńbegi, onyń kóregen saıasaty men alǵyr kósh­basshylyǵy barlyq súreńsiz boljam­dardy joqqa shyǵardy. Eger de Nursultan Nazarbaev eldiń basshysy bolyp turmaǵan bolsa, birde-bir reforma tabysqa jete almaýshy edi dep nyq senimmen aıta alamyn. Ol qıyn ke­zeń­derdiń bárinde – saıasatta da, ekono­mıkada da barlyq jańarýlardyń údetkishi men kepili retinde búkil jaýapkershilikti moınyna aldy. N.Nazarbaevtyń basshylyǵymen Qa­zaqstanda mem­­lekettik basqarýdyń bar­lyq salalarynda túbe­­­geı­li ózgerister jú­zege asyryldy, elimiz josparly eko­no­­mıkadan naryqty ekonomıkaǵa bet bur­dy. Demo­kra­tııa men quqyq tár­­tibiniń be­rik dástúrleri bol­maǵan elde, qatań or­ta­lyq­tandyryl­ǵan ámir­shil­dik jú­ıe­­den erkin naryqqa kó­shý kúr­deli de aýyr jáne uzaq bolýy múmkin edi. Pre­zı­dent nar táýekelge bel býdy. Degenmen, osy arada onyń saıası kúsh-jigeri sheshýshi ról atqarǵan bolsa kerek. NATO-nyń Bas hatshysy Dj. Ro­bertson keıin­nen bul týraly bylaı dedi: “Eski kózqarastan ary­lyp, el ishindegi shynaıy reformalardy jalǵast­y­rýdyń, jedel ózgeretin halyqaralyq jaǵdaıǵa beıim­delýdiń prezıdent Nazarbaevqa ońaı bolmaǵanyn biz túsinemiz”. Shynynda da, sol bir qıyn kezderde Prezıdentke elimizdiń ishindegi – jaryq­syz jáne jylýsyz qalǵan qalalar men aýyldardyń tirshiligin qamtamasyz etý­den, ómir súrý úshin arpalysqan kúresten bastap – memlekettiń strategııalyq damý jospa­ryn jasaýǵa deıingi bir-birine qarama-qaıshy ótkir máselelerdi bir mezgilde sheshýge týra keldi. Birinshi kezekte qatań bılik júıe­simen úılesim tapqan ekono­mıkany yrqyna jiberý baǵyty tańda­lyp alyndy. N.Nazarbaev josparly jańarýdy ji­gerli jáne az shyǵynmen júrgizýdiń qajet­tigin, kúshti at­qarýshy bılik kerek­tigin jáne halyq pen tarıh al­­dyn­­da jeke óziniń jaýapkershiligi turǵanyn jaqsy túsindi. Sol jyldary eń qıyn ári aýqymdy reformalar júzege asyryldy. Jekeshe­len­­­dirý birne­she kezeń­der­ge bólindi. Nátı­je­sin­de, ónerkásip jandana bastady, qarjy jáne makro­ekonomıkalyq turaq­tylyq or­nady, bıýdjet jáne salyq júıe­leri qu­ryldy, adam aıtqysyz ın­flıa­sııa aýyz­dyq­taldy, halyq­tyń ómir sú­rýiniń qanaǵat­tanar­lyq deńgeıi qamtamasyz etildi. Prezıdent N.Nazarbaevtyń orasan zor tarıhı eń­begi onyń basshylyǵymen ulttyq valıýta­nyń engi­zi­lýinde, derbes qarjy-ekonomıkalyq júıeniń túzi­lýin­­de, joǵarydan tómen biryńǵaı atqarýshy bı­lik­tiń qalyp­tasýynda, Qarýly Kúshterdiń qurylýynda, memlekettiń ulttyq qaýip­sizdiginiń bekitilýinde kó­rinedi. Sonymen qatar, elimiz­de kóppartııalyq júıe qalyp­tasyp, azamattyq qoǵamnyń negizi qu­ryl­dy, baspasóz erkindigi qamtamasyz etildi. Qazaqstan órkenıetti damý jolyn tańdady. Qol jetken nátıjeler memlekettik jospar­laý­dyń jańa deńgeıine shyǵýǵa al­ǵy­sharttar jasady, stra­tegııalyq sıpat­taǵy mindetterdi sheshýdi baǵdar­laýǵa múm­kindik berdi. Sol kezde Prezıdent N.Na­zar­baevtyń tikeleı basshylyǵymen ázir­lengen eli­miz­diń 2030 jylǵa deıingi Strategııalyq damý jos­pary dúnıege keldi. Bul qujatta qolda bar resýrstar eli­mizdiń damý baǵyttaryna óte dál bel­gilenip, shoǵyrlandyryldy. Jahandyq damýdyń búgingi kúrdeli qıylystarynda Strategııa bizdiń negizgi jol baǵdarymyz boldy dep aıtsaq artyq emes. Syrtqy saıasat salasy da eleýli tabystarǵa toly. Salamatty pragmatızm, jetekshi memleketter múdde­leriniń sana­ly tepe-teńdigi baǵytyn ustanyp, teke-tireske aparatyn qadamdardan bas tarta otyryp, Qazaqstan dıplomatııalyq qu­raldar arqyly óziniń ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz ete aldy. Fransııanyń burynǵy prezıdenti, kór­nekti saıasatker Jak Shırak N.Na­zar­baevtyń jumysy tý­raly: “1991 jyldan bastalǵan ózgeristerdi Fransııa ma­ńyzdy ári sheshýshi oqıǵalar dep baǵalaıdy. Tur­laýsyzdyq jáne qıyn jaǵdaıda Sizdiń elińiz mem­leket qurý jolyna tústi, sóıtip, óziniń ulttyq qun­dy­lyqtary men tamyry tereń tarıhyna adaldy­ǵymen qatar, demokra­tııa­nyń jalpy adamzattyq prınsıpteri men qu­qyq­tyq memleketke beriktigi týraly málimdedi. 15 jyl ishinde Qazaqstan turaqty ıns­tıtýttary jáne qarqyndy ekonomı­ka­sy bar elge aınaldy. Siz­derdiń Azııa­daǵy ózara is-qımyl jáne senim shara­la­ry ke­ńesin shaqyrý, dinder jáne máde­nıetter ara­­syn­daǵy únqatysýdy damytý jónindegi jáne taǵy bas­qa kóptegen bastama­la­ry­ńyzǵa Fransııa árqashan tilek­tes bolyp keledi. Osy qadamdardan aımaqtyq jáne halyqaralyq deńgeıdegi jaýapkershilikti jete sezingen álem qoǵamdastyǵynyń múshesi eken­dik­terińiz anyq kórinip tur. Qazaqstan maqtan tuta alatyn erekshe mańyzdy ári mándi joldan ótti. Sizder munyń ózi bir saty ǵana ekenin aıta oty­ryp, danalyq tanyttyńyzdar. О́z elde­rińizdiń qazirgi zamanǵa saı ornyn bekitý jáne onyń halyqaralyq arenadaǵy bıik maqsattar men nıetterin qamtamasyz etý úshin qajetti dep tabylǵan reformalardy jalǵastyrýdy Sizderdiń berik ustana­tyndaryńyzǵa qýanamyn”, dedi. Memlekettiń jańa ákimshilik orta­ly­ǵynyń As­tana qalasyna qonys aýdarǵany elimizdiń saıası jáne ekonomıkalyq ómiri úshin asa mańyzdy kezeń boldy. Prezı­dent N.Nazarbaevtyń bul sheshimi eli­mizdiń geosaıası kelbetin jaqsartyp, onyń qaýip­sizdigin ny­­ǵaıtty, ekono­mı­kanyń negizgi salalaryn damytýǵa qýatty serpin berdi jáne turaqty kópultty mem­leketti qu­rýdaǵy prezıdenttiń baǵytyn naqtylady. Ýaqyt óte Astana bizdiń halqymyzdy biriktiretin Qazaqstannyń basty qalasy ǵana emes, ol eldiń maqtanyshy, Prezı­dent N.Nazarbaevtyń ekonomı­kalyq, saıası jáne áleýmettik tabystarynyń sım­voly dep senimmen aıta alamyz. Memlekettegi turaqtylyqty saqtaý úshin onyń basshysyna asa joǵary saıası sheberlik kerek ekeni barshaǵa belgili. Prezıdent tańdaǵan evolıýsııalyq damý joly ishki saıası turaqtylyqty nyǵaıtý­men birge, ultaralyq kelisimniń qazaq­standyq úlgisin qa­lyptas­tyrýǵa múm­kin­dik berdi. Qazaqstan tájirıbesi shetel­derdegi birqatar zertteý ortalyq­tarynyń zerdeleý nysandaryna aınaldy. Garvard ýnıver­sıteti “Nazarbaev úlgisin” zert­teýge ar­naıy konferensııalarynyń birin arnady. Amerıkalyq ǵalym­dar men sarap­shylar el ishindegi ultaralyq jáne dinaralyq keli­simdi qamtamasyz etý jó­nindegi, sondaı-aq toleranttyq ıdeıasy men halyqaralyq deńgeıdegi ún­qatysýdy ilgeriletýdegi qazaqstan­dyq saıasattyń paı­daly erekshe­likterin atap ótti. Asta­nada Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezderin ótkizý tájirıbesi joǵary baǵalandy. Ekonomıkalyq reformalar men ázir­lengen “qaý­ipsizdik bel­deýi” Qazaqstanǵa álemdik daǵda­rystan laıyqty shyǵýǵa jáne, tipti, eldiń ekonomıkalyq órleýin qamtamasyz etýge múmkindik berdi. Reseıdiń burynǵy ekonomı­kalyq damý jáne saýda mınıstri G.Gref moıyn­daǵandaı: “ekono­mıkany reformalaýdyń birqatar baǵyttarynda qazaqstandyq áriptester bizdiń aldymyzda ketip barady. Biz Qazaqstannyń barlyq saladaǵy tájirıbesin eskerýdi kózdep otyrmyz”. Qazaqstannyń álemge keńinen tany­mal bolǵany týraly aıtqanda, Prezı­denttiń Semeı polıgonyn jabý týraly erekshe sheshimine bólek toqtala ketý kerek. N.Na­­­zarbaev jappaı qyryp-joıý qarýlaryn taratpaý máseleleri boıynsha myǵym jáne birizdi baǵytty ustandy. BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn Qazaq­standa bolǵan kezde Nursultan Nazar­baevqa bylaı degen edi: “Iаdrolyq qaýip­sizdik jónindegi aldaǵy Jahandyq sam­mıt qarsańynda ıadrolyq qarýsyz aımaq qurý týraly basqadan góri Sizdiń aıtýǵa moraldyq quqyńyz bar jáne únińiz basym bolýy tıis. Osy másele jónindegi budan da kóp ná­tıjelerge qol jetkizý úshin bizdiń tuǵyrlarymyzdy úılestirýdi usynamyn. Meniń oıymsha, ıadrolyq sy­naq­tardy toqtatý jáne ıad­ro­lyq qarý­dy joıý qajettigi jaıynda aıtýǵa Sizden basqa eshkim de laı­yqty emes. О́ıtkeni, Sizdiń halqyńyz osy qarýdyń barlyq zardaptaryn bastan ótkerdi, biraq ony Siz ǵana toqtata aldyńyz”. Eger BUU Bas hatshysy sekildi bedel­di jáne kópti kórip-bilgen saıasatker Nur­sultan Nazarbaevqa osyndaı usynys bildirip jatsa, onda álemdik qoǵamdastyq bizdiń memleket tarapynan mundaı basta­manyń kóterilýine zárý degen sóz. Qazirgi kezde ıadrolyq qaýip týraly oılar túp­ki­likti ózgerdi. Álem ıadrolyq qarýdan ǵana emes, ıadrolyq qarýdy qolǵa túsirýdi kók­­sep júrgen terrorısterdiń de qaýip tón­dirip otyrǵanynan úreılenedi. Son­dyqtan, ıadro­lyq qaýipsizdikti qorǵaýdyń túpkilikti sharalaryn qabyldaıtyn ýaqyt keldi. Eń bastysy, Sammıt óterdiń al­dyn­da Qa­zaq­stan men AQSh basshylary strategııalyq áriptestikti nyǵaıtý má­seleleri boıynsha mańyzdy kelisimderge qol jetkizgenin atap ótken jón. Taraptar ıadrolyq qaýipsizdik pen Orta­lyq Azııa aımaǵyndaǵy turaq­tylyqty nyǵaıtýdaǵy yntymaqtastyqty belsendi túrde jan­dandyrýǵa nıetterin naqtylady. Sóıtip, bizdiń elimizdiń aımaq­taǵy jetekshi róli óz baǵasyn aldy. Prezıdenttiń jahandyq jáne aımaq­tyq qaýipsizdikti nyǵaıtýdaǵy mańyzdy baǵyt-baǵdary, onyń ıntegrasııany tereń­detýdegi ıgi bastamalary EýrAzEQ, Keden Odaǵy, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesi, Ujymdyq qaýip­siz­dik sharty uıymy, Shanhaı yn­tymaq­tastyq uıymy aıasynda tabysty júzege asyrylyp keledi. Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıy­myna kirýi bizdiń elimizdiń ıntegra­sııa jolyndaǵy mańyzdy qadamy bolaty­nyna kúmán joq. Prezıdent N.Nazarbaevtyń álemdik deńgeıdegi kórnekti saıasatker retindegi joǵary halyqaralyq bedeli men már­te­besin naqtylaıtyn tarıhı oqıǵa – Qa­zaq­stannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi bolyp tabylady. Memleket basshysynyń esimi endi ıadro­lyq qarýsyzdaný, ekono­mıkalyq ıntegrasııa, senim sharalary jáne qaýip­sizdik, toleranttyq jáne kon­fessııaaralyq únqatysý sekildi erekshe mańyzdy úderistermen de baılanys­tyrylýda. Qazaqstan áleýmettik-ekonomıkalyq jańarýlar­dyń daǵdarystan keıingi keze­ńine aıaq basty. Reformalarǵa baı táji­rı­belerdi ıemdene otyryp, elimiz kele­shekke jol bastady. Prezıdenttiń tikeleı ba­qylaýy­men júzege asyrylǵan daǵda­rys­qa qarsy baǵdarlama ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý negizindegi jańǵyrý strategııasyna kóshýge, ǵylymı-tehnı­kalyq progresti qamtamasyz etýge múm­kindik berdi. Bul maqsatqa jetý úshin Qa­zaqstannyń 2020 jylǵa deıingi Stra­tegııasy ázirlendi. Eýropalyq jáne azııalyq kósh­bas­shy­lardyń ıgi qasıetterin óz boıyna úıle­simdi túrde sińire bilgen Nursultan Na­zar­baev barlyq qyzmetinde memleket qu­ry­lysy sekildi qajyrly eńbekti talap etetin iste tolaǵaı tabystyń jańa teń­deýin shyǵara aldy. Oǵan ońaı bolǵan joq. Sondyqtan tyńnan túren salǵan jolda ol alǵashqy bolýmen birge, jaýap­ker­shiliktiń barlyq júgin ózine alýyna týra keldi. Oǵan qıyn bolǵany da daýsyz. О́ıtkeni, beımá­lim joldarda túsinispeý­shi­likter men satqyndyqty da moıymaı bastan ótkerdi. Ylǵı aýyr kedergilerden ótý, jalǵan senim, eskini ańsaý ma, senim­sizdik nemese qasaqana qarsy qımyl ja­saý jáne tipti iritki salýdy da eń­serý onyń taǵdyryna jazylǵandaı. Biraq, N.Nazarbaev árqashan kózdegen maqsatyn anyq kóre bildi jáne oǵan jetýdegi joldan esh taıǵan joq. Mundaı qasıetiniń arqasynda Elba­sy­myz basqa kóptegen memleketterdiń bas­shylarynan bir saty bıik tur. Sondyqtan, bizdiń Prezıdentimizge tek nıettes baı­qaý­shylar ǵana emes, árip­tes­teri de laıyqty baǵa berýde. Bul álemdik saıasattaǵy sırek kez­desetin qubylys. Ádette, memleket bas­shy­lary basqa lı­der­lerdiń tabystaryna qyz­ǵanyshpen qaraı­tyny jasyryn emes. Pre­zıdent Dj.Býsh N.Nazar­baevty “qa­zaq­tyń Djordj Vashıngtony” dep atady, al Vla­dımır Pýtın bizdiń basshymyzdy osy za­man­nyń kórnekti saıasatkeri dep sa­naı­tynyn moıyn­dady. Nursultan Ábish­uly kimmen kezdesse de, jáne kimmen ke­lissóz júrgizse de, tipti sózge sarań monarh bolsyn, pre­zı­dent nemese úkimet basshysy bolsyn, shyn jú­rekten shyqqan eń jyly sózderge ıe bolady. Qazaqstan Prezıdentine adamdarmen qarym-qa­tynasta ashyqtyq pen bilimge qumarlyq tán. Ol kiná­laýdan bastalyp, synaýǵa jalǵasatyn áńgime­lerden syrt aınalǵan emes, arnaýly mamandardyń pikir­lerin zeıin qoıa tyńdaıdy, halyq arasynan shyqqan adamdar pikirine de yqylas bil­diredi. Árıne, kóp oqıdy. Tarıhı taqy­ryptarǵa arnalǵan kitaptar men kórkem ádebıet onyń jazý ústelinen úzilmeıdi. Prezıdent álemdik jáne otan tarıhynda joǵary zııatkerlikke qol jet­kizdi. Ol qazaq ádebıetin jaqsy biledi, kitap ále­min­degi jańalyqtarǵa udaıy qy­zyǵý­shy­lyq tanytady. N.Nazarbaev belgili eko­nomıster eńbekterin de muqııat zerdeleıdi. Bizdiń Prezıdenttiń kóńili de, peıili de keń. Kez kelgen, ásirese, Qazaqstan se­­kildi aýqymdy jáne belgili memle­ket­tiń basshysy usaq-túıek pen kekshil­dik­ten ada, óz pikirinen basqany moıynda­maý­­shylyqqa jáne ózim­shil­dikke jany qarsy bolýy kerek. Mundaı kemshi­likter N.Na­zarbaev­qa jat. Ol ózge pikirlerge syılas­tyqpen qaraıdy, tipti olar qan­daı da bir másele tóńireginde onyń kóz­qarasyna qaı­shy kelse de, balama jáne pikir alýandyǵy onyń bol­my­syna bit­ken. Osydan keıin Or­talyq Azııa aı­ma­ǵynda birinshi ret nege Qazaqstanda na­ryqtyq refor­malar júzege asyrylǵany, osynaý qıyn iste búkil álem tanyǵan ta­bystarǵa qol jetkizgeni túsinikti bolady. Bul úde­ristermen birge azamattyq qoǵam qalyp­tastyryldy jáne táýelsiz buqaralyq aqparat quraldary damydy. Qoǵamdy saıası turǵydan ózgertpeıinshe, ashyq ekonomıka tabysty qyzmet ete almaıdy dep N.Nazarbaev kezinde ashyq málim­degen bolatyn. Tabıǵat N.Nazarbaevqa kóptegen ma­ńyzdy qasıetterdi bere otyryp, myrza­lyq tanytqan. Onyń ishinde ártúrli adam­darmen ortaq til tabysa bilýi de bar. Ol týraly harızmdi tulǵa retinde qansha­ma ret aıtyldy da, jazyldy da. Mundaı óte sırek kez­desetin qasıetter árqashan tańdaýly adamdardyń ǵana peshenesine ja­zylsa kerek. Biraq, bul rette udaıy izde­nis pen babynda bolýdyń da mańyzy zor. N.Nazarbaevtyń birneshe jyl boıǵy qyzmetin baı­qaı kelip, onyń jumysqa qabilettiligine tańdanbasqa shara joq. N.Nazarbaevtyń taǵy bir unamdy da qaıran qaldyratyn qasıeti – ázil sózdi ornymen aıta jáne qabyldaı bilýi. Kez­desýlerde árqashan úlken saıasat álemine jaqsy tanymal eki-úsh ázili tabylady. Ol sheteldik saıasatkerler arasynda jo­ǵa­ry baǵala­na­tyny – onyń sýyryp-salma sheshendigi de bar. Birde NATO Bas hatshysy Djordj Robertson ózara áńgime barysynda onyń otbasyndaǵy bar­­lyq er adamdar, onyń ishinde ákesi, naǵashysy, aǵasy da polısııa qyzmetkeri ekenin, tek jal­ǵyz ózi ǵana basqa salaǵa ketkenin aı­typ, muńyn shaqqany bar. Sonda kúlim­sireı túsken N.Nazarbaev ile-shala: “Ren­jimeńiz, Siz esesine álem jandarmy bol­dy­ńyz ǵoı”, dep jubatty. Barlyq brı­tan­dyqtar sekildi ázilge óte sezimtal Robert­son mundaı qaljyńnan soń uzaq qarqyldap, kópke deıin kúlkisin tyıa almady. Bul salystyrý oǵan óte unady. Nursultan Ábishuly Nazarbaev qandaı adam? Qazaqstan basshysynyń sińirgen naqty da basty eńbegi nede? Meniń oıym­sha, ol mynandaı sekildi. Birinshiden, N.Nazarbaev óziniń Jar­lyǵymen jer júzinde alǵash ret Se­meı­degi ıadrolyq tajal polıgonyn japty, sóıtip, jahandyq ıadrolyq qarýsyzdaný úderisiniń bastalýyna belgi berdi. Ekinshiden, ol KSRO-nyń ıadrolyq murasynan bas tartyp, Qazaqstandy ıadro­lyq qarýsyz el dep jarııalady. Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly kelisimge qosylý jáne Iаdrolyq qarýdy synaýǵa tyıym salý týraly kelisimge qol qoıý jóninde sheshim qabyldady. Úshinshiden, N.Nazarbaev ıadrolyq klýb­tyń barlyq múshelerinen, BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty músheleri – AQSh, Reseı, Qytaı, Uly­­­­brıtanııa, Fransııada óz eline qaýipsizdik kepildigin alýǵa qol jetkize aldy. Tórtinshiden, Qazaqstan Prezıdenti 1992 jyly BUU minbesinen Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesin shaqyrý ıdeıasyn jarııa etip, ony iske asyrdy. On jyldan keıin Almatyda AО́SShK sammıti bolyp, osy úderisterdi ınstı­týt­tandyrý týraly mańyzdy qujattar qabyldandy. Besinshiden, qazaqstandyq basshynyń burynǵy keńestik keńistiktegi ıntegra­sııalyq ıdeıalary da aqıqatqa aınaldy. 2000 jyly Astanada Eýrazııalyq Eko­no­mı­kalyq Qoǵamdastyq quryldy, on jyl­dan keıin – Keden odaǵy dúnıege keldi. Altynshydan, N.Nazarbaev qazaq­tar­dyń ult retinde qalyptasqannan bergi ta­rıhynda alǵash ret Qazaqstannyń kórshi eldermen memlekettik shekarasyn resmı túrde delımıtasııalady. Jetinshiden, N.Nazarbaev Reseımen Dostyq, yntymaqtastyq jáne ózara kó­mek týraly kelisimge, Máńgilik dostyq tý­raly deklarasııaǵa, Qytaımen Tatý kór­shilestik, dostyq, jáne yntymaq­tas­tyq týraly ke­lisimge, Ortalyq Azııa el­de­rimen Máńgilik dostyq týraly keli­sim­ge qol qoıdy. Sóıtip, bizdiń elimizdiń búkil shekarasy boıynda qaýipsizdik aımaǵy quryldy. Segizinshiden, Qazaqstan N.Nazar­baev­­tyń basshylyǵymen táýelsizdik jyl­darynda TMD-daǵy eń joǵary áleý­mettik-ekonomıkalyq kórsetkishterge qol jetkizdi. Sóıtip, halyqaralyq or­tada óz ornyn eleýli isterimen bekemdedi. Toǵyzynshydan, ótken ǵasyrdaǵy qýǵyn-súrgin jyldarynda týǵan jerden amalsyzdan qol úzgen bizdiń kóptegen qandastarymyz Qazaqstanǵa oraldy. Onynshydan, Qazaqstan TMD men Or­talyq Azııa elderinen alǵash ret EQYU sekildi biregeı halyq­aralyq uıym­dy basqarýǵa qol jetkizdi. Odan basqa Qazaqstanǵa Islam Kon­fe­ren­­sııasy uıymy sekildi bedeldi uıymǵa tóraǵalyq etý quqyǵy da berildi. N.Nazarbaevtyń kon­fes­sııaaralyq kelisim men beıbitshilik týraly ıdeıasy da óz jemisin berdi. Sóıtip, Astanada Álem­dik jáne dástúrli dinder lıderleriniń úsh forýmy ótti. Álemge tanylý joly – shyrǵalańǵa toly, birde taıǵaq, birde tumandy da yzǵarly, tos­qaýyldary, synaqtary men qıyn­dyqtary mol azapty jol. N.Nazar­ba­evtyń da­ry­ny, jańa táýel­siz Qa­zaqstandy qalyp­tas­ty­rýdaǵy onyń róli kúmán týǵyz­baıdy. Ol qazaq ulty­nyń bar­shaǵa, kúlli álemge tanylǵan Elbasy. Ol osy atpen eli­mizdi aımaqtyq al­­paýyt memleketter qata­ry­na qos­­qan birtýar tul­­ǵa, mem­­­le­ket qaı­rat­­keri men saıa­­­sat­ker re­­tin­de Ta­­rıh­qa endi. Qasym-Jomart TOQAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy.