Ár kásipker jetistigi – el mereıiniń aıqyn kórinisi

Úzdik kásipkerlerdiń mártebesin kóteretin marapat

Memleket basshysy sóziniń basynda bul kúnniń elimizdiń bıznes qaýymdastyǵy úshin óte mańyzdy kún ekenin atap ótip, dástúrli baıqaýlardyń jeńimpazdaryn shyn júrekten quttyqtady.

– Osy jerdegi ár kásipkerdiń jetis­tigi – el mereıiniń aıqyn kórinisi. Siz­der sapaly ónim óndirip, ekonomı­ka­ny damytýǵa jáne halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa zor úles qosyp kelesizder. Áleýmettik jaýapkershilikti tereń sezinip, qaıyrymdylyq isterge belsene atsalysyp júrsizder. Bul – óz kásibi­ne adal, isker jáne naǵyz otanshyl azamat­tarǵa tán asyl qasıet dep sanaımyn. Mem­leket Sizderge árdaıym qoldaý kórsetýge daıyn. Bıyldan bastap 29 qazan «Qazaq­stan kásipkerleri kúni» bolyp resmı túrde bekitildi. Sonymen qatar men joǵary áleýmettik jaýapkershilik tanytyp, qaıyrymdylyq isterge mol úles qosqany úshin elimizdiń úzdik kásip­kerlerine beriletin arnaıy marapat – «Meıirim» ordenin taǵaıyndaý týraly sheshim qabyldadym. Kelesi jyldan bas­tap zalda otyrǵan birqatar kásipker osy mártebeli ordenmen marapattalady. Bul elimizdegi barsha bıznes ókilderine degen aıryqsha qurmettiń belgisi bolmaq, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysynyń aıtýynsha, básekege qabiletti bıznes – kez kelgen memlekettiń tiregi. Bıyl Qazaqstan ekonomıkasynyń ósimi 6 paıyzdan asady dep boljanýda. Bul – keıingi on jyldaǵy eń joǵary kórsetkish. Elimizdiń ishki jalpy ónimi alǵash ret 300 mlrd dollardan aspaq.

– Qazir biz ınfraqurylymdy damytý­ǵa, ekonomıkany ártaraptan­dyrýǵa basa mán berip jatyrmyz. Sondyqtan Úkimet daıyn ónim eksportyn arttyrý isimen belsendi túrde aınalysýy qajet. Búginde bul salada biraz jetistikterimiz bar. О́ńdeý ónerkásibindegi qosymsha qun kólemi bes jylda 25 paıyzdan astam ósti. Bul – taý-ken salasynan edáýir joǵary kórsetkish. Keıingi jyldary negizgi kapıtalǵa tartylǵan ınvestısııa 70 paıyzǵa kóbeıdi. Naqty sektordaǵy eńbek ónimdiligi 40 paıyzǵa artty. Shıkizattyq emes eksport kólemi 2 esege jýyq ulǵaıdy. Taýaryn shetelge ótkizetin kásiporyndar sany 3 ese kóbeıdi. Sonyń arqasynda búginde ónimderimiz 140 memleketke shyǵarylady. Qazaqstan ta­ýarlary álemdik naryqtan óz ornyn alyp jatyr dep kúmánsiz aıtýǵa bolady. Osy oraıda shaǵyn jáne orta bıznestiń róli aıryqsha ekeni sózsiz, – dedi Prezıdent.

Jalpy, elimizdegi kásipkerliktiń damý qarqyny – belsendi, búginde olar­dyń ekonomıkadaǵy úlesi 40 paıyzǵa jetti. Bes jylda shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń sany 1,5 ese artty, al shyǵarylatyn ónim kólemi 2,5 ese kóbeı­di. Elimizde jumys isteıtin azamattar­dyń jartysyna jýyǵy, ıaǵnı 4,5 mln adam bıznes salasynda eńbek etedi.

– Men Memleket basshysy retinde shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa aıryqsha mán berip otyrmyn, negizgi máseleniń bári de – meniń jeke baqy­laýymda. Úkimet kásipkerlikti jandandyrý úshin aýqymdy jumys istep jatyr, kedergilerdi joıý úshin naqty sharalar qoldanýda. Degenmen áli de sheshimin tappaǵan ózekti máseleler men túıtkilder az emes, ony biz ashyq túrde moıyndaımyz. Eń aldymen, qosyl­ǵan quny joǵary sapaly ónim óndire­tin shaǵyn bızneske barynsha jaǵdaı jasalýy qajet. Memleket tarapy­nan tıisti qoldaý kórsete otyryp, kásipker­lerimizdiń óz isterin keńeıtip, jańa deńgeıge shyǵýy­na serpin bergen jón. Muny kásipker­likti damytý saıasatynyń mańyzdy sharty dep aıtsaq, artyq bolmaıdy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket pen bıznes arasyndaǵy yntymaqtastyq modeli

Osy tusta Prezıdent basa nazar aýda­rý qajet birqatar mańyzdy máseleni atap shyqty. Birinshiden, Úkimet júrgizip otyrǵan ekonomıkalyq saıasat aıasynda ınflıasııany turaqtandyrý jáne tómendetý, ekonomıkanyń ornyqty ósimin qamtamasyz etý, sondaı-aq azamat­tardyń naqty tabys tabýyna jaǵdaı jasaý óte ózekti mindet sanalady.

– Osy baǵytta taıaýda Úkimet, Ulttyq bank pen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi 2026–2028 jyl­darǵa arnalǵan birlesken is-qımyl baǵdar­lamasyn qabyldady. Men bul jaıyn­da aýyl ákimderiniń dıalog-platfor­masynda aıtqan edim. Atalǵan baǵdar­lamany tıimdi júzege asyrý úshin barlyq salalyq organdar men ákimdikter jumyla jumys isteýi qajet ekenin taǵy da atap ótkim keledi. Kásipkerler úshin salyq, tarıf jáne retteý saıasatynyń aıqyn ári ádiletti bolǵany erekshe mańyz­dy. Jańa Salyq kodeksi memleket pen bıznes arasyndaǵy yntymaqtastyq modelin jańǵyrtady. Kásipkerliktiń ornyq­ty damýy ózara mindetterdi oryn­daýǵa negizdeletinin túsingenimiz jón. Osy oraıda memleket qolaıly isker­lik orta qalyptastyrady. Al bıznes salyq­tan jaltarmaıdy. Bul damyǵan, órke­nıetti elderdiń barlyǵyna tán. Soǵan qaramastan maǵan bıznes tarapynan jańa Salyq kodeksiniń keıbir normalaryn iske asyrý máselesine qatysty ótinishter túsip jatyr. О́tinishterdiń mazmuny barshaǵa málim, olar buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanyp jatyr. Úkimet olardy muqııat saralap, aqylǵa qonymdy sheshim tabady dep oılaımyn. Anyǵyn aıtqanda, basqa jol joq. Bul – memlekettik aýqymdaǵy mindet.

Salyqtyq ákimshilendirýdi jetildirý­ge basa mán berý qajet. Atalǵan máse­leni sıfrlyq quraldar arqyly sheshý kásip­kerlerdi alańdatyp otyrǵan kóptegen túıtkildiń túıinin tarqatýǵa múmkindik beredi. Kelesi jyly otandyq taýar ón­­dirý­­shiler reestri men Taýarlardyń ult­­tyq ka­talogi engiziletinin de eskerýge tıis­piz. Jańadan iske qosylatyn bul te­tik­ter keı­bir kásiporyndardyń mem­­le­kettik sa­typ alý baıqaýlarynda negiz­siz ar­­­tyq­­­­shyl­yq­qa ıe bolý máselesin retteý­ge yq­pal etýi kerek. Úkimet «Atameken» ulttyq kásipkerler pa­­­­la­ta­­sy­men birge osy jyl­dyń so­ńyna de­­ıin bız­nes-qoǵamdastyqqa zııany tı­meı­­­tin ja­ńa normalar engizýdi qamtama­syz et­­keni jón, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent toqtalǵan ekinshi másele mem­­leket pen bıznestiń qarym-qaty­n­asyn ózgertýge qatysty boldy. Bul iste jap­paı sıfrlandyrý jáne jasandy ıntel­lekt tehnologııasyn tıimdi qoldanǵan jón ekeni aıtyldy. Jasandy ıntellekt tehno­logııa­larynyń qarqyndy damýy álemdik ekono­mıka­nyń túbegeıli ózgerýine ákep soǵady. Sarap­shylardyń baǵalaýynsha, jasandy ın­tellekt 2030 jylǵa qaraı álemdik ishki jalpy ónimge 17 trln dollardan 26 trln dollarǵa deıin paıda ákelip, 78 mln jumys ornyn asha alady. Al Qazaqstan jaǵ­daıynda sıfr­landyrý men jasandy ıntel­lektini engizý ishki jalpy ónimge 14 mlrd dollardan 20 mlrd dollarǵa deıin kiris ákelýi múmkin. Mundaı boljam bar. Onyń qan­shalyqty durys ekenin ýaqyt kórsetedi.

– Men bıylǵy Joldaýymda osy máse­lege aıryqsha toqtaldym. Eń aldymen, kásip­kerlerdi qoldaý úshin yńǵaıly sıfrlyq ekojúıe qalyptastyrý qajet. Qazir «EgovBusiness» platformasy jumys istep tur. Sonyń arqasynda memleket tarapynan kórsetiletin qyzmetter qoljetimdi bola tústi. Kásipkerlerdiń jumysy jeńildep, qaǵazbastylyq azaıdy. Bıyldyń ózinde osy qosymsha arqyly 4,6 mln-nan asa qyzmet kórsetildi. Endi platformany Bıznestiń sıfrlyq kartasymen ózara baılanystyrý jumy­syn aıaqtaý qajet. Sonymen qatar osy platformaǵa jergilikti atqarýshy organdar kórsetetin qyzmet túrlerin qosý kerek. Bul sharalar kásipkerlerdiń bir­tutas platforma arqyly ártúrli qyz­met alýyna múmkindik beredi. Sondaı-aq plat­formada jasandy ıntellekt kómegi­men bıznes júrgizýge qatysty tolyq­qan­dy keńes alýǵa bolady. Mundaı qadam ákim­shilik kedergilerdi azaıtyp, memleket­tik qol­daý sharalarynyń ashyq ári tıimdi bolýyna yqpal etedi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysynyń aıtýynsha, úshinshiden, ekonomıkany sapaly damytý úshin reformalardy jalǵastyrý kerek. Eń aldymen, ekonomıkanyń tıim­di­ligi men áleýetin arttyrý – basty maq­­sat. Kvazı­mem­lekettik sektor sýbek­ti­lerin qurýǵa moratorıı jarııa­lan­dy. Básekelestik ortaǵa beriletin 473 nysannyń tizimi jasaldy. Sarapshylardyń esebinshe, bul kásipkerlerge shamamen 3,5 trln teńge paıda tabýǵa múmkindik beredi.

– Aldymyzda bıznes betpe-bet keletin ákimshilik kedergilerdi azaıtý mindeti tur. Buǵan deıin zańnamany túgel tekserip, ony jetildirý jóninde tapsyrma bergen bolatynmyn. Ol úshin Strategııalyq jos­parlaý jáne reformalar agenttiginiń ja­ny­nan Intellekt arqyly retteý orta­­lyǵy qurylady, Mindetti talaptar tizimi en­giziledi. Sondyqtan Úkimet pen bıznes-qoǵamdas­tyq­tyń úılesimdi áreket etýin, ásirese sıfr­lyq yqpaldastyqty kúsheıtý kerek. Kásipkerler bıýrokratııa­nyń azaıǵa­nyn sezinýge tıis, ıaǵnı bul ótkenniń enshi­sinde qalýy kerek. Úkimet pen qadaǵa­laý­shy organdarǵa osyndaı mindet júkteı­min. Baǵanyń erkin naryq talaptary­na saı qalyptasýy, memleket ıeliginen jappaı shyǵarý jáne ıkemdi retteý saıasaty – ekonomıkanyń tabysty transfor­masııasynyń kepili, – dedi Prezıdent.

Iskerlik ortany jaqsartý qajet

Qasym-Jomart Toqaev alǵa tartqan tórtinshi másele – bıznestiń múddesi men quqyǵyn qorǵaý jaıy. Keıingi jyldary quqyq jáne sot júıesin jańǵyrtý úshin aýqymdy jumys júrgizilip jatyr. Ákimshilik ádilet ınstıtýty paıda boldy. Bul bastamalar qazirdiń ózinde jaqsy nátıje bere bastady. Sotta qaralǵan isterdiń jartysynan kóbi azamattar men bıznestiń paıdasyna sheshilýde. Bıznesti negizsiz tekserýler men zańsyz qylmystyq qýdalaýdyń aldyn alý boıynsha belsendi jumys atqa­rylyp jatyr. Ekonomıkalyq qyl­­mys­tardy dekrımınalızasııalaý júr­gizil­di. Munyń bári «Zań men tártip» qaǵı­datynyń ornyǵa túsýine yqpal etedi. Bas prokýratýranyń Zańsyz aktıvterdi qaıtarý jónindegi komıteti jyl sońyna deıin Investorlardyń quqyǵyn qorǵaý jónindegi komıtet bolyp ózgeredi. Iri ınves­torlarǵa arnalǵan «Jasyl dáliz» júıesi iske qosyldy. Endi olarǵa ruqsat­nama qujattary tez beriletin boldy.

– Men Joldaýda jańa ınvestısııalyq kezeńdi bastaý qajettigin aıttym. Qazir álem­de naryq jáne kapıtal úshin talas-tar­tys kúsheıip barady. BUU Saýda jáne damý jónindegi konferensııasynyń (IýNKTAD) málimetine sáıkes dúnıejúzi boıynsha tikeleı sheteldik ınvestı­sııanyń nópiri aıtarlyqtaı báseńdegen. 2024 jyly álemde naqty sektorǵa baǵyt­talǵan ınvestısııa kólemi 11 paıyz­ǵa, ıaǵnı 1,5 trln dollarǵa deıin qysqar­ǵan. Basqasha aıtqanda, jahan­dyq ınvestısııa bıyl ekinshi jyl qatary­nan quldyrap barady. Munyń negizgi sebebi – údeı túsken geosaıası shıelenis pen halyq­aralyq jetkizý tizbeginiń úzilýi. Sondyqtan elimizdegi iskerlik ortany jaqsartýymyz kerek. Bul – Úkimettiń aldynda turǵan mańyzy aıryqsha maqsat, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent aıtqandaı, besinshiden, bıznesti memlekettik qoldaý shara­lary­nyń tıimdiligin arttyrý mańyzdy. Eksport naryǵynda básekege túse alatyn, otan­dyq shıkizatty paıdalanatyn, sondaı-aq ozyq tehnologııalar men ınnovasııalar transferimen aınalysatyn kásiporyndarǵa basymdyq berilýge tıis. Bıyl «Báıterek» holdıngi arqyly shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý kólemi shamamen 2 trln teńgege jetti. Tikeleı sýbsıdııalaý­dan góri kepildik berý quraldaryna kóshtik. Osy maqsatta meniń tapsyrmammen «Damý» qory janynan shaǵyn jáne orta bızneske, sondaı-aq iri ınvestısııalyq jobalarǵa arnalǵan eki kepildik qory quryldy. Atalǵan baǵyt aıasynda 2 229 jobaǵa jalpy somasy 400 mlrd teńgeden asa kredıt berildi. Onyń ishinde 220 mlrd teńgeden astamy memlekettik kepildikpen qamtamasyz etildi. Iskerlik belsendilikti odan ári yntalandyrý úshin shaǵyn bıznesti qoldaýdyń biryńǵaı baǵdarlamasyn jedel qabyldaǵan jón. Qujatta óńirlerdiń ereksheligi men kásipkerlerdi naqty qoldaý tetikteri qarastyrylýǵa tıis.

– Jergilikti ónimge, bilim men zamanaýı teh­nologııaǵa basymdyq berý aıtarlyq­taı nátıje ákeletinin tájirıbe kórsetti. Mysal retinde Japonııanyń halyqara­lyq ynty­maq­tas­tyq agent­tigi (JICA) jáne «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy­nyń qoldaýymen júzege asqan «Bir aýyl – bir ónim» jobasyn keltirýge bolady. Aýyl-aımaqtardan osyndaı aqyl­ǵa qonymdy ótinishter men usynys­tar jıi túsedi. Máselen, qoı men iri qara terisin óńdeıtin kásiporyn ashý týraly bas­tamany aıtýǵa bolady. Nege ekenin qaıdam, qansha jyl ótse de, osy sharýa­ny Úkimet te, bıznes te qolǵa almaǵan. Áıtse de, shaǵyn jáne bıznes bul kásippen aı­na­lysýǵa nıetti. Úkimet ortaq jaýapker­shi­lik qaǵıdatyna saı memleket pen bız­nes­tiń tıimdi qarym-qatynas ja­sa­ýy­na jan-jaqty yqpal etýi kerek. Bul aýyl­­dar men shaǵyn qalalardyń damýyna tyń ser­pin beredi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Sapaly qyzmet – el órkendeýine qosylǵan úles

Sodan soń Memleket basshysy óte qubyl­­maly ári bulyńǵyr geoekono­mıka­­lyq ahýaldy aıta kele, osyndaı kezeń­de bıznes ókilderiniń jasam­paz­dyq, otan­shyldyq qasıetteri aıqyn kóri­netinin, mundaı ýaqytta kásipker­leri­mizdiń tabandy eńbegi jáne el bolashaǵyna degen zor senimi asa mańyzdy ekenin atap ótti.

– Túptep kelgende, sapaly ónim shyǵa­ryp, sapaly qyzmet kórsetý – básekege qabi­letti bolý jáne eń bastysy, elimizdiń órken­deýine naqty ispen úles qosý degen sóz. El Prezıdenti retinde kásipkerlerge, ult­tyq býr­jýazııamyzǵa, sonyń ishinde, eń aldy­men, osy zalda otyrǵan bıznes-qoǵam­das­tyq ókilderine shynaıy qur­metpen qaraı­myn. Sizderdiń qabi­letterińizge, iskerlik jáne adam­gershilik qasıetterińizge senemin. Siz­der memle­ketimizdiń ıgiligi, ekonomıkalyq áleýeti úshin tabandy eńbek etip kele jatqan Qazaqstannyń naǵyz pat­rıo­­ty­syzdar. Sizder – jetistikke jetýden shabyt alatyn, ózgelerge úlgi bolatyn azamat­­­syzdar. Ár qadamdaryńyz sátti bola­ty­ny­na senimdimin. Qandaı da bir iste bolsyn, pes­sımızmge boı aldyra­tyn, áreketsiz, qulyq­syz, ishi tar adam­dardyń jetistikke jetpeı­tini erteden belgili. Muny, ásirese, áleýmet­tik jelide ýaqytyn ótkizip jatqan jastar bilýi ári este saqtaýy kerek. Shyǵys dana­ly­ǵy eń qıyn jaǵdaıdyń ózinde úlken múmkin­dikter jasyrynyp jataty­nyn aıtady. Son­dyqtan eńseni túsirip, kúıze­liske berilýdiń qajeti joq. Kerisinshe, jetistikke jetetin jol izdeý kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdenttiń aıtýynsha, elimizde tabysty bıznespen aınalysýǵa qolaıly jaǵdaı jasalǵan. Muny barlyq shetel­dik baqylaýshy men maman moıyndap otyr. Kreatıvti ındýstrııa sekildi jańa sektorlardy damytý arqyly ekono­mı­kanyń kókjıegi keńeıedi. Halyq­aralyq qarjy ınstıtýttarynyń esebine sáıkes atalǵan segment álem boıynsha jyl saıyn 2 trln dol­lar­dan asa tabys ákele alady, sondaı-aq 50 mln-nan asa jumys ornyn ashýǵa qaýqarly. Bir­­qatar damyǵan elde, máse­len, AQSh-ta, Uly­­brıtanııada, Koreıa Respýb­lıka­syn­da krea­tıvti ındýstrııa ishki jalpy ónim­­niń 2-den 7 paıyzǵa deıingi kólemin qalyp­­­tastyrady. Sarapshylardyń baǵa­laýyn­­­sha, kreatıvti ındýstrııaǵa salynǵan ár dol­­­lar qosylǵan qunnyń 2,5 dollaryn qu­raı­­dy. Qazaqstanda kreatıvti ındýstrııa­ny ór­­ken­detýge aıtarlyqtaı áleýet bar. Bizdiń jas­­­tary­myz óte shyǵarmashyl, olar­dyń minezi de, mentalıteti de soǵan saı keledi.

Alaıda elimizdiń ishki jalpy óni­mindegi bul sektordyń úlesi 1 paıyz ǵana. Keıingi jyldary básekelestiktegi artyq­shylyqtarymyzdy tolyq ashýǵa, eko­nomıkalyq ósimniń tyń múmkin­dik­terin tabýǵa, ınvestısııa tartýǵa jáne kásipkerlik bastamalardy yntalan­dyrý­ǵa baǵyt aldyq. Úkimettiń aldynda sapaly ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etý mindeti tur. Joldaýda ınflıasııanyń sharyqtaýyna jol berýge bolmaıtyny kórsetildi. О́ıtkeni ınflıa­sııa azamattardyń ál-aýqatyn artty­rýǵa baǵyttalǵan barlyq sheshim men áreketti joqqa shyǵarady. Bul oraıda óte qatań bıýdjet tártibin ornatpasa bolmaıdy. Qarjy ishki jalpy ónimniń ósýine, Qazaq­stannyń álemdik arenada laıyqty ornyn alýyna yqpal etetin basym jobalar men baǵdarlamalarǵa ǵana jumsalýǵa tıis.

Aýyl sharýashylyǵy ónimderimen, halyq kúndelikti tutynatyn taýarlarmen qamtamasyz etý máselesi tolyq sheshil­meı keledi. Import óte kóp. Ol kózge anyq kórinip tur. Birqatar taýar nomenklatýrasy boıynsha syrttan keletin ónimge tym táýeldimiz. Qazaqstanda buǵan jol berýge bolmaıdy. Onyń ústine bıyl memleket tarapynan aýyl sharýashylyǵyna 1 trln teńge qoldaý jasaldy. Bul – rekordtyq kórsetkish. Al elimiz shyǵaratyn ónim kólemi 2024 jyldyń qorytyndysynda 8,5 trln teńgege baǵalandy.

– Qazaqta «Jaqsylyq júrgen jerde tapshylyq bolmaıdy» degen sóz bar. Bıyl­ǵy «Paryz» baıqaýyna qatysýshylar túrli qaıy­rymdylyq is-sharalaryna 37 mlrd teńge­den asa qarjy salǵan. Bul otandyq bıznes­tiń qoǵam ıgiligi úshin aıanbaı adal qyz­met etýge daıyn ekenin kórsetedi. Osyn­da otyrǵan ár azamattyń týǵan elge degen yqylas-peıili jas kásipkerlerge úlgi-ónege bolary sózsiz. Sizderge taǵy da shynaıy rızashylyǵymdy bildire­min! Kásipterińiz alǵa basa bersin! Barshańyzǵa amandyq, tabys tileımin! – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Altyn sapa» jáne «Paryz» baıqaý­laryna qatysqan kásipkerlerdiń barlyǵyna alǵys aıtyp, laýreattardy marapattady.

Shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri arasynda «Paryz» syılyǵy Soltústik Qazaqstan oblysynyń «Aq-Nıet-Agro» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigine tabystaldy. Al iri bıznes ókilderi ishinen Ulytaý oblysyndaǵy «Qazaqmys» korporasııasy laıyq dep tanyldy.

«Altyn sapa» syılyǵyna «Úzdik ındýstrııalyq joba» atalymy boıyn­sha «Karlskrona LC AB» (Shymkent qalasy), «Úzdik ınnovasııalyq joba» atalymy bo­ıynsha «AG TECH» (Astana qalasy) kompanııalary ıe boldy.