О́NERGE BО́LINGEN QARJY QALTAǴA KETIP JATYR

Máskeýlik rejısser, qandasymyz Aqmádı Sarbasov biraz jyldardan beri Qazaqstanǵa at basyn buryp, ata me­ken­men shyǵarmashylyq baılanysta jumys istep júr. Onyń qoıǵan spektaklderi oblys ortalyqtaryndaǵy drama teatrlarynda tabysty júrdi. Aqmádı Ýahıtuly osy­dan bir jarym jyldaı buryn Qostanaıdaǵy I.Omarov atyndaǵy oblystyq qazaq drama teatrynda da birneshe shyǵarma qoıyp, kórermenniń kóńilinen shyqqan bolatyn. Qostanaıda iskerlik saparmen júrgen rejısserdiń onyń teatr ónerin damytý, kórermenniń talǵamyn tárbıeleý jáne búgingi teatrlarda qalyptasyp otyrǵan jaǵdaı týra­ly oılaryn bilý maqsatymen ony áńgimege tartqanbyz. – Aqmádı Ýahıtuly, osydan bir ja­­rym jyl buryn Qosta­naıdaǵy qazaq dra­ma teatrynda Latyn Amerıkasy áde­bıe­tiniń iri ókili Entonı Berdjestiń “Za­vodnoı apelsın” atty romany boıynsha ózińiz qoıǵan “Temir oıynshyq” spektaklin kórermen umyta qoıǵan joq. Sodan keıin qaıda boldyńyz, ne bitirdińiz? – Men sol ózińiz aıtqandaı, aına­lasy birjarym jyldaı ýa­qyt­tyń ishinde Qazaqstan teatr­larynda tórt spektakl qoıdym. Atap shyǵaıyn, Astanadaǵy orys drama teatrynda Vasılıı Sı­garev­tyń “Býrdalaktar otbasy” degen spektaklin sahnaladym. Bul búgingi qoǵamdaǵy, tipti álemdegi dep aıtsaq ta bolady, nashaqorlyq indetine qarsy úndeıtin shyǵarma. Astana kórermen­de­rine unady dep bilemin. Osy qoıylym úshin “Nur Otan” partııasy Astana qala­lyq fılıalynyń maqtaý gramotasy­men marapattaldym, sondaı-aq Astana qa­lalyq ákimdigi de rıza­shylyǵyn bildirdi. Odan keıin koreı teatrynyń suraýymen sol tilde “Ge-Senniń bastan keshken­deri” mýzykalyq komedııasyn qoıdym. Ol shyǵarma teatr sahna­­synda júrip jatyr. Qazaq tilin­degi eki spektakldi Atyraý qazaq drama teatrynda sahnala­dym. Bul ekeýi de aýdarma shyǵarmalar, Ser­geı Belovtyń “Mamýlıa” pesasy men Rober Tomanyń “Segiz súıikti áıel” kome­dııasyn atyraýlyqtar jyly qabyldady. – Siz biraz jyldardan beri ata mekenge kelip, Qazaqstandaǵy teatr­larmen qoıan-qoltyq jumys istep júrsiz. Syrtkóz retinde elimizdegi teatrlar jaǵdaıy týraly ne aıtar edińiz? – Men osy saýalyńyzǵa sál sheginis jasap jaýap bergim keledi. Mádenıettiń qoǵam aldyndaǵy baǵasyna toqtalyp ótsem deımin. Tek qana teatr emes, jal­py ómir­­diń kórinisi bizdiń mádenıetimiz­den bastalady. Biz qalaı ómir súrip otyrmyz, qalaı jumys is­teı­miz, qoǵamdy qalaı quryp, bala­larymyzdy qalaı tárbıeleı­miz, myna ómirge qalaı qaraı­myz? Qysqasy, mádenıet osy suraqqa jaýap beredi, al sonyń barlyǵy­nyń kes­kinin ónerde beıneleıdi. Al mádenıetke biz qazir jıi estı­tin “tehnologııa” degen túsinik-ter­mın saı kelmeıdi, sebebi má­de­nıet damymaıdy, ol ózgerip qana tu­rady. Mádenıet adamzatpen birge jasa­syp kele jatqan óte ejelgi uǵym. Bir má­denıet ekinshi­sin týdyryp, jalǵap otyrady. Ýaqyt legimen bizge jetken ha­ly­q­­tyń mýzykalyq murasy, aýyz áde­bıeti jáne qolóneri bizdiń baǵa jetpes baılyǵymyz. HH ǵasyr­daǵy tehnıkalyq progrestiń seki­rip damýy, “biryńǵaı ke­ńes hal­qyn” jasaımyz degen ımperııa­lyq ozbyr saıasat mádenıetti jadaýlan­dyr­dy. Al kóp ultty mádenıet bolmaı­dy, máde­­nıetti Jaratqan ıem tek ulttyń ǵana yry­sy etken. Mádenıet barynsha ulttyq, ba­­ryn­­sha halyqqa, ultqa tól bolǵan­da ǵana qundy. Ejelgi grek, qytaı, parsy, ja­pon mádenıetteri nege ǵasyr­dan ǵa­syrǵa ilesip keledi? О́ıtkeni, olar ba­rynsha ulttyq mádenıetter. О́rkenıet­ti elde teatr – bul mádenıettiń labora­to­rııasy bolyp sanalady. Teatrda máde­nıet paıda bolady, bul mádenıettiń qaı­nar bu­laǵy. Teatrdyń ózi ejelgi óner emes pe?! Al adamzatqa óner men máde­nıet ne­simen qundy? Bul ekeýi adam tárbıesiniń, ony qalyptas­tyrýdyń ustahanasy, dúkeni. Halyq­tyń aýyzeki jetken mý­zy­ka­lyq jáne ádebı, mádenı mura­lary, qolóneri ótken ǵasyrlarda óz qyzmetin oryndady. Odan halyqtyń ótken zaman­dardaǵy mádenıetin, ómir súrý obrazyn, qýany­shyn, qaıǵysyn kórgendeı bola­myz. Al búgingi ýaqyttyń keskin-kelbeti, zaman­das­­tardyń ishki jan dúnıesi kınoda, áde­bıet­te jáne teatrda aınaǵa túskendeı shaǵylysýy kerek-tin. Bul oraıda kıno alǵa shyǵyp tur, oǵan óner­diń osy sala­synyń ereksheligi, múm­kin­digi sebep shy­ǵar. Beınelep aıtsaq, Qa­zaq­stan kınosy qazir ómir men ólimniń ortasynda tur­ǵan­daı, biraq kúdikten úmit basym. Al teatr jóninde muny aıta almaı­myz. Oblystardaǵy teatrlar eńsesin tún qarańǵylyǵyndaı aýyr­lyq basyp tur. Men Qazaq­stannyń biraz oblystaryn arala­dym. Qazir teatr týraly áńgime bol­ǵanda aýyz toltyryp aıtýǵa jaraıtyn bir is bar. Ol – osy óner otaýlarynyń materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıynyń jaqsar­ǵandyǵy. Osydan on jyl buryn­ǵy ýaqytpen salystyrǵanda, búgingi kórinis jer men kókteı dese bolar. Qara­ǵandydaǵy teatrdy qarańyz! Oǵan kelgen adam ónermen sýsyn­dap qana qoımaıdy, ǵımarattyń ishki kórkinen de estetı­ka­lyq lázzat alyp ketedi. Oblystarda, alys aýyldarda kitaphana úıleri, klýb, ob­lys, aýdan ortalyq­taryn­daǵy mý­zeı­ler, kınoteatrlar qal­pyna keltirilýde. Alynǵan shetel­dik, jetildirilgen jab­dyq­tar da buryn kisiniń túsine kirmeıtin. – Naryq kelgen aýyr jyl­dary, odan qaldy daǵdarys kezinde de mádenıet pen óner elimizde nazardan tys qalyp jatqan joq, qaıta sońǵy jyldary kóp is atqaryldy emes pe? – Ákimder qolynan kelgenniń bar­ly­ǵyn da istep otyr. Men syrt­kóz bol­ǵa­nym­men Qazaqstanǵa jıi kelemin, árip­tes­terimmen tyǵyz aralasamyn. Son­dyqtan mádenıet salasyndaǵy jaǵ­daı­dan, ákim­der­diń ıgi isterinen habarym mol. Iman­ǵalı Tasmaǵambetov pen Qy­rym­bek Kó­sher­baev, Berdibek Sapar­baev­tardyń óner men máde­nıet­ke sińirgen eń­begin jurt­shy­lyq jaqsy biledi. Solar­dyń qa­taryna men Qostanaı oblysynyń ákimi Sergeı Kýla­gın­di de qosar edim. Mádenıet salasyn­daǵy ju­mystar úshin oblys jurtshy­ly­ǵy­nyń oǵan alǵystan basqa aıtary joq shy­ǵar dep oılaımyn. Orys drama teatrynyń quryly­myn qaı­ta ózgertip, jóndedi. Qazaq drama teat­ryna jańa úı saly­natyn boldy. Oblys­tyq fılar­monııa qandaı qalypqa keldi deseńshi! Sol fılarmonııadaǵy qazaq ult aspaptar orkestriniń qurylýy da tamasha jetistik. Osy kúnge deıin orys teat­ry­men bir ǵımaratta otyrǵan qýyrshaq teatryna ol kisiniń uıǵarymymen bólek úı bergeli otyr eken. Men Sergeı Vıtale­vıch­ti ónerdiń naǵyz janashyry dep bi­lemin. Meniń oıymsha, qýyrshaq teatry­nyń mańyzy óte joǵary. О́ner adamdy qalyptastyrady dedik. Al balany kish­ken­taı búldirshin kezi­nen drama teatryna apara ber­meısiń, sebebi ony ol áli túsin­beıdi. Tipti drama teatr­lary qoı­ǵan erte­giniń ózin bala qabyl­daı almaýy múmkin. Al qýyrshaq teatry qoıǵan qoıy­lym­dar­dy bala qaı jasynda da qyzyǵa tama­shalaıdy. Qýyrshaq keı­ip­ker­ler balany teatr arqyly jaqsyǵa úıretedi, jamannan jırendiredi, máde­nıet­ke baýlıdy. Eń bastysy, qýyrshaq teatryna barǵan bala keıin drama teat­ryn da izdep turatyn bolady. О́kinishke qaraı, Qazaqstanda qýyrshaq teatryna kóńil bóline bermeıdi. Sonymen qatar Qostanaıdaǵy sýret galereıasy da sizderdiń qalaǵa kelgen qonaqty tańǵaldyrary sózsiz. Jyl saı­yn óner adam­dary­na, mádenıet qyzmet­ker­lerine beri­letin “Mesenattar klýby­nyń” syı­lyǵy da basqalarǵa úlgi bolar­lyq shara. Osy syılyqtyń taǵa­ıyn­dal­ǵanyna on jyldan asyp barady eken, sol ýaqyt ishinde Atym­taı jomarttar ánshiler men bıshi­lerge, sýretshilerge, jazýshy-aqyndarǵa, jýrnalısterge, aý­yl-selodaǵy mádenıet qyzmetker­lerine syılyq úshin 75 mıllıon teńgeniń syr­tyn­da qarjy jumsa­ǵan. Bul mádenıetti naǵyz qoldaý emes pe? Sonymen qatar respýblıkada máde­nıet salasyna, onyń ishinde teatrlarǵa arnap qarjy da jet­kilikti beriledi. Osy­ǵan sáıkes teatrlardyń ishki mazmuny ózgerýi kerek edi, átteń olaı emes. – Nege? – Teatr – mádenıettiń qaınar bu­laǵy dedim ǵoı. Mádenıet bizdiń ómir súrý, parasat-paıym, oılaný obrazymyz desek, sol mádenıet ujymda qalypta­sa­dy. “Jalǵyz aǵash – orman emes”, bir ǵana sýret­ker mádenıetti jasaı almaıdy. Mádenıetti ómirge ákeletin ujym – teatr! Teatrdyń sıntetıka­lyq óner ekenin óner zertteýshileriniń bári aıtyp keledi, ol aýyz áde­bıeti­niń, mýzykanyń, arhıtek­týra­nyń, jıvopıstiń, qysqasy bar ónerdiń basyn býady. Son­dyqtan oǵan qaı qoǵamda da kóńil bólinip keldi. Teatr­lar­dyń mate­rıal­dyq-tehnıkalyq bazasyn ja­saý jaǵy­nan Qazaqstan teatr­lary Reseı­den qalyspaıdy, múm­kin keı­bir tustar­da olardan artyq ta. Biraq jumys jaǵynan shabandap qaldyq. Qazir kórermen teatrlarǵa yntyzarlyq­pen kel­meı­di. О́ıtkeni, búgingi ómirdi kór­sete almaǵan teatr kórer­menge qy­zyqty emes, ke­regin bere almaı­dy. Qoǵam, zaman óz­ger­­gen saı­yn adam­dar úshin qundy­lyqtar da ózgerdi. Al ony teatrlar sahnasy­nan kórermen kó­re alyp otyrǵan joq, ýa­qyt­tyń tynysyn bil­diretin, kórermenge jol silteı­tin, baǵ­dar beretin aktýaldy shy­ǵar­malar joqtyń qasy, spektakl­der az qoıylady. Osy jerde myna bir jaıdy aıt­qym keledi. Qazaq ádebıetindegi epostyq shy­ǵarmalar, aýyz áde­bıetiniń marjandary, sóz joq, baı­lyǵymyz. Biraq olardyń ýaqyty buryn ótip ketti ǵoı, olardy sol kúıinshe, sol boıaýy­men sahnalaı bergen­nen kórer­menge ne beremiz? Tarıhty bi­lýimiz kerek, ol – ǵylym, al epos bizdiń ata-babalarymyzdyń ómir súrý obrazy, salty, dástúri, qalaı soǵysqany, qalaı júrgeni, turǵa­ny degen sııaqty. Budan epostyq shyǵarmalardy sahnaǵa jolat­paıyq degen oı týmaıdy. Áńgime sol epos­ty qalaı sahna­laýda. Bizdiń ulttyq kıim­derimizdi qazir sol baıaǵy kúıinshe kó­shede kıip júre alamyz ba? Onyń ele­ment­terin dızaınerlerimiz búgin­gi kıimge qoldansa, onyń ádemiligi de, aktýal­dylyǵy da artyp shyǵa kelmeı me? Ýa­qyttyń talaby osyndaı. Eger bizdiń klas­sıkalyq shyǵarmalarymyz – epos­tyq janr­daǵy spektaklderdi rejısser búgingi ýaqytpen baılanystyra sahnalaı almasa, ony kórermenniń kitaptan oqyǵany kóp artyq. – Álginde teatrlardaǵy jaǵ­daı­dyń kúrdeli ekenin aıttyńyz. Sony jónge keltirýdiń amaly ne dep bilesiz? – Aldymen teatrlardaǵy kúrdeli jaǵ­daıdyń birin aıtamyn. Ol – osy qasıetti óner otaýyna bólingen qarjy­nyń talan-taraj­ben ketetindigi der edim. Men ony turmystaǵy bir kóriniske te­ńegim keledi. Oblystyq, tipti respýblı­kalyq teatrlar Qazaqstan máde­nıetiniń memleket qarjysyn jýyp, shyǵaryp tastaı­tyn kir jýatyn máshınesi ispetti. Bul mádenıet salasynan habary mol adam­ǵa belgili nárse. Spektakl­derge bó­li­netin qarjy­nyń sol qoıylymǵa onnan bir bóligi ǵana jumsalady, qalǵany qal­talarǵa túsedi. Syryn aıtamyn dep shy­nyn aıtqan bir teatr dırektory: “Aqshany jymqyrýdyń júz tásilin bilemin” degen edi. Teatrlardyń kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeý jumystaryna jyl saıyn mıl­lıondaǵan teńge bólinedi. Ne aqsha, ne jóndelgen teatr joq kórinisterge jurt­tyń eti ólip ketken. Qarjy sheneýnik­ter­diń ózderin asyraýǵa, baıýǵa jumsalady. – Osynshama qarjyny talat­ty­ryp qoıǵanda, qarjy baqylaý or­gan­dary qaıda qarap otyr? Tipti asyra siltep aıtyp otyrǵan joqsyz ba? – Joq. Men teatrdyń ishki ashana­syn óte jaqsy biletin adam­myn. Son­dyq­tan óz sózime ózim jaýap beremin. Árı­ne, máde­nıet mekemelerine, teatr­lar­ǵa ondaǵy qarjynyń jumsalýy jóninde qarjy polısııasy, salyq komıteti tarapynan tekserýler júrgiziledi. Biraq osy kezge deıin olardyń dalaǵa ketip jatqan aqshanyń solaqaı izin tapqanyn, qarjy jymqyrǵandardy áshkerelegenin estigen emespin. Menińshe, teatr­dyń ishki mazmunyn ózgertý úshin tizgindi dırektor emes, rejısserge berý kerek. О́ıtkeni, teatrdyń jany – rejısser. Biraq teatrda rejısserdiń aıtqany bola ber­meıdi. Al, kóp teatrlardyń dırek­tory ónerden alys adamdar. О́nerdi túsinbegen jerde odan arǵysy belgili. Qarjynyń qasıet­ti iske emes, qaltalarǵa ketetini de so­nyń aıqyn dáleli. Qazir teatr ujym­darynda basty tulǵa rejıs­ser emes, dı­rektor. Sonyń aıtqa­ny bolady, aıda­ǵanyna akterler de, rejısser de kónedi. Sondyqtan ondaǵy jumys júrmeıdi. – О́zińiz qazir qaıda qyzmet isteısiz? – Qazir respýblıka Mádenıet mı­nıstrliginiń joldamasymen Atyraý qazaq drama teatrynda bas rejısser bolyp júrmin. Atyraýǵa kelerde mınıstrlik bul teatrdaǵy jaǵdaıdyń kúrdeli ekenin, dırektorlardyń turaqta­maı­tynyn, spek­taklderdiń az qoıylatynyn, aıtystyń, daý-damaıdyń kóp ekenin eskertken bolatyn. Árıne, mundaı keder­gilerdiń bárin de bastan ótkerip jatyrmyn, “biz sizdi kútken joq­pyz” degen sóz de aldym­nan shyq­ty. Sonan keıin meniń óz er­kim­men aryz berip ketýim úshin “kere­met jaǵdaı” da jasaldy. Akter­larǵa jumys kerek, olar ónerge júrek qalaýymen kel­gen jandar ǵoı, sondyqtan jańa qoıy­lym qoıylǵan saıyn tyny­sy ashyla­dy. Akterlermen túsinistigim óte jaqsy, óıtkeni kásibimiz bir bolǵandyqtan pikirlespiz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken  Názıra JÁRIMBETOVA.