Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Memleket – muqtaj jandarǵa qamqor
Áleýmettik qorǵaý týraly aıtqanda kópshilik aldymen balaly otbasylardy áleýmettik qorǵaý, múgedektigi bar adamdarǵa kórsetiletin kómekti eske alady. Basqa tarmaqtaryna úńile bermeıdi. Mysaly, bala týýyna baılanysty tólenetin bir rettik memlekettik járdemaqydan bólek, bir jarym jasqa tolǵanǵa deıingi kútimine dep beriletin járdemaqy da qarastyrylǵan. Kópbalaly analarǵa bala sanyna qaraı belgilenip, aı saıyn tólenetin járdemaqy, múgedektigi bar balany tárbıelep otyrǵan otbasyna, bala asyrap alýshyǵa, qorǵanshyǵa taǵaıyndalatyn, tólenetin memlekettik járdemaqy taǵy bar. Budan bólek, asyraýshysynan aıyrylýyna baılanysty da tólem taǵaıyndalady. Áleýmettik kodekske sáıkes, jan basyna shaqqandaǵy ortasha tabysy kedeılik sheginen aspaıtyn azamattar ataýly áleýmettik kómek (AÁK) alýǵa quqyly. AÁK mólsheri otbasynyń árbir múshesine eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń kórsetkishine baılanysty aıqyndalady. Áleýmettik kómektiń osy tásilin engizgendegi negizgi maqsat – az qamtylǵan azamattarǵa nemese otbasylarǵa memlekettik qoldaýdy keshendi túrde usyný. Memleketten qaralyp otyrǵan qarajat shyn muqtaj jandarǵa úlestirilýge tıis.
AÁK-tiń keshendi tásili kedeılikten qutylýǵa kómektesedi. Endi odan qalaı qutylýǵa bolatynyn tizip berelik. Birinshi, muqtaj otbasylarǵa aı saıyn memleketten aqshalaı tólem túrindegi kómek qarastyrylǵan. Ekinshi, jumyspen qamtýǵa járdemdesý sharalary bar. Biliktilikke oqytý, «Jastar praktıkasy» baǵdarlamasyna qatystyrý nemese áleýmettik jumys oryndaryna jiberý jaǵy da kózdelgen. Sondaı-aq óz isin ashýǵa nemese bar bıznesti keńeıtýge mıkrokredıt alýǵa múmkindik beriledi. Úshinshi, AÁK alatyn otbasylarda tárbıelenetin
1 jastan 6 jasqa deıingi balalarǵa aı saıyn ár bala úshin 1,5 AEK mólsherinde qosymsha tólem jasaldy.
1 qarashadaǵy jaǵdaı boıynsha ataýly áleýmettik kómek 54 myń otbasyndaǵy 290,6 myń adamǵa 30,3 mlrd teńge somasynda taǵaıyndalǵan. Bıyl osy maqsatqa bıýdjetten 98,4 mlrd teńge qarastyrylǵan. Jeltoqsanǵa deıin AÁK alýshylar qatarynan mektep jasyna deıingi 90,5 myń balaǵa 3,7 mlrd teńge somasyna qosymsha tólem taǵaıyndalǵan. Eńbekke qabiletti azamattardy jumysqa ornalastyrý, óz isin ashýǵa nıetti otbasylarǵa grant berý, biliktilikti arttyrý kýrstaryna jiberý arqyly jumyspen qamtý jumystary jalǵasyp jatyr. Munyń barlyǵy – otbasyn qıyn ómirlik jaǵdaıdan shyǵarýǵa baǵyttalǵan is-sharalar jıyntyǵy. AÁK taǵaıyndaýǵa ótinishti otandastarymyz turǵylyqty jerindegi mansap ortalyǵynda, aýyl ákimine, sondaı-aq Elektrondyq úkimet portaly arqyly bere alady. Áleýmettik tólemder degende Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý qarastyrylǵanyn aıta ketken jón. Sol sekildi Aral óńirindegi ekologııalyq qasiret saldarynan zardap shekken azamattar áleýmettik jaǵynan qorǵalady.
Ataýly kómek ádil úlestirilýge tıis
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev halyqqa Joldaýynda: «Aımaqtardaǵy áleýmettik turǵydan osal toptaǵy azamattarǵa bólinetin áleýmettik tólemderdi birizdendirý kerek. Memlekettiń kóz aldyndaǵydan basqany kórmeı, bárine kóne beretin áleýmettik saıasaty júzden astam túrli jeńildiktiń paıda bolýyna ákep soqtyrdy. Osy jeńildikterdi áperemin dep «kómek qolyn» sozatyn jylpostar da kóbeıdi. Biz áli kúnge deıin burynǵy KSRO aýmaǵyndaǵy, odan tys basqa da aımaqtardaǵy qaqtyǵystarǵa qatysqan azamattarǵa arnaıy tólemder jasap, medısınalyq qyzmet kórsetip kelemiz. KSRO-nyń ydyraǵanyna 35 jyl bolsa da, ardagerlerimiz barǵan saıyn «jasaryp», kóbeıip barady. Memleket óziniń negizgi mindetterin oryndaýdan bas tartpaıdy. Biraq áleýmettik jeńildikterdi qoldan kóbeıtý – eldi damytýǵa, ıaǵnı mektep, aýrýhana, kólik ınfraqurylymdaryn, basqa da nysandar salýǵa jumsalýy qajet qyrýar qarajatty jelge shashý degen sóz», dep atap ótti.
Jalpy, qazirde áleýmettik kómektiń túri jetip artylady. Biraq bul jerde Memleket basshysy shyn muqtaj jandarǵa tólenetin áleýmettik kómekti emes, eńbekke qabiletti bolsa da masyldyqqa boı urǵandardy aıtyp otyr. Eń qıyny, qazir áleýmettik tólem alýǵa kómektesemin dep ashyqtan-ashyq jarnama jasaıtyndar kóbeıdi. Olar óz kúnin áreń kórip júrgen otbasynyń tólemine ortaqtasady nemese álgindeı úıinde eńbekke qabiletti adam bolsa da zańnan attap, tólem alýyna járdemdesedi.
Osyndaı keleńsizdikterdi júıelep, birizdilendirý maqsatynda 2023 jyly sáýirde Áleýmettik kodeks qabyldanǵan edi. Otandastarǵa memlekettiń qoldaý sharalaryn ońaı túsinýge múmkindik týdy. Sebebi Áleýmettik kodekste týǵannan kámeletke tolǵanǵa deıingi áleýmettik qoldaý, eńbekke qabiletti jastaǵylardy jumyspen qamtý, eńbek qaýipsizdigi, áleýmettik saqtandyrý is-sharalary, ómirlik qıyn jaǵdaı týyndaǵan kezdegi áleýmettik kómek, basqa da qoldaýlar qamtylǵan.
Osy qujat aıasynda «Otbasynyń sıfrlyq kartasy» engizildi. Munda otbasylardyń derbes derekqory saqtalady. Jalpy, júıeniń ózi halyqtyń memlekettik qoldaýǵa teńdeı qol jetkizýin qamtamasyz etedi. Memleket kimge, qashan, qandaı kómek qajettigin ózi anyqtap, áleýmettik táýekelderdiń aldyn alady. Otbasynyń sıfrlyq kartasy arqyly kez kelgen otbasy áleýmettik mártebesin naqtylap, memlekettik qoldaýdyń qandaı túrin alýǵa quqyly ekenin bilip otyrady. Iаǵnı memleketten áleýmettik qoldaý alý úshin ózgeniń kómegine júginýdiń esh qajeti joq. Eldegi barlyq otbasyǵa áleýmettik kómektiń qandaı túrin alýǵa quqyly ekeni týraly aqparattar SMS-habarlama túrinde jetedi. Munyń barlyǵy saladaǵy júıesizdikti retteıdi. Áleýmettik qoldaý júıesin transformasııalaý áli de jalǵasyp jatyr. Onyń bir baǵytyn Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Áleýmettik kómek departamenti basqarmasynyń basshysy Gúlmıra Jákenqyzy baıandap berdi.
Otbasyn qoldaýdyń jańa ádisi engiziledi
– Búginde biz otbasynyń ál-aýqatyn anyqtaýdyń jańa ádisin engizip jatyrmyz. Qanatqaqty joba aldymen Qaraǵandy oblysy men Shymkent qalasynda iske asyrylady. Qazir bul model 4 memlekettik qyzmetke tolyǵymen engizilip, 26,7 myń ótinish berýshige qosymsha qoldaý sharalary kórsetildi. Jańa ádisteme 23 áleýmettik-demografııalyq, ekonomıkalyq krıterıılerge negizdelgen. Qosymsha qoldaý sharalaryna ótinish bildirgen barlyq otbasylar áleýmettik kómek asa qajet otbasylardan bastap, ál-aýqaty joǵary otbasylarǵa deıin 6 deńgeıge jikteledi. Budan soń sheshim Otbasynyń sıfrlyq kartasy arqyly jınalǵan obektıvti derekter negizinde avtomatty túrde qabyldanady. Kómek barlyǵyna birdeı emes, qajettiligine qaraı kórsetiledi. Materıaldyq kórsetkish retinde tabys, múlik, kólik, nesıelerdiń bolýy, materıaldyq emes (densaýlyq, múgedektik, bilim deńgeıi), sondaı-aq táýeldilik aýyrtpalyǵy, jasyryn tabystyń bolýy, mysaly, beıresmı jumys esepke alynady, – dedi Gúlmıra Jákenqyzy.
Jańa ádis áleýmettik tólemderdi birizdilendirý máselesine tıimdi bolady. Budan bylaı eki, odan da kóp turǵyn úıi, eki, odan da kóp kóligi bar, zańdy tulǵa retinde tirkelgen, bir otbasy múshesine shaqqandaǵy aılyq tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń 4 deńgeıinen asatyn otbasylar ál-aýqat deńgeıi joǵary, 6-sanatqa qosylady. Mundaı otbasylar jergilikti bıýdjetten qarjylandyrylatyn qosymsha áleýmettik qoldaý sharalaryn alýshylardyń qatarynan shyǵarylady. Jańa ádis respýblıkalyq bıýdjetten tólenetin áleýmettik tólemderge (barlyǵy 41 túrine) áser etpeıdi. Bazalyq, yntymaqty zeınetaqylar, júktiligi, bala kútimi boıynsha 1,5 jasqa deıingi járdemaqylar, kópbalaly analarǵa, marapattalǵan analarǵa beriletin, múgedektik, múgedektigi barǵa kútim, asyraýshysynan aıyrylý jónindegi járdemaqylar, arnaýly memlekettik, basqa da járdemaqy túrleri esh ózgerissiz tólene beredi.
Masyldyq pen alaıaqtyq – qoǵamdyq kesel
Memleket basshysy Joldaýda eskergen ekinshi máselege qatysty Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine qarasty Zeınetaqymen qamtamasyz etý jáne áleýmettik saqtandyrý basqarmasynyń basshysy Ánel Sheneeva aıtyp berdi.
– Joldaýda júktelgen tapsyrmany oryndaý maqsatynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi men Qorǵanys mınıstrligi ózge memleketter aýmaǵyndaǵy urys qımyldarynyń «jalǵan ardagerlerin» anyqtaý jónindegi is-qımyldar josparyn bekitti. Josparǵa sáıkes, memlekettik qoldaý sharalaryn zańsyz alý jaǵdaılaryna jol bermeýge baǵyttalǵan is-sharalar keshendi júrgizilip jatyr. Búginde Halyqty áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy retteý jáne baqylaý komıtetine ardagerler sanynyń artý faktilerin, sondaı-aq olarǵa arnaıy memlekettik járdemaqynyń zańsyz taǵaıyndalý jaǵdaılaryn anyqtaý jóninde tapsyrma berildi. Qazir komıtet deńgeıinde, ıaǵnı departament qyzmetkerleri, áskerı basqarý organdarynyń ókilderi, «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» memlekettik korporasııasynyń qyzmetkerleri tartylǵan komıssııa quramy bekitilip, ardagerlerdiń zeınetaqyǵa qatysty is qujattaryndaǵy málimetterdi tekserý, salystyrý jumystary júrgizilip jatyr, – dedi Á.Sheneeva.
Endi ardager mártebesin rastaý, rastamaý týraly sheshim komıssııa deńgeıinde qabyldanyp, árbir ardagerge jeke akt jasalady. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń aqparattyq bazasyna sáıkes, elimizde ardagerler sany 42 myńnan astam adamdy quraıdy.
Qazir memleket tarapynan muqtaj jandarǵa kórsetilip jatqan kómek kól-kósir. Degenmen sol kómek retinde tólenip jatqan qarajattyń «qaıtarymy» bolýy kerek. Memleket usynyp otyrǵan jeńildikti paıdalanǵan otbasylar úıdegi eńbekke qabiletti adamnyń qoldaýymen qıyn jaǵdaıdan shyqsa, naǵyz jeńis – osy. Memleket basshysy Joldaýda tolyq emes otbasy sanaty boıynsha jeńildikke muqtaj adamdardyń kóbeıgenin aıtqan edi. Saldarynan, ajyrasqan otbasylar sany kúrt kóbeıdi. Mundaǵy basty túıtkil, áleýmettik kómek alý jolynda aılaǵa basyp, tek qaǵaz júzinde ǵana ajyrasqan otbasylardyń bar ekendigi. Áleýmettik qorǵaý salasynda áleýmettik masyldyq pen áleýmettik alaıaqtyq beleń alyp tur. Prezıdent tapsyrmasynan keıin saladaǵy zańsyzdyqtardyń aldyn alatyn is-sharalar qabyldanyp jatyr. Qalaı degende de, áleýmettik kómekke shyn muqtaj jandar jalǵan derek usynyp, tólem alyp júrgenderdiń tasasynda qalyp ketpeýi kerek. Eger qazir qabyldanǵan sheshimder oń nátıje berse, sáıkesinshe aldaǵy jyldary áleýmettik kómek alatyndardyń úlesi tómendeıdi.
