– Biz úshin Assambleıanyń 30 jyldyǵy – mereıli data ǵana emes, aýqymdy qoǵamdyq belestiń mańyzdy qorytyndysy. Osy jyldar ishinde beıbit ómir súrýdi, áralýandyqty qurmetteýdi jáne dıalog mádenıetin qalypty ómirlik normalaryna aınaldyrǵan azamattardyń jańa býyny qalyptasty.
Assambleıa óz qyzmetin el táýelsizdiginiń kúrdeli kezeńinde dıalog alańy retinde bastady, al búgingi tańda bul jan-jaqty jetildirilgen jáne biregeı qoǵamdyq ınstıtýtqa aınaldy. Mereıtoılyq jyl kópetnosty elimizde ózara senimge, ashyq qarym-qatynasqa jáne adamdardyń qoǵamdyq ómirge atsalysýyna sanaly deńgeıde suranys saqtalatynyn aıqyn kórsetti.
Ulttyq birlik ózdiginen paıda bolmaıdy, bul dáıekti jáne tynymsyz jumystyń arqasynda qalyptasady. Assambleıa kún saıyn qurmet pen senim qundylyqtaryn nyǵaıtady, jaýapkershilik mádenıetin damytady, zamanaýı patrıotızmdi qoldaıdy, adamdardy ortaq jasampaz iske tartady.
Áleýmettanýlyq zertteýler kórsetkendeı, elimizde etnosaralyq senimniń turaqty joǵary deńgeıi ári mádenıetaralyq ózara is-qımylǵa oń kózqaras qalyptasty. Bul – osy otyz jyl ishinde Assambleıa ár adamnyń mańyzdylyǵyn jáne onyń birtutas qoǵamdastyqqa tıesiligin sezine alatyn keńistik qurǵanynyń zańdy nátıjesi. Sondyqtan mereıtoı rámizdik data ǵana emes, sonymen qatar Assambleıanyń naqty áleýetin – elimizdiń birligin nyǵaıtýǵa qabiletti ınstıtýt retindegi tıimdiligi men ózektiligin dáleldedi.
– Mereıtoı jyly eń joǵary deńgeıde mańyzdy sheshimder shyqty. Negizgi aıshyqty is-shara Prezıdenttiń tóraǵalyǵymen ótken QHA sessııasy boldy. Memleket basshysy aıqyndaǵan strategııalyq baǵdarlarǵa baılanysty Assambleıa qalaı ózgeredi?
– XXXIV sessııada Memleket basshysy Assambleıanyń jumysyn joǵary baǵalady, sonymen qatar jańa baǵdarlardy atap ótti: tıimdilikti arttyrý, praktıkalyq qaıtarym, qoǵamdyq qurylymdardyń rólin ulǵaıtý, úderisterdi sıfrlandyrý jáne jastarmen belsendi dıalog júrgizýdi tapsyrdy. Prezıdent «Birligimiz – áralýandyqta» qaǵıdaty negizinde qoǵamdy shoǵyrlandyrý, sondaı-aq damýdyń jańa kezeńindegi memlekettik qurylystyń maqsattaryna sáıkes Assambleıany odan ári transformasııalaý úshin jańa tásilder ázirleý qajettigin atap ótti.
Biz tapsyrmalardy oryndaýǵa jedel kiristik. El tarıhynda tuńǵysh ret aýdandyq Assambleıalar – azamattardyń qatysýy jáne halyqpen jumys isteýdiń jańa formaty quryldy. Qazirgi ýaqytta Almaty, Jambyl, Jetisý, Túrkistan oblystarynyń birqatar aýdanynda jańadan aýdandyq Assambleıalar qurylyp, jergilikti jerlerde ózara is-qımyldy nyǵaıtyp jatyr. Sonymen qatar ınfraqurylym qolǵa alynyp, jańa Dostyq úıleri ashyldy, taǵy birneshe nysan salynyp, iske qosylýǵa ázirlik ústinde.
Assambleıanyń jańa jobalary iske qosyldy. «Inklıýzıvti Assambleıa» jobasy QHA qurylymdarynyń ishinde turaqty ınklıýzıvti orta qurýǵa nazar aýdara otyryp, azamattardyń barlyq sanatynyń qatysýyn kózdeıdi. «Jeńis – birlikte» sporttyq platformasy belsendi adamdardy salamatty ómir salty men yntymaqtastyq qundylyqtary tóńireginde biriktiredi. «Eńbekkerler Assambleıasy» jobasy eńbeksúıgishtik mádenıetin ilgeriletedi, eńbek ujymdaryn korporatıvtik yntymaqtastyq pen jaýapkershilikti nyǵaıta otyryp, áleýmettik bastamalarǵa tartady. «Kreatıvti sheshimder platformasy» jobasy – zamanaýı sıfrlyq ıdeıalardy, kommýnıkasııanyń jańa formattary men jastar bastamalaryn qalyptastyratyn ınnovasııalyq keńistik. Árıne, sıfrlandyrý dáýirinde azamattarmen ózara is-qımyldy yńǵaıly ári jedel etý, kóptegen úderisti onlaınortaǵa kóshirý úshin «Sıfrlyq Assambleıa» jobasyn iske qostyq. Bul rette Assambleıanyń dástúrli ınstıtýttaryna – Analar keńesi, medıasııa, qaıyrymdylyq, t.b. jobalarǵa jańasha mazmun men serpin berildi.
Munyń bári Assambleıanyń óz jumysyndaǵy quraldar men tásilderdi zaman talabymen úndestire jetildiretinin kórsetedi. Onyń basty mindeti – adamdarǵa jaqyn bolý, eldiń damý qarqynyna saı kelý. Nátıjesi aıqyn: QHA eldiń birligi men yntymaǵyn nyǵaıtýǵa, elimizdiń damýyna atsalysatyn serpindi ınstıtýt bolyp qala beredi.
– Búgingi tańda, syrttaı qaraǵanda, Assambleıanyń jumysy etnomádenı ortalyqtardy biriktirý formatynan áldeqashan asyp, keńester, ortalyqtar, qozǵalystar men alańdardyń tutas jelisine aınalǵandaı áser qaldyrady. Bul ınfraqurylym qalaı jumys isteıdi jáne Assambleıany aýqymdy qoǵamdyq organızm etetin barlyq qurylymnyń jumysyn kim qamtamasyz etedi?
– Iá, Assambleıa – kóp deńgeıli júıe. Ol etnomádenı birlestikterdi, Aqsaqaldar keńesin, Analar keńesterin, «Assambleıa jastary» qozǵalysyn, Parlamenttegi jáne máslıhattardaǵy depýtattyq toptardy, «Jomart jan» qaıyrymdylyq ortalyqtaryn, medıasııa ortalyqtary men keńesterin, ǵylymı-sarapshylyq qoǵamdastyqty, JOO-daǵy QHA kafedralaryn, Dostyq úılerin, Jýrnalıster klýbtaryn, shyǵarmashylyq ujymdardy biriktiredi. Osynyń arqasynda biz patrıotızm men ózara kómekke tárbıeleýden bastap, halyqtyq dıplomatııany damytýǵa jáne qatysýdyń ártúrli formasyna deıingi qoǵamdyq mindetterdiń barlyq spektrin qamtı alamyz.
Elimizde myńǵa jýyq etnomádenı birlestik jumys isteıdi, olar kún saıyn qoǵamdaǵy ózara qurmet pen ashyq dıalog mádenıetin nyǵaıtady. Mereıtoılyq jyly elimizdegi etnomádenı birlestikter qoǵamdyq birlikti nyǵaıtýǵa eleýli úles qosqan júzdegen mádenı, áleýmettik, bilim jobalaryn iske asyra otyryp, joǵary belsendilik tanytqany erekshe mańyzdy.
Aqsaqaldar keńesi taǵylymdy tárbıe jáne aǵartýshylyq jumysyn júrgizip keledi. Elimizde 1 200-den asa Aqsaqaldar keńesi jumys isteıdi, búgingi tańda olardyń qatarynda 7 myńnan asa adam bar. 2025 jyly olar140 myńnan asa azamatty qamtyǵan 3 myńnan asa is-shara ótkizdi, 400-ge jýyq ózekti ótinishti qarap, memlekettik organdarǵa 170-ke jýyq usynys joldady. Bul – qoǵam men memlekettik ınstıtýttardyń tikeleı baılanys arnasy.
Analar keńesteri óz qataryna 12 myńnan asa áıeldi biriktire otyryp, rýhanı qundylyqty qalyptastyrý, áleýmettik keselderdiń aldyn alýda aýqymdy jumys júrgizip jatyr. Bir jyldyń ishinde ǵana olar 275 myńnan asa adamdy qamtyǵan 4,3 myńnan asa is-shara ótkizdi. Analar keńesteri IIM-men yntymaqtastyqta «Jasyl sertıfıkat» jobasyn iske asyryp, nashaqorlyqtyń aldyn alýǵa atsalysady. Olar áskerı bólimderde, mektepter men balalar úılerinde, joǵary oqý oryndarynda, eńbek ujymdarynda jumys júrgizedi.
«Assambleıa jastary» – búginde elimizdegi eń iri jáne serpindi qozǵalystardyń biri. Onyń qatarynda 10 myńnan asa belsendi bar, al «Jańa tolqyn», «QHA Kóshbasshylar mektebi» jáne «Jastar Generation» jobalary kóshbasshylyqty, mádenıetaralyq kommýnıkasııany jáne jobalyq oılaýdy damytý alańyna aınaldy. Kolledjder men joǵary oqý oryndarynda 100-den asa stýdenttik assambleıa jumys isteıdi. Mine, osylaısha birlik pen jasampazdyq ıdeıalaryn ilgeriletetin jańa býyn kóshbasshylary qalyptasyp keledi. «Assambleıa jastary» Ortalyq Azııadan IýNESKO-nyń Jahandyq jastar qaýymdastyǵyna, Eýropalyq jastar kartasy qaýymdastyǵyna qosylǵan alǵashqy jastar uıymy boldy.
«Bir el – bir múdde» depýtattyq toby – Assambleıanyń Parlamentpen jáne máslıhattarmen ózara is-qımylynyń negizgi býyny. Depýtattyq top jumysy nátıjesinde QHA mańyzdy áleýmettik, quqyqtyq jáne etnosaralyq máselelerdi kótere otyryp, olardyń zańnamalyq deńgeıde sheshilýine yqpal ete alady.
Búkil júıeniń negizgi elementi – elimizdiń barlyq óńirindegi 36 Dostyq úıi. Bul – naǵyz qoǵamdyq hab, munda kúndelikti praktıkalyq jumys júrgiziledi: til úıretý jáne bilim berý kýrstary, jastar jobalary, mádenı is-sharalar, etnomádenı birlestikterdiń kezdesýleri, medıatıvtik konsýltasııalar, volonterlik aksııalar uıymdastyrylady. Osylaısha, kelisim ıdeıalary naqty mazmunǵa ıe bolady.
Qoryta aıtqanda, elimizde etnosaralyq kelisimniń birtutas ekojúıesi qalyptasty, onda strategııalyq jáne praktıkalyq deńgeıler úılesimde jumys isteıdi. Dál osy júıelilik kelisim saıasatyn turaqty jáne tıimdi etedi.
– Assambleıa kelisim men ózara kómek týraly jıi aıtady. Bul naqty jumysta qalaı kórinedi? Qaıyrymdylyq bastamalary men QHA medıatıvtik jelisi adamdarǵa is júzinde qalaı kómektesedi? Ol qoǵamdaǵy birlikti nyǵaıtýǵa yqpal ete ala ma?
– Praktıkalyq jumys – Assambleıa qyzmetiniń tıimdiliginiń eń aıqyn kórsetkishteriniń biri. QHA-nyń qaıyrymdylyq baǵyty men medıasııa júıesi azamattardyń kúndelikti ómirde kezdesetin naqty mindetterin kún saıyn sheshedi.
«Jomart jan» ortalyǵy jelisi ataýly qoldaýdyń qýatty quralyna aınaldy. Bıyl bul ortalyqtar 300 mln teńgeden asa somaǵa 476 jobany iske asyrdy. Bul – az qamtylǵan otbasylarǵa kómek, tótenshe jaǵdaılardan zardap shekkenderge qoldaý kórsetý, aýyl mektepterin qamtamasyz etý, qarttarǵa arnalǵan áleýmettik baǵdarlamalar. Olar naqty suranystarmen jumys isteıdi: balany mektepke daıyndaý, órt zardaptaryn joıý, dári-dármek jetkizý, turmystyq máselelerdi sheshý. Osy is-sharalar arqyly halyq Assambleıanyń kómekke muqtaj jandarǵa qolushyn sozatynyn kórip otyr.
Ekinshi mańyzdy praktıkalyq jeli – medıasııa. Elde 21 medıasııa ortalyǵy, 21 medıasııa keńesi jáne 330 medıator jumys isteıdi. Bular kún saıyn túrli daý-damaıdy – otbasylyq kelispeýshilik, eńbek janjaly, turmystyq ózara is-qımyl máselelerin sheshedi. Bul – sot isin júrgizýdiń jyldam, qoljetimdi ári beıbit balamasy. Medıatorlar taraptarǵa kelissózder ústeline otyrýǵa, bir-birin tyńdaýǵa, qolaıly sheshim tabýǵa kómektesedi. Mundaı jumys shıelenisti azaıtady, janjaldardyń aldyn alady, adamdar arasyndaǵy qalypty qarym-qatynasty saqtaıdy.
Assambleıa – birlik pen yntymaq qundylyqtaryn nasıhattaýmen qatar, kúndelikti naqty kómek kórsetetin, adamdardyń máselelerin sheshetin, qoǵamdaǵy tatýlyqty qoldaıtyn ınstıtýt.
– Assambleıa aınalasyna kóp adam – túrli mádenıettiń ókilderin biriktirdi. Bul tartymdylyq atmosferasy qalaı qalyptasady dep oılaısyz?
– Assambleıanyń mereıtoılyq jyly bizdiń qoǵamda qýatty biriktirýshi energııa bar ekenin aıqyn kórsetti. Adamdar qurmet pen senim atmosferasyn sezingende ortaq iske atsalysýǵa daıyn ekenine 10 myńnan asa is-shara men 1 mıllıonnan asa qatysýshy dálel bola alady. «Birligimiz – áralýandyqta» qaǵıdaty ártúrli mádenıet birin-biri úılesimdi túrde tolyqtyratyn osy ortany jasaıdy. Bul, ásirese, mádenı baǵdarlamada aıqyn kórindi: el aýmaǵynda 75 festıval, 50-den asa spektakl men konsert ótti. Astana ulttyq shyǵarmashylyq ortalyǵyna aınaldy, onda shyǵarmashylyq ujymdar festıvali, halyq qolóneri festıvali, «Birligimiz jarasqan!» balalar men jasóspirimder óneriniń respýblıkalyq festıvali ótti. Almatyda alǵash ret ótkizilgen etnostardyń teatr óneri festıvali sahna tiliniń san qyrly ekenin, bizdiń mádenı áralýandyǵymyzdyń qanshalyqty baı ekenin kórsetti.
Memlekettik tildi ilgeriletýde de eleýli nátıje baıqalady. Búgingi tańda túrli etnostyń ókilderi qazaq tilinde sóıleýmen qatar, qazaqsha oılaıdy, án aıtady, ózderi qazaq tilin úıretedi jáne sheberlik sabaqtaryn ótkizedi, tilge qatysty jobalardyń bastamashysy bolady. Assambleıa muny «Memlekettik til – etnosaralyq qatynas tili», «Uly dalanyń ultaralyq tili», «Úıde sóıle» baǵdarlamalary arqyly, ásirese on jyl ishinde 130 myńǵa jýyq is-shara ótkizip, mıllıondaǵan jetkinshekti memlekettik tildiń aınalasyna biriktiretin alańǵa aınalǵan «Myń bala» qozǵalysy arqyly qoldaıdy.
Mine, osylaısha, mádenıet pen til adamdar arasyndaǵy jandy kópirge aınalatyn, senim, ózara túsinistik pen ortaq birligimizdi nyǵaıtatyn keńistik qalyptasady.
– Etnosaralyq qatynas – óte názik ári sezimtal sala. Adamdarmen jumys isteý jáne áleýmettik úderisterdiń nıýanstaryn túsiný úshin arnaıy bilim men tásilder qajet. Assambleıa mundaı mamandardy qalaı daıarlaıdy jáne oryn alǵan jaǵdaıdy tereń túsinýdi qalaı qamtamasyz etedi?
– Assambleıa mamandar daıarlaýdy, sarapshylyq taldamany jáne kásibı medıajumysty biriktiretin tutas júıe qalyptastyrdy. Birinshiden, bilim baǵyty jumys isteıdi. QHA kafedralary men Akademııasy arqyly kadr daıarlaýdyń dáıekti traektorııasy quryldy: Dostyq úıleriniń qyzmetkerleri, etnomádenı birlestikter men qoǵamdyq qurylymdardyń ókilderi úshin jyl saıyn oqytý uıymdastyrylady.
Ekinshiden, aýqymdy sarapshylyq-taldamalyq jeli jumys isteıdi. Ǵylymı-sarapshylyq keńes pen óńirlik toptar 300-ge jýyq zertteýshini biriktiredi, olar qoǵamdyq úrdisterdi taldaıdy, qaýip-qaterlerdi anyqtaıdy, ǵylymı negizdelgen usynystar jasaıdy. Jas ǵalymdar klýby jańa zertteý mektebiniń sabaqtastyǵy men damýyn qamtamasyz etedi. Qazaqstanda is júzinde ózindik memlekettik etnosaıasat mektebi – qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtý teorııasy men praktıkasynyń jáne ınnovasııalyq tásilderiniń úılesimi qalyptasty.
Úshinshi – aqparattyq baǵyt. QHA Jýrnalıster klýby respýblıkalyq jáne óńirlik BAQ-tardy biriktire otyryp, kelisim taqyrybyn jaýapkershilikpen jarııalaýdyń negizgi alańyna aınaldy. Mereıtoılyq jyly 10 myńǵa jýyq jýrnalıst pen blogerdiń qatysýymen 150-den asa oqytý medıa is-sharasy ótti. Bul medıa saýattylyq pen kásibı standarttardy aıtarlyqtaı arttyrdy. Nátıjesinde, medıabelsendilik aıtarlyqtaı ósti: 63 myńnan asa materıal jarııalandy, 7,7 myń telesıýjet shyqty, áleýmettik jelilerde 44 myńnan asa jarııalanym ornalastyryldy.
Bilim berýge daıarlyq, saraptama jáne zamanaýı medıakommýnıkasııa Assambleıada bolyp jatqan úderisterdi túsinýge, qoǵam úshin kelisim taqyrybyn sapaly jarııalaýǵa kómektesetin turaqty kásibı negiz qalyptastyrady.
– Búginde álemde «jumsaq kúsh», halyqtar dıalogi týraly kóbirek aıtylady. Qazaqstan halqy Assambleıasy osy álemdik dıalog arhıtektýrasynda qandaı ról atqarady? Ony eldiń dıplomatııalyq brendi dep sanaýǵa bola ma?
– Árıne. Assambleıa bizdiń elimizde qalyptasqan beıbit qatar ómir súrý men senim modelin álemge tanyta otyryp, otandyq mádenı dıplomatııanyń mańyzdy bóligine aınaldy. Halyqtyq dıplomatııa ortalyǵy men QHA Dostyq elshileriniń korpýsy arqyly etnosaralyq kelisim ıdeıasyn ilgeriletemiz jáne bizdiń áralýandyǵymyz qaýip-qater faktory emes, damý resýrsy bola alatynyn kórsetemiz.
Bizdiń tájirıbemizge degen qyzyǵýshylyq únemi artyp keledi: keıingi jyldary Assambleıaǵa ártúrli eldiń halyqaralyq uıymdary, parlamentteri men zertteý ortalyqtary 60-tan astam ret júgingen. Bul model qoǵamdyq turaqtylyqtyń ómirsheń ári praktıkalyq úlgisi retinde qabyldanatynyn kórsetedi.
Bizdiń mindetimiz – tájirıbe almasý ǵana emes, kelisim men birlik júıeli jumystyń nátıjesi ekenin kórsetý, ony zerdelep, aýqymyn keńeıtý. Mine, osylaı halyqtyq dıplomatııanyń shynaıy qýaty ashylady.
– Onyń damýyn qandaı strategııalyq mindetter aıqyndaıdy? QHA tarıhyndaǵy jańa kezeń týraly ne aıtýǵa bolady?
– Otyz jyldyq beles shyn máninde Assambleıanyń jańa kezeńine jol ashady. Prezıdent negizgi basymdyqtardy atap ótti: etnosaralyq saıasattyń tıimdiligin arttyrý, azamattardy kóbirek tartý, Assambleıanyń mańyzdy qoǵamdyq ınstıtýt retindegi rólin nyǵaıtý. Bul strategııalyq tujyrymnyń negizi eldiń mádenı baılyǵyn damýdyń jalpyulttyq maqsattarymen baılanystyratyn «Birligimiz – áralýandyqta» qaǵıdaty bolyp qala beredi.
Saıası reformalar jaǵdaıynda Assambleıanyń áleýetin saqtap qana qoımaı, onyń rólin tereń ınstıtýsııalandyrý mańyzdy. Bul rette resmı ókilettikter týraly emes, qoǵamdyq ortaǵa jáne kelisimdi nyǵaıtýǵa áser etetin sheshimderdi talqylaýǵa, ázirleýge QHA-ny júıeli túrde tartý týraly aıtylyp otyr. Jalpy, turaqtylyqqa qaramastan, etnosaralyq sala aqparattyq qaýip-qaterler men syrtqy áserlerge sezimtal bolyp qala beredi. Sondyqtan belsendi jumys, sapaly qarym-qatynas jáne qazirgi kezdegi syn-qaterlerge ýaqtyly den qoıý óte mańyzdy.
Aldaǵy jyldarǵa arnalǵan negizgi baǵyttar aıqyndaldy: azamattyq yntymaqty nyǵaıtý, áralýandyqty damý resýrsy retinde ilgeriletý, qoǵamdyq dıalog pen halyqtyq dıplomatııany damytý, jastar men volonterlerdi tartý. Assambleıanyń negizgi kapıtaly – senim. Ol ondaǵan jyl boıy qalyptasty jáne búgingi tańda ulttyq birliktiń negizine aınaldy. Jańa kezeńniń mindeti – elimizdiń turaqtylyǵy men birligin nyǵaıta otyryp, osy áleýetti barynsha tıimdi paıdalaný.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Orynbek О́TEMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
