Ashhabad forýmy: Aýyzbirlikti nyǵaıtatyn aýqymdy dıalog

Qasym-Jomart Toqaev túrikmen halqy­nyń Ult kóshbasshysy Gýrbangýly Berdi­muhamedov pen Prezıdent Serdar Berdi­muhamedovti Túrikmenstannyń turaq­­ty beı­taraptyǵynyń 30 jyldyǵy­men qut­tyq­tady. Memleket basshysy Túrikmen­stan­nyń saıası ustanymy tutas Eýrazııa qurlyǵynyń turaqtylyǵy men ornyqty damýyna eleýli úles qosqanyn atap ótti. Atalǵan forýmda kóterilgen bastamalar HHI ǵasyrdaǵy beıtaraptyqtyń mán-mańyzyna jańasha kózqaras qalyptastyrady.

Qazaqstan Prezıdenti Túrikmen­stannyń beıtarap saıası ustanymy túrikmen halqynyń san ǵasyrlyq mádenı dástúrimen jáne rýhanı qundylyqtarymen úılesetinin aıtty.

– Túrikmen klassıkalyq ádebıetiniń negizin qalaýshy, Shyǵystyń kórnekti oıshyly Maqtymquly Pyraǵy: «Tynyshtyq bolsa el ósedi, ádildik bolsa senim kúsheıedi» degen. Uly danysh­pannyń dúnıeni tereń tanyǵan ıdeıalary qazirgideı almaǵaıyp halyqaralyq jaǵdaıda da óte ózekti bola túskeni sózsiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy BUU Bas Assamb­leıasy qoldaǵan Ashhabadtyń Halyq­aralyq beıbitshilik jáne senim jylyn jarııalaý týraly bastamasy erek­she mánge ıe bolǵanyn jetkizdi. Prezı­dent elimiz osy mańyzdy qarardy qýatta­ǵan­yn aıta kelip, beıbitshilik pen keli­sim Qazaq­stannyń syrtqy saıası strate­gııa­synyń irgetasy sanalatynyna nazar aýdardy.

– Jekelegen kıkiljińderdiń rettel­genine qaramastan, álemdegi jalpy ahýal áli de ýshyǵyp tur. Adamzat ózara senim, toleranttylyq, ornyqty damý úshin beıbitshilik pen yntymaqtyń mańyzyn túsiný sekildi irgeli faktorlarǵa zárý. Sonymen qatar keıbir kúmándi erejeler alǵa shyǵyp, halyqaralyq quqyq­tyń álsireı bastaǵany, kópjaqty qury­lym­dardyń, eń aldymen, Birikken Ulttar Uıymynyń bedeli men tıimdiligi­niń tómendegeni ókinish týdyrady. Strategııa­lyq teńgerimdi qalpyna keltirmeı, álemde ádil tártip ornatý múmkin emes. Sondyq­tan halyqaralyq turaqtylyq pen qaýipsizdik sóz kúıinde qalyp, kóp­jaqty forýmdardyń qararlary men kelissózderdegi izgi tilek retinde ǵana kórinis tabady. Sol sebepti Qazaqstan Birikken Ulttar Uıymyna jan-jaqty reforma júrgizýdi, sonyń ishinde Qaýipsizdik Keńesiniń quramyn keńeıtip, Bas Assambleıanyń rólin nyǵaıtýdy qoldaıdy. Bas Assambleıanyń 80-sessııa­sy aıasynda men BUU júıesin reformalaý jóninde naqty usynystar ázirleý úshin pikirlester tobyn qurý ıdeıasyn kóterdim, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev BUU-ǵa múshe memleketterdiń aýqymdy dıalogti bas­taýy, iri derjavalardyń saıası erik-jiger kórsetýi óte mańyzdy dep sanaıdy. Memleket basshysy elimiz Túrikmenstan Prezıdentiniń BUU beıbitshilik jáne beıtaraptyq ýnıversıtetin ashý jónindegi búgingi usynysyn qoldaıtynyn aıtty.

– Qazirdiń ózinde jahan jik-jikke bólinýden, tipti ıadrolyq soǵystan bas tartyp, beıbitshilik, senim, yntymaq sekildi qundylyqtardy basshylyqqa alǵan kezde álemde ádiletti jáne ornyqty tártip ornatýǵa bolatyny belgili boldy. Osy oraıda elimiz Ýkraınadaǵy qaqtyǵysty retteý boıynsha kelissóz úderisiniń jandanýyna qoldaý bildiredi. Reseı men AQSh prezıdentteriniń Ankorıdjdegi kezdesýinen keıin beıbitshilik paktisiniń negizgi erejeleri belsendi talqylana bastady. Bul kópten kútken bitimge kelý múmkindigin jaqyndatty, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy ózge óńirlerdegi qaqtyǵysty retteýge qatysty pikir bildirdi.

–Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaı boıynsha kelisimge qol qoıylýyn quptaımyz. Qazaqstannyń Ibrahım kelisimderine qosylý jónindegi sheshimi atalǵan aımaqtaǵy ahýaldy turaqtandyrýǵa úles qosý nıetinen týyndap otyr. Áıtse de Qazaqstan uzaqqa sozylǵan áskerı-saıası daǵdarysty túbegeıli retteýdiń mańyzdy faktory retinde egemen Palestına memleketin qurý ustanymyn jaqtaıdy. Ázerbaıjan men Armenııa beıbitshilik týraly birlesken deklarasııaǵa qol qoıdy. Biz muny tarıhı sheshim dep sanaımyz. О́ıtkeni osy arqyly atalǵan aımaqta jáne odan tysqary jerlerde san qyrly yntymaqtastyqqa keńinen jol ashylady. Ońtústik Kavkazdaǵy turaqtylyqqa kepildik beretin tolyq formatty beıbit kelisimshart taıaý arada jasalady dep úmittenemiz, – dedi ol.

Qazaqstan Prezıdenti aımaqtyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselesinde Aýǵanstanǵa kómek kórsetýdi jalǵastyrý qajet dep esepteıdi.

– Almatydaǵy Ortalyq Azııa men Aýǵanstanǵa arnalǵan ornyqty damý maq­sattary jónindegi BUU óńirlik ortalyǵy osy baǵyttaǵy yntymaqtastyqty úıles­tiretin mańyzdy platformaǵa aınaldy. Turaqtylyq pen qaýipsizdikti nyǵaıtýda Azııadaǵy ózara is-qımyl senim sharalary jónindegi keńes mańyzdy ról atqarady. Bul forým óziniń saıası turǵydan ózekti­ligin dáleldedi. Osyǵan oraı AО́SShK qyzmetine, sonyń ishinde forýmdy tolyqqandy halyqaralyq ınstıtýtqa aınaldyrýǵa qoldaý kórsetkeni úshin seriktesterimizge alǵys aıtamyz, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, elimiz dinaralyq, etnosaralyq jáne mádenıetaralyq dıalogti nyǵaıtýǵa aıryqsha nazar aýdarady. Bul oraıda Prezıdent Qazaqstanda 20 jyl­dan asa ýaqyttan beri Álemdik jáne dás­túrli dinder kóshbasshylarynyń sezi uıym­dastyrylyp kele jatqanyn eske saldy.

– Taıaýda Astanada ótken VIII sezde Qazaqstan «Beıbitshilik qozǵalysy» dep atalatyn bastama kóterdi. Bul shyn máninde qantógisti toqtatýǵa, keleshek urpaq aldyndaǵy ortaq jaýapkershilikti sezine otyryp, bitimge kelý jolyn izdeýge úndeý edi. Qazaqstan ShYU jumysyna belsene atsalysady. Bul – Eýrazııadaǵy qaýipsizdik pen senim sharalaryn qamtıtyn, kópjosparly ári konstrýktıvti kún tártibi bar bedeldi jáne tabysty uıym. Jahandaǵy progress pen turaqtylyqtyń negizgi kepili – ornyqty áleýmettik-ekonomıkalyq damý. Geosaıası shıelenistiń órshýi, halyqaralyq sanksııalardyń kóbeıýi, saýda tizbeginiń buzylýy, tehnologııalyq báseke sekildi kóptegen faktordyń saldarynan álem ekonomıkasy kúrdeli syn-qaterlerge tap boldy. Jahandyq ekonomıkanyń qarqyny báseńdedi. Qýanyshymyzǵa oraı, munyń áseri Ortalyq Azııaǵa tıe qoıǵan joq. Barlyq elde aıtarlyqtaı ósim baıqalady. Mysaly, Qazaqstannyń ekonomıkalyq ósimi bıyl 6 paıyzdan asty. Ishki jalpy ónim kólemi 300 mlrd dollar mejesin eńseredi. Bul jan basyna shaqqanda 15 myń dollardan artyq, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev Ortalyq Azııa elderi kólik-tranzıt áleýetin kúsheı­tip jatqanyna toqtaldy. Eń aldymen, Shyǵys pen Batys, Soltústik pen Oń­tústik arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý­ǵa basa mán beriledi. Prezıdent Qazaq­stan Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵ­darynyń múmkindikterin dáıekti túrde keńeıtip, temirjol, port, avtojol ınfra­qu­rylymyn jańǵyrtyp jatqanyn, osylaı­sha birtutas transport júıesin qalyp­tas­tyrýǵa kiriskenin jetkizdi. Mem­le­ket basshysy elimiz Ortalyq Azı­ıa­nyń kólik júıesin damytýdyń keshendi stra­tegııasyn ázirleýge belsendi atsaly­syp jatqanyna nazar aýdardy. Maqsat – ornyqty logıstıka baǵyttaryn tolyq iske qosý.

Prezıdent sý qaýipsizdigin qamtamasyz etýge erekshe mán berý qajet dep sanaıdy.

– Sý tapshylyǵy úlken problemaǵa aınalyp keledi. Bul resýrsty saqtaý ári uqypty paıdalaný – elimiz ben aımaqtaǵy ózge de memleketter úshin strategııalyq, tipti ómirlik mańyzy bar basymdyq. О́zge elderde de solaı dep oılaımyn. Transshekaralyq sýdy paıdalaný problemasyn, Aral jáne Kaspıı teńizderinde qalyptasqan ekologııalyq ahýaldy ýaqyt ozdyrmaı sheshý maqsatynda tıisti sharalar qabyldaý qajet. Bizdiń pikirimizshe, ózara mámilege negizdelgen birlesken áreketter arqyly Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń tıimdiligin arttyrýǵa bolady. Reseı Qor jumysyna baıqaýshy retinde atsalyssa, bul iske septigin tıgizer edi. Kaspıı teńizi qazirgideı tartyla berse, bul qaýipti qubylystyń ekologııalyq, áleýmettik-ekonomıkalyq, tipti saıası saldary aýyr bolýy múmkin. Qazaqstan Kaspıı ekojúıesiniń buzylýy men teńizdiń tartylýynyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan arnaıy memleketaralyq baǵdarlama ázirleý týraly bastama kóterdi. Barsha álemdik qoǵamdastyqty osy biregeı sý aıdynyn saqtap qalý jolyndaǵy kúsh-jigerimizdi qoldaýǵa shaqyramyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Qazaqstan Prezıdentiniń paıymdaýynsha, jahandyq sý dıplomatııasyn damytýda memleketter arasyndaǵy yqpaldastyqtyń mańyzy zor.

– BUU júıesinde tek sý máselesimen aınalysatyn arnaýly qurylym joq. Bul túıtkildi tez arada sheshken jón. Qazaqstan Halyqaralyq sý uıymyn qurýdy usynady. Sol arqyly BUU aıasyndaǵy túrli uıymdardyń barlyq mandatyn bir maqsatqa jumyldyrýǵa bolady. UN-Water vedomstvoaralyq tetigin BUU-nyń tolyqqandy arnaýly agenttigine nemese uıymyna aınaldyrý ońtaıly sheshim bolar edi. Mundaı bas­tamany iske asyrý BUU-nyń ornyqty damý maqsattary men barsha halyqaralyq qoǵamdastyqtyń múddesine saı keledi. Kelesi jyly sáýir aıynda Astanada Aımaqtyq ekologııalyq sammıt ótedi. Atalǵan jıynda Qazaqstan jahandyq sý uıymyn qurý týraly halyqaralyq konsýltasııa úderisin bastaýǵa nıetti. Ortaq saıası erik-jigerdiń arqasynda kún tártibindegi sýdyń ózekti máseleleri júıeli túrde sheshile bastaıtynyna senimim kámil, – dedi Memleket basshysy.

Qazaqstan Prezıdenti sózin qorytyn­dylaı kele, Ashhabad forýmy múddeli memleketterdiń jasampaz seriktestigin nyǵaıtýǵa jáne álemde ádiletti tártip qalyptastyrýdy kózdeıtin halyqaralyq kúsh-jigerge tyń serpin beretinine senim bildirdi.

Jıynda Túrikmenstan Prezıdenti Serdar Berdimuhamedov, Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın, Túrkııa Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan, Iran Prezıdenti Masýd Pezeshkıan, Armenııa Prezıdenti Vaagn Hachatýrıan, Irak Prezıdenti Abdýl Latıf Rashıd, Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarov, San-Tome jáne Prınsıpı Prezıdenti Karlýsh Manýel Vıla-Nova, Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon, О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev, Ázerbaıjan Premer-mınıstri Alı Asadov, Grýzııa Premer-mınıstri Iraklıı Kobahıdze, Pákistan Premer-mınıstri Shahbaz Sharıf, Mıanma Premer-mınıstri No So, Esvatını Premer-mınıstri Rassel Dlamını sóz sóıledi.