Táýelsizdik tabaldyryǵy: «Egemen» ne jazdy?

Alaıda budan ata-babamyz armandaǵan azattyq bizge ózinen-ózi aspannan túse saldy degen qorytyndy jasaý asyǵystyq bolar edi. О́ıtkeni saıası arenada ashyq túrde de, jasyryn túrde de qazaq jeriniń bir bóligin Reseı quramyna qosyp alýǵa, eldegi til máselesin qozdyrýǵa, t.b. baǵyttalǵan arandatýlar men jymysqy áreketter júrip jatty. Ondaı keleńsizdikterge qarsy is júzinde de, aqparattyq turǵyda da batyl toıtarys berilýi kerek edi. Osy iske ult basylymy – «Egemen Qazaqstan» gazeti aıanbaı úles qosty.

Sol kúnderi el prezıdenti M.Gorbachevtiń ýkraın telearnasyna bergen suhbatynda sol­tústiktegi bes oblysymyzdyń Qazaqstanǵa zańsyz berilgeni týraly málimdeme jasaýy otqa maı quıa túsken edi. Elimizde jappaı narazylyq oryn alyp, 12 jeltoqsanda gazetimizdiń birinshi betine «Soljenısyndiki – sandyraq, Gorbachevke ne joq?» degen taqyryppen pikirler toptamasy berildi. Baıqasańyz, bul kezde KSRO áli resmı túrde tarqaǵan joq, Gorbachev prezıdent retinde taǵynda otyr. Solaı bola tura, ult basylymynyń memleket basshysyn synaıtyn maqala jarııalaýy shyn mánindegi batyldyq pen jankeshtilik edi.

«Bir eldiń, eldiń bolǵanda álem­niń altydan bir bóligin alyp jatqan, bir zamanda qyryq jyl boıy dúnıe apatynan óz aıbary, qýatymen qorǵap kelgen, álem halyqtarynyń panasy bolǵan ǵalamat alyp eldiń áli de bolsa senip, úmit kútip otyrǵan prezıdenti M.S.Gorbachevtiń bul sózin ne dep túsinýge bolady? Bul jaı bir adamnyń nemese óz abyroıyn asyrmaq bıshikesh, ákimqumar bireýdiń aýzynan shyqsa: «Oı, ottaı beredi, sonyń sózi ne, ózi ne?» dep qoıa salýǵa bolar edi. Al ózi ylǵı da jer máselesi, terrıtorııa, shekara daýy degendi halyqty buzatyn eń qaýipti qyrsyq dep qaıta-qaıta nusqap, bekitip bergen basty kisimizdiń endi qalaısha «saırap» ketkenin uǵýdyń ózi kúsh bolaıyn dep tur», dep jazady aqyn Ǵafý Qaıyrbekov sol maqalada.

Ol mundaı bassyzdyqqa endigi jerde qazaqtyń egemen memleketi kóne almaıtynyn, bul istiń aqyry aıqas, ómir úshin qyrqysýǵa, úlken apatqa aparary sózsiz ekenin aıtyp, qolynan bılik sýsyp bara jatqan Gorbachevtiń jurt nazaryn aýdarý úshin jasaǵan málimdemesin syn sadaǵyna alady.

Sol kezdegi Oral oblysynan hat joldaǵan mektep dırektory T.Jazyqbaev bolsa, qazaqtyń jeri keń ekenin, biraq bul jerdiń bir súıemin de ózge halyqtan enshige almaǵanymyzdy aıtady. «Odaqtyń irgesin shaıqaltpaımyz, shekara ózgertý týraly sóz bolýy múmkin emes dep talaı jerde, talaı elde, talaı tilde qaıtalap aı­týshy Mıhaıl Sergeevıchtiń Ýkraına jýrnalısterine bergen ıntervıýinde sózinen jańylǵany nesi? Qazaqstanǵa ketip qalǵan Reseıdiń qaı oblystary edi? Ańdaýsyz aıtsa, pikirin qaıtyp alar, ádeıi aıtsa, amal ne...» dep jazady ol.

Gazetimizdiń sol kúngi sanynda «Slavıandar odaǵyna» kiremiz be? Qazaqstan qaıda barady degen suraqqa jaýap izde­gende» degen taqyryppen taǵy bir pikirler toptamasy beri­lipti. Bul 8 jeltoqsandaǵy Reseı, Ýkraına, Belarýs pre­zı­dentteriniń KSRO-ny taratý týraly Beloveje kelisimine ar­nalǵan maqala edi. Kirispesinde «Basynda aq patsha qylyshtyń júzimen, myltyqtyń dúmimen basyp alǵan, keıin ony bolshevıkter odaq dep búrkemelep qoıǵan alyp ımperııanyń shańyraǵy ortasyna túspek. Tarydaı shashyla bastaǵan respýblıkalardyń basyn qosyp, olarǵa pátýaly sóz aıtatyn Mıhaıl Gorbachev halyqtardyń ortasyna ot tastaý­dan da taıynar emes. Osyndaı jaǵdaıda egemendikke endi jetip, Prezıdentin halyq bolyp saılap alǵan Qazaqstan qaıda barady? Slavıandar yntymaǵyna qosylyp, taǵy da olardyń «kishi inisi», «aıyltartpasy» bolamyz ba? Álde derbes memleket bolyp, enshi alyp bólek ketemiz be?», deı kele J.Ilııasov esimdi qala turǵynyń myna pikirin jarııalapty:

«Tarıhtan belgili, eshbir ımperııa (Eskendir, Shyńǵyshan, Aqsaq Temir, t.b.) máńgi-baqı tura bermegen. Bári kúırep, birneshe memleketke bólinip ketken. Bizdiń ımperııa da sonyń kebin qushyp otyr. Ulttyq sana-sezim oıanǵan jerde basqaǵa táýeldi bolý múmkin emes. «Qazaqstan óz betinshe ómir súre almaıdy» degen bos sóz. Basqa bolmasa da, astyq pen azyq-túlik jetkilikti. Halyq ash bolmasa, ıini bútin bolsa, táýelsizdikke de tezirek jetedi. Tek máseleni ýshyqtyryp almaı, baıyppen sheshken jón», deıdi ol.

Jalpy, joǵarydaǵy úsh respýblıka basshylarynyń Beloveje toǵaıynda óz betterinshe bas qosyp, KSRO-ny tarqatyp, táýelsiz memleketter dostastyǵyn qurý týraly kelisimge kelýinen burynǵy odaqta bolǵan basqa elderdi kózge ilmeý, olardyń da pikiri baryn nazarǵa almaý men mensinbeýshilik syńaı baıqalatynyn aıta ketý kerek. Buǵan jaýap retinde Ortalyq Azııa memleketteriniń basshylary 13 jeltoqsanda Ashhabadqa jınalyp, ortaq málimdeme jasap, onda Beloveje kelisiminiń basqalar úshin tosyn jaıt bolǵanyn aıtady. Bul málimdeme gazetimizdiń 14 jeltoq­sandaǵy sanynda jarııa­lanǵan.

«Osy qujattarda, sheshimderde jáne kelisimderde Orta Azııa res­pýblıkalary men Qazaqstannyń tarıhı jáne áleýmettik-ekono­mıkalyq aqıqattary eskerilýi qajet, olar, ókinishke qaraı, dos­tyq odaq týraly kelisimdi ázir­leý kezinde nazarǵa alynbaǵan», delingen málimdemede.

Gazettiń osy kúngi sanynda «Egemenniń» arnaýly tilshisi Qaınar Oljaı «Alań kóńilden aqyldy sheshimge deıin» atty maqalasynda: «Mınsk qyzbalyq tanytqanymen, Ashhabad aqylǵa shaqyrdy. Ekonomıkalyq, saıa­sı, tarıhı jáne ekologııalyq jiptermen shyrmalǵan qazirgi egemendi memleketter bir-birimen eseptespeı, bir-biriniń qabaǵyna qaramaı qadam jasaı almaıdy. Sol sebepti de Ashhabadta bas qosqan bestik bura tartqan joq. Úsh slavıan memleketin qaıtadan, zańdy negizdegi qoǵamdastyq qurýǵa shaqyrdy. Endigi sóz – solarda», dep sózin túıindeıdi.

Aıta keteıik, Gorbachevtiń elimizdiń bes oblysy týraly arandatýyna jaýap retinde Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń málimdemesi de 14 jeltoqsandaǵy gazet nómirinde jarııalanǵan. Elimizdiń zań shyǵarýshy orga­nynyń mundaı dúrdarazdyqqa tym keshigip ún qatýy sol kezdegi saıası jaǵdaılarǵa baılanysty bolǵan shyǵar dep topshyladyq.

Gazettiń 15 jeltoqsan kúngi sanynda sol kezdegi Taldyqorǵan oblysy, Qapal aýdandyq keńe­siniń tóraǵasy Tursynǵazy Me­detbekovtiń «О́z jerimizde ógeı bolyp qalmaıyq desek, jan-jaǵymyzǵa baǵdarlaı qarap, halyq ıgiligi úshin eńbek eteıik» degen taqyryppen maqalasy jaryq kórgen. Bul jarııalanymda sol ýaqyttaǵy mańyzdy da túıtkildi máseleler kóteriledi.

«Bizdiń Qapal aýdanynda turatyn 22 ult ókiliniń 80 prosentke jýyǵy – qazaqtar. Demek, munda ana tilimizdi, salt-dástúrimizdi jańǵyrtyp, damyta túsýge múmkin­dikter mol. Osyny eskere kelip, 1992 jyldyń qańtar aıynan bastap is qaǵazdaryn qazaqsha júrgizýge sheshim de qabyldanǵan edi. «Qazaq tili» qoǵamynyń aýdandyq bólimshesi arnaýly sharalar belgilep, sony júzege asyrý jolynda jumys jasap jatyr. Osy oraıda aýdan mektepteriniń segizi taza qazaq tiline kóshirilip, ulttyq balabaqshalar, al aralas­tarynda qosymsha qazaq toptary jumys jasaı bastady», deı kele áli de bórikti aspanǵa atýǵa erte ekenin, óıtkeni otarsyzdaný jolynda qolǵa alynýǵa tıis ister bas­tan asatynyn aıtady.

«Til jaıynda astanada otyr­ǵan aǵaıyndarǵa aıtar ókpemiz qara qazandaı. Bir-eki aıdan keıin is qaǵazdaryn qazaq tilinde júrgizemiz dep otyrmyz. Al qazaq tilindegi jazý mashınkasy aýdandyq gazet pen keńeste ǵana bar. Jalynyp suramaǵan jerimiz qalmady. Báriniń aıtatyny – joq. Sharýashylyqtar, mekemeler qunyna qaramastan mundaı mashınkalardy satyp alýǵa daıy­n. Endeshe, ony nege kóptep shyǵarmasqa?» dep nalıdy avtor.

Gazettiń 16 jeltoqsan kúngi sanynyń 1-betinde «Qazaqstan táýelsiz memleket bolady» degen taqyryppen shaǵyn aqparat jarııalanypty. Onda Joǵarǵy Keńes Qazaqstannyń memlekettik táýelsizdigin jáne derbes memleket – Qazaqstan Respýblıkasyn qurýdy saltanatty túrde jarııalaıtynyn málimdeıdi.

«Joba halyq depýtattarynyń talqysynan ótedi. Oǵan ózgerister, túzetýler, qosymshalar bolýy múmkin. Biraq eń basty nárse – Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigi jarııalanatyndyǵy aqıqat. Joǵary Keńes qabyl­daıtyn qujattardyń bári de mańyzdy, al myna zańnyń máni eren, jóni erekshe bolmaq. Ol qabyldanatyn kún búkilhalyqtyq meıram bolýǵa tıis. Endigi jańalyqty Almatydan, parlament jumys istep jatqan úkimet úıinen jáne Prezıdent zańǵa qol qoıatyn Aq Ordadan kúteıik. Aqsarybas aıtýǵa daıyndalaıyq», delingen.

Al Táýelsizdik jarııalanǵan kúnniń erteńine, ıaǵnı 17 jeltoq­sanda «Táýelsiz el boldyq» degen bas taqyryppen shyqqan jarııa­lanymda, azattyqty ańsaǵan hal­qymyzdyń san ǵasyrlyq kúresi parlamenttik jolmen jeńis­ke jetkenin jáne bul kúres parla­menttiń ishinde de júrgenin aıtady.

Parlamenttik tilshi Rysbek Sársenbaıuly zańdy talqylaý kezinde táýelsizdik alýdy qala­maıtyndar da tabylǵanyn jaza kele, depýtat V.Chernyshevtiń baıandamashy Sultan Sartaevqa: «Kimnen jáne neden táýelsiz bolmaqpyz? Jetpis jyl boıy jelkelep sógip júrgen reseılik ımperııanyń úlgisi boıynsha qazaq ımperııasyn qurýǵa árekettenip júrgen joqpyz ba?», dep suraq qoıǵanyn, depýtat A.Kozlovtyń memlekettik táýelsizdik týraly zańnyń qa­byl­danýyn qoldaǵanymen, aldymen búkilhalyqtyq referendým ótkizý týraly usynys tas­taǵanyn, sondaı-aq «Respýblıka prezıdenti qazaq bolýy kerek» degen talapty azamattyq teńdikke qol suǵýǵa balaǵanyn, depýtat Sýhovtyń «Erteń 17 mıllıon adam, onyń baqandaı jartysy orys tildi halyq, basqa, jat memlekette qalyp qoımaı ma?», dep suraq qoıǵanyn, t.b. keritartpa máseleler ortaǵa tastalǵanyn, al baıandamashy onyń bárine zańdy, ádiletti jaýabyn aıtyp, sabyrlylyqpen túsindirgenin jazady.

Depýtat T.Javoronkova tipti Qazaqstanda úsh memlekettik til – qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderi bolýy kerek dep usynys tastap, aıdy aspannan bir-aq shyǵarǵany da osy maqalada keltirilgen. «Depýtat Vodolazov odan da asyp tústi. «Qazaqstan Respýblıkasynyń konstıtýsııalyq qurylysyna, onyń zańdy túrde saılanǵan ókimet organdaryna qarsy kez kelgen kúshteý áreketteri, respýblıkanyń terrıtorııalyq tutastyǵyn buzýǵa shaqyratyn, sondaı-aq saıası partııalar, ózge de qoǵamdyq birlestikter nemese jekelegen adamdar tarapynan ultaralyq arazdyqty tutandyratyn jarııa-ýaǵyzdar zań boıynsha jazalanady» degen sózderdi tutastaı qysqart­qysy keldi. Oraldaǵy oqıǵaǵa tikeleı túrtki bolǵan, sonyń uıymdastyrýshysynyń biri Vodolazov ózin de, sybaılastaryn da jazadan qutqaryp, olaryn zańdy áreketteı qabyldatpaq pa sonda?» dep jazady parlamenttik tilshi.

Degenmen ózge etnos ókilderi arasynan táýelsizdik týraly zańnyń qabyldanýyn qoldap, pikir bildirgender de tabylǵan. «Zańdy qabyldaý kerek. Kez kelgen ultshyldyqtyń tamyry táýelsizdik jolyndaǵy, azattyq, óz ulty úshin kúreste jatyr. Bul – qasterli sezim. Memlekettik táýelsizdik – qazaq halqynyń ǵasyrlar boıǵy armany. Qazaq jerin mekendegen biz, qazaq emes halyqtar, bárimiz birdeı sol názik sezimge árqashan óz sezimimizdeı qurmetpen qaraıyq», dep málim­deıdi depýtat A.Knıagının.

«Keshki májiliste depýtattar jobany qaıta qarap, onyń ár sóılemin talqyǵa saldy. Talas-tartys kúsheıdi. J.Ábdildın,  Á.Ke­kil­baev, H.Dreıler, N.Qoı­shybekov sııaqty depýtattar ulttyq múddege qatysty qaǵıda­lardy ózgertýge qarsy dáleldi pikir aıtty. Zańdy 270 depýtat qoldasa, 12-si qarsy daýys berdi. Sóıtip, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq zańy qabyl­dandy. Respýblıka Prezıdenti quttyqtap sóz sóıledi. Osy bir qýanyshty, tarıhı sátte barsha halqymyzǵa, «Egemendi Qazaq­stannyń» oqyrmandaryna «táýelsizdigimiz qutty bolsyn!» degimiz keledi» dep sózin támam­daıdy R.Sársenbaıuly.

Júz jyldan asa ýaqyt boıy eldigimizdiń jylnamasy bolǵan «Egemen Qazaqstan» azattyqtyń habaryn da alǵashqylardyń biri bolyp osylaısha kópke jetkizdi. Bul jolda jazylǵan árbir aqparat pen maqala Táýelsizdiktiń tasqa qashalǵan jazýyndaı tarıhta saqtalyp qaldy.