Foto: JI
Dıplom jınaqqa qalaı áser etedi?
Van, Chjan jáne Iаn (Wang et al., 2022) syndy ǵalymdar ózderiniń zerteýinde joǵary bilim berý júıesiniń keńeıýi men ulttyq jınaq deńgeıi arasyndaǵy baılanysty egjeı-tegjeıli zerdelegen. 1991 jyldan 2019 jylǵa deıingi aralyqtaǵy 30 eldiń paneldik málimetterin SYS-GMM ádisimen taldaǵan avtorlar kútpegen qorytyndyǵa keledi: joǵary bilim berý júıesiniń keńeıýi ulttyq jınaq deńgeıine keri áserin tıgizedi. Ásirese Azııa elderinde jáne jeti damýshy elde ekonomıkanyń (Reseı, Úndistan, Qytaıdy qosqanda) bul kórsetkishi jahandyq deńgeıden de joǵary bolyp shyqqan.
Pandemııa kezinde máselen, Qytaıda ulttyq jınaq deńgeıi 2020 jyly 45,7%-ǵa jetip, álemdik rekordty jańartty. Biraq Vannyń (2022) paıymdaýynsha, joǵary bilim bul «saqtyq» ınstınktin baıaýlatatyn faktorǵa aınalýy múmkin. Munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, saqtyq maqsatyndaǵy jınaqtardyń azaıýy. Joǵary bilimdi adam jumyssyz qalý qaýpin tómen dep esepteıdi. Iаǵnı, ol bolashaqqa alańdamaıdy. Ekinshiden, joǵary bilim alýdyń ózi – úlken shyǵyn. Oqý aqysy men oǵan jumsalatyn qarjy tikeleı aǵymdaǵy jınaqtardy qysqartady. Úshinshiden, adam kapıtaly teorııasyna sáıkes, bilim adamnyń beıimdelgish qabiletin arttyryp, jańa daǵdylardy tez ıgerýine kómektesedi. Bul jumyssyzdyq qaýpin azaıtyp, adamdy aqsha jınaý motıvasııasynan aryltady.
Degenmen, zertteýshiler (Bernheim & Scholz, 1993; Hubbard et al., 1994) bilimdi adamdardyń kóbirek tabys taýyp, kóbirek jınaıtynyn da joqqa shyǵarmaıdy. Sondaı-aq qarjylyq saýattylyqtyń artýy ınvestısııalyq belsendilikti arttyratyny anyq.
Otandyq zertteýler ne deıdi?
Osy teorııany Qazaqstanǵa beıimdep kórsek, jaǵdaı birshama ózgeshe. Bizdiń eldegi jalpy jınaq deńgeıi men joǵary bilimmen qamtý arasyndaǵy baılanys keri emes, qaıta oń baǵytta ekeni baıqalady. Bul Qazaqstanda jınaq dınamıkasyna bilimnen de mańyzdyraq basqa makroekonomıkalyq faktorlardyń áser etetinin kórsetedi.
Máseleniń taǵy bir tusy – bilimniń eńbek naryǵyna sáıkestigi. Zertteýshiler (2025) atap ótkendeı, «Qazaqstannyń bilim berý júıesi eńbek naryǵyna ilese almaı jatyr». Sondyqtan joǵary bilim bizde jumyssyzdyq qaýpin avtomatty túrde azaıtpaıdy. Kerisinshe, Hýsaınovanyń (2023) derekteri boıynsha, JOO túlekteri kolledj bitirgenderge qaraǵanda jumyssyzdyqqa kóbirek tap bolady. Sebebi kolledjder dýaldy oqytý arqyly naqty tájirıbelik daǵdylar berip, jastardyń naryqtaǵy senimdiligin arttyrady.
Van men onyń áriptesteriniń (2022) zertteýi adam kapıtaly arqyly ulttyq jınaqty taldaýdyń sony jolyn usyndy. Joǵary bilim – turaqty ósý men suranysty teńgerýdiń quraly. Alaıda Qazaqstan mysaly kórsetkendeı, bilim men jınaq arasyndaǵy baılanys birjaqty emes. Ulttyq jınaq deńgeıin saqtaý úshin tek dıplomdar sanyn kóbeıtip qana qoımaı, sol bilimniń naryq talaptaryna saı kelýin, sol arqyly azamattardyń bolashaqqa degen nyq senimin qalyptastyrý mańyzdy.
