«Jasyl ekonomıka» jónindegi keńestiń otyrysy

Otyrysta Memleket basshysynyń energetıka salasyn jańǵyrtý boıynsha «eń úzdik qoljetimdi tehnıkalarǵa» kóshý men ornyqty damý eseptiligin (ESG) kezeń-kezeńimen engizý jónindegi tapsyrmalaryn júzege asyrýǵa nazar aýdardy. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nysanbaev elimizdiń energetıka salasyna lastaýshy zattardyń jalpy kóleminiń jyl saıynǵy shamamen 39%-y tıesili ekenin baıandady. О́ńirler arasynda lastaýshy zattar kóleminiń basym bóligi Pavlodar oblysyna tıesili, ondaǵy negizgi lastaýshylar – Ekibastuz GRES-1 men GRES-2. Buǵan qosa Almaty qalasynda da aýanyń lastanýynyń joǵary deńgeıi saqtalyp otyr.

Emıssııalardy qysqartý máseleleri boıynsha «Bolat Nurjanov atyndaǵy Ekibastuz GRES-1» AQ, «Ekibastuz GRES-2 stansasy» AQ men «Almaty elektr stan­salary» AQ basshylary tyń­daldy. Ornyqty damý qaǵı­dattaryn saqtaý maqsatynda úsh nysanda emıs­sııalarǵa monıtorıng júrgizý­diń avtomattandyrylǵan júıesi (MJAJ) engiziledi. Derekter Ekologııa mınıstrligine naqty ýaqyt rejiminde beriledi. Tolyq qosylý 2026 jylǵa josparlanǵan.

Energetıka vıse-mınıstri Suńǵat Esimhanov Prezıdenttiń «taza kómir» tehnologııalaryn paıdalaný jónindegi tapsyrmalarynyń oryndalýy týraly habardar etti. Máselen, júrgizilip jatqan jańǵyrtý sheńberinde jańa kásiporyndar neǵurlym qatań ekolo­gııalyq standarttar men talaptar negizinde jumys istep jatyr.

«Prezıdent elimizdegi ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa qatysty mindetter qoıdy. Biz «Jasyl ekonomıkaǵa» kóshý tujyrymdamasyn dáıekti túrde júzege asyryp kelemiz, onda aýanyń lastanýyn azaıtý men ónerkásiptik qaldyqtardy qaıta óńdeý boıynsha negizgi ındıkatorlar aıqyndalǵan. Olarǵa qol jetkizý – barlyq jaýapty memlekettik organdar men uıymdardyń tikeleı mindeti. О́z kezeginde kásiporyndar qorshaǵan ortaǵa emıssııalardy qysqartý men kúl-qoqys qaldyqtaryn qaıta óńdeýdi qamtamasyz etýi qajet», dedi O.Bektenov.

Odan bólek Memleket basshysy Úkimettiń aldyna energetıka salasyn túpkilikti jańǵyrtý mindetin júktedi. «Taza kómirdiń» zamanaýı tehnologııasyna tez kóshý kerek. Bul kómir elektr stansalarynyń tıimdiligin arttyrady ári qorshaǵan ortaǵa zııandy zat bólýdi azaıtady. Ásirese mol qorǵa ıe bola tura, kómir generasııasynan bas tarta almaımyz, bul – obektıvti shyndyq. Sondyqtan ony qoldana beretinimiz anyq. Bul rette kómirden energııa óndiretin barlyq qýat kózderi zamanaýı talaptarǵa saı bolýǵa tıis.

«Jańa tehnologııalar kómirdi jaǵý kezin­de zııandy qaldyqtar kólemin ba­ryn­sha azaıtýǵa múmkindik beredi. Ener­gııa kózderin jańǵyrtýdaǵy árbir jumys­tyń nátıjesi lastaýshy zattardy eń az bólý talaptaryna sáıkes bolýǵa tıis. Buǵan umtylý kerek ári osy basty meje­den aýytqymaý qajet. Bizdiń aldymyzda úsh JEO salý men Ekibastuzdaǵy jańa ener­gobloktarǵa qatysty úlken joba­lar tur. Bul jańa jobalardyń barly­ǵy zııan­dy qaldyqtardy múldem shyǵar­maı­tyndaı jańa talaptar boıynsha júzege asyrylady», dedi Úkimet basshysy.

Jıynda elimizdiń «KazWaste» qaldyqtardy basqarý qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory Vera Mustafına, «Jasyl Akademııa» ǵylymı bilim berý ortalyǵynyń dırektory Baqyt Esekına, «Qazaqstannyń ekologııalyq uıymdary qaýymdastyǵy» ZTB basqarma tóraǵasy Aıgúl Soloveva syndy qoǵamdyq uıym ókilderi suraqtar qoıyp, usynystaryn aıtty.

Oljas Bektenov zamanaýı «taza kómir» tehnologııalaryna jedel kóshýge qatysty shara qabyldaýǵa tapsyrma berdi. Kókshetaý, Semeı men О́skemen qala­laryn­da jylý elektr ortalyqtaryn salý jo­ba­laryn júzege asyrý kezinde tek taza tehnologııalar qoldanylýy kerek. Ener­getıka mınıstrligine energetıka sektoryn sıfrlandyrý bóliginde JI-diń oz­yq tehnologııalaryn, sondaı-aq salada qoldanýǵa qolda bar otandyq sıfrlyq sheshimderdi zerdeleý tapsyryldy.

Budan basqa, qaıta óńdeý men kádege jaratýdyń zamanaýı tehnologııalaryn engizý arqyly barlyq qaldyqty keıinnen qaıtalama aınalymǵa tarta otyryp, barlyq ónerkásiptik qaldyq­tardy túgendeýdi júrgizý júkteldi. Qorshaǵan ortaǵa teris áserdi azaıtýǵa eldegi eń iri TOP-50 kompanııa «eń úzdik qoljetimdi tehnologııalardy» engizý negizinde keshendi ekologııalyq ruqsat alý rásimin bastady. Búginde tıisti jol kartalary júzege asyrylyp jatyr.

«Bolat Nurjanov atyndaǵy Ekibastuz GRES-1» AQ, «Ekibastuz GRES-2 stansasy» AQ men «Almaty elektr stansalary» AQ-lardyń kásip­oryndary Energetıka mı­nıstrligi bekitken gaz tazartý júıe­lerin kezeń-kezeńimen jańǵyrtýdy, elektr súzgilerin jańartýdy, azot toty­ǵy, kúkirt qaldyqtary men shań-tozań­dy azaıtýdy, sondaı-aq or­nyq­ty damýǵa ári neǵurlym taza energe­tı­­kaǵa kóshý­ge baǵdarlaýdy rastaı­tyn anaǵur­lym ekologııalyq tehnologııalyq sheshimderge kóshýdi kózdeıtin jol kartalaryn júzege asyrady.

Pavlodar oblysyndaǵy jalpy lastaýshy zattar kóleminiń 34%-y Ekibastuz GRES-1 úlesinde. Birqatar energobloktaǵy elektrostatıkalyq súzgiler kúrdeli jóndeýden ótti, bul shań konsentrasııasyn 400 mg/nm³-ten 350 mg/nm³-ke deıin tómendetýge múmkindik berdi. Buǵan qosa 2023–2025 jyldar aralyǵynda sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵyna 23 myńǵa jýyq kóshet otyrǵyzylyp, 250 gektarǵa jýyq kúl úıindisi súrilip tastaldy. Osy kezeńde qorshaǵan ortany qorǵaý sharalaryna salynǵan ınvestısııanyń jalpy kólemi shamamen 5 mlrd teńgeni qurady.

Sondaı-aq óńirdegi jalpy lastaýshy zattar kóleminiń 8,8%-yn Ekibastuz GRES-2 shyǵarady. Aspırasııa júıelerin jańǵyrtý zııandy qaldyqtary 2,57 myń tonnaǵa azaıtty. Mıkroımpýlstik tehnologııany qoldaný shań tozańynyń qoıýlyǵyn seıiltýge múmkindik be­redi. Sondaı-aq kúl úıindilerindegi shań-tozańdy basý, qurǵaq kúldi óńdeý, Solnechnyı kenti men ónerkásip alańy­nyń aýmaǵynda jasyl jelekterdi kútip-baptaý sııaqty birqatar keshendi shara júzege asyrylyp otyr. 2025–2027 jyldarǵa josparlanǵan ınvestısııa kólemi 8,1 mlrd teńgeni quraıdy.

Almaty qalasynyń ónerkásip kásip­oryndarynan shyǵatyn lastaýshy zattardyń 83%-y «Almaty elektr stansalary» AQ úlesinde. Al ES keń aýqymdy ekologııalyq transformasııany, ıaǵnı gazǵa kóshýdi júzege asyrýda. Bul JEO-2 shyǵaratyn zııandy qaldyqtar kólemin 93%-ǵa, al JEO-3 shyǵaratyn lastaýshy zattar kólemin 88%-ǵa azaıtýǵa múmkin­dik beredi. Bul rette shań men kúkirt to­tyǵynyń qaldyqtary tolyǵymen joıylady, azot totyqtary 680 mg/nm³-ten 35 mg/nm³-ke deıin tómendeıdi.

Zııandy zattar kólemin azaıta otyryp, jańǵyrtý men gazǵa aýystyrýǵa osyndaı jumys JEO-3-te de júrgizi­lip jatyr. Nátıjesinde, munda shań, kúkirt totyǵy sııaqty lastaýshy zattar toly­ǵymen joıylady jáne azot totyǵy azaıady. Keıingi eki jylda kásiporynnyń qorshaǵan ortany qorǵaýǵa jumsaǵan shyǵyndary shamamen 3,2 mlrd teńgeni qurady.

Qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi suraqtar qoıyp, usynystaryn aıtty. Elimizdiń «KazWaste» qaldyqtardy basqarý qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory Vera Mustafına qaýipti qaldyqtardy kádege jaratý máselesin kóterdi. «Jasyl Akademııa» ǵylymı bilim berý ortalyǵynyń dırektory Baqyt Esekına kásiporyndardyń dekarbonızasııadaǵy qyzmeti úshin qosymsha krıterılerge bastamashy boldy. Sondaı-aq ol lastaýshy zattardy azaıtý men kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizýge klımattyq qarjylandyrýdy tartýǵa halyqaralyq uıymdarmen ózara is-qımyldy kúsheıtýdi usyndy.

«Qazaqstannyń ekologııalyq uıym­dary qaýymdastyǵy» ZTB basqar­ma tóraǵasy Aıgúl Soloveva kásip­oryndardy parnıktik áserge qarsy kúres, ESG-qaǵıdattaryn engizý men kómirtegi izin azaıtý jónindegi jumys­­ty jandandyrýǵa shaqyrdy. Alm­aty qalasyndaǵy ekologııalyq stan­dart­tardyń deńgeıin eýropalyq kórset­kish­ter­men salystyrýǵa bolatyny atap ótildi, bul azamattardyń aralasýy joǵary deńgeıde ekenimen ári korpo­ra­tıvtik áleýmettik jaýap­kershi­liktiń jaqsy damyǵanymen baılanysty. Buǵan qosa «Samuryq-Qazyna» tobyna kiretin jekelegen jylý energetıkalyq nysan­dardaǵy jumysty kúsheıtý men tehno­logııalyq sheshimderdi engizýdi egjeı-tegjeıli pysyqtaý qajettigi aıtyldy.