Ortalyq Azııa – Japonııa: Kópvektorly yntymaqtastyqtyń erekshe formaty

3,7 mlrd dollardan asatyn kommersııalyq kelisimder jasaldy

Memleket basshysy sóziniń basynda osy tarıhı kezdesý­di uıymdastyrýǵa bastamashy bolǵany jáne qonaqjaı­ly­lyq tanytqany úshin Japonııa Premer-mınıstri Sanae Takaıchıge alǵys aıtty.

– Damý deńgeıi turǵysynan biregeı megapolıs sanala­tyn Tokıoda uıymdastyryl­ǵan mańyzdy forýmǵa qatysý Qazaqstan, tipti tutas Orta­lyq Azııa úshin aıtýly ýaqıǵa dep oılaımyn. «Ortalyq Azııa – Japonııa» dıalogin qurý týraly bastamany japon tarapy, sonyń ishinde burynǵy Syrtqy ister mınıstri Iorıko Kavagýchı kótergen edi. Munyń sımvoldyq máni zor. Syrtqy ister mınıstrleri deńgeıindegi alǵashqy jıyn 2004 jyly Astanada ótti. Bul Ortalyq Azııa elderi men ózge de iri memleketter arasynda osy tektes platformalardy qurýǵa úlgi boldy, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Qasym-Jomart Toqaevtyń pikirinshe, mundaı sammıtter Ortalyq Azııanyń halyq­aralyq deńgeıdegi orny kúsheıip, jahandyq úderisterde ma­ńyzdy ról atqara bastaǵanyn kórsetedi.

– Qazaq jurty japon halqy­nyń tarıhyna, salt-dástúri men má­denıetine árdaıym qurmet­pen qaraıdy. Kúnshyǵys eliniń kelisim, ustamdylyq, danalyq sekildi qundylyqtarǵa qurylǵan fılosofııasy qazaq halqynyń dúnıetanymyna saı keledi. VII ǵasyrdyń ózinde Sıotoký hanzada úılesimdi eń bıik qundylyq retinde atap, birlik pen yntymaq­qa úndedi. Sol tusta Japonııa «Reıva» – «Keremet úılesim» dáýi­rine qadam basty. Japonııa­nyń Ortalyq Azııa elderimen baı­­lanysy ejelgi Uly Jibek joly­­nan bastaý alady, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy ǵylymı-tehnıkalyq jáne tehnologııalyq progreste kósh bastap kele jatqan Japonııanyń álemdik ekonomıkadaǵy jetistikterine nazar aýdardy. Sondaı-aq jan-jaqty halyqaralyq yntymaq­tastyq ornatýda zor áleýetke ıe Ortalyq Azııa damýdyń dańǵyl jolyna túskenin atap ótti.

Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan Japonııamen birlesken jobalardy tabysty júzege asyrý úshin barlyq qajetti jaǵdaıdy jasaýǵa, qolaıly ınvestısııa­lyq orta qalyptastyrýǵa daıyn ekenin aıta kele, qazaq-japon yqpaldastyǵynyń perspektıvti baǵyttaryna toqtaldy.

«Saýda-ekonomıkalyq jáne ınves­tı­sııa­lyq baılanysty jandandyrý­ǵa basa mán berý qajet. Byltyr ózara saýdanyń kólemi shamamen 2 mlrd dollarǵa jetti. Qazaqstan Japonııa naryǵyna ýran, sırek kezdesetin metaldar jáne munaı jetkizedi. Japonııa – Qazaqstan ekonomıkasynyń negizgi ınvestorlarynyń biri. Onyń elimizge quıǵan qarjy kólemi 8,5 mlrd dollardan asty. Qazaqstan uzaq ýaqyttan beri iri japon korporasııalarymen tabysty qarym-qatynas ornatty. Biz elimizde eńbek etip jatqan Japonııanyń shaǵyn jáne orta kompanııalarynyń qyzmetine qoldaý kórsetip kelemiz. «Ortalyq Azııa – Japonııa» formatyndaǵy bıznes forýmynda ekijaqty baılanystardy jandandyryp, jańa ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýda qajetti ýaǵdalastyqtarǵa qol jet­kizetinimizge senimdimin. Japo­nııa­ǵa saparymnyń aıasynda 60-tan asa ekijaqty qujatqa qol qoıyldy. Onyń ishinde somasy 3,7 mlrd dollardan asatyn kommersııalyq kelisimder de bar», dedi Prezıdent.

Sondaı-aq Memleket basshysy Japonııa Úkimetiniń Aqtaý portyndaǵy kedendik rásimderdi jetildirýge atsalysý týraly sheshimin quptady.

«Ortalyq Azııanyń Shyǵys pen Batys, Soltústik pen Ońtústik arasyndaǵy negizgi saýda joldaryn toǵystyratyn kólik-logıstıka salasy Japonııa úshin tyń múmkindikterge jol ashady. Azııa men Eýropa baǵytynda qurlyq jolymen tasymaldanatyn júktiń 80 paıyz­dan astamy Qazaqstan arqyly ótedi. Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdaryn damytý aıryqsha mańyzdy. Japon Úkimeti Kaspıı teńiziniń Aqtaý portyndaǵy kedendik rásimderdi jetildirýge atsalysýǵa nıetti. Biz bul sheshimdi quptaımyz. Japonııa kompanııalary aldaǵy ýaqytta Orta dálizdiń temirjol, port, avtokólik jáne logıstıka ınfraqurylymyn ilgeriletýge úles qossa, barshamyzǵa paıdaly bolmaq», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Eń ozyq tehnologııalardy tartýǵa beıilmiz

Buǵan qosa Prezıdent energetıka sa­la­syndaǵy jobalar jóninde sóz qozǵady.

«Taza» energetıkanyń damýyn uzaq­merzimdi strategııalyq basymdyq retinde qarastyramyz. Elimiz «jasyl» tehnologııalardy qoldana otyryp, dástúrli qýat kózin ıgerý jáne óńdeý jobalaryna japon tájirıbesin, ınnovasııasy men ınvestısııasyn tartýǵa múddeli. Geosaıası turaqsyzdyq pen qýat kózderine suranys udaıy artyp kele jatqan jaǵdaıda álem ekonomıkasynyń ornyqty damýyn qamtamasyz etetin kómirsýtegi resýrstary aıryqsha mańyzǵa ıe. Biz teńgerimdi ári ádil energetıkalyq júıege aýysý qajet degen ustanymdy qoldaımyz. Qazaqstan kómir óndirisi boıynsha álemdegi on úzdik eldiń qataryna kiredi. Kómir elimizdiń energetıkalyq balansynyń shamamen 70 paıyzyn quraıdy. Sondyqtan osy tabıǵı baılyǵymyzdy qýatty energııa kózi retinde paıdalaný úshin eń ozyq tehnologııalardy tartýǵa beıilmiz.

Iаdrolyq energetıkanyń «jasyl» ekonomıka kún tártibindegi máni zor. Álemdegi ıadrolyq otynnyń shamamen 40 paıyzyn Qazaqstan qamtamasyz etedi. Dúnıe júzindegi elektr energııasynyń 10 paıyzǵa jýyǵyn atom elektr stansalary óndiretinin eskersek, bul óte mańyzdy. Qazaqstannyń resýrs áleýetin Japonııanyń atom energetıkasy salasyndaǵy úzdik tehnologııalarymen ushtastyrý osy strategııalyq saladaǵy tyń múmkindikterge, sonyń ishinde ınnovasııalardy engizýge jol ashady. Ásirese ıadrolyq qaldyqtardy basqarý, ıadrolyq qaýipsizdik, azamattyq qorǵanys salalaryna joǵary sanatty maman daıarlaý baǵytyndaǵy jobalar qyzyǵýshylyq týdyrady.

Ortalyq Azııada sırek kezdesetin elementter men ózge de asa mańyzdy mıneraldardyń mol qory bar. Bul álemniń jańa energetıkalyq júıege kóshýine qajetti resýrs sanalady. О́ńirimiz taza ári qýat únemdeıtin óndiris­terdi atalǵan resýrstarmen qamtamasyz ete alady. Qazaqstan Japonııamen qazba baılyqtardy barlaý, óndirý jáne óńdeý isi boıynsha yntymaqtastyqty jandandyrýǵa múddeli. Bul rette tereń óńdeýge jáne ornyqty óndiris tizbegin qalyptastyrýǵa den qoıa otyryp, tolyqqandy ónerkásip klasterin qurýǵa basymdyq beremiz. Sondyqtan Qazaqstan Japonııamen birlesken Next-Generation SmartMining  Plus jobasy­nyń iske qosylýyn quptaıdy. Bul bas­tama óndiris úderisin sıfrlandyryp, ekologııalyq ornyqtylyqty arttyrady», dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev ornyqty aýyl sharýashylyǵy salasynda birlesken zertteý platformasyn qurýdy usyndy.

«Elimiz aýyl sharýashylyǵyn damytý­ǵa aıryqsha mán beredi. Ortalyq Azııada qýatty agroónerká­sip kesheni burynnan bar. Sondyq­tan aımaq jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý isinde mańyzdy ról atqara alady. Qazaqstan Japonııanyń resýrs únemdeý tehnologııasyna, shólge tózimdi daqyldar seleksııasyna, «aqyldy» fermalardy damytý tájirıbesine qyzyǵýshylyq tanytady. Osy oraıda ornyqty aýyl sharýashylyǵy salasynda japon ǵalymdarynyń jáne sarapshylarynyń qatysýymen Zertteý platformasyn qurýdy usynamyz. Astanada qoldanbaly ǵylymdar salasynda ǵalymdar men zertteýshilerdiń alǵashqy kezdesýin «Ortalyq Azııa – Japonııa» formatynda uıymdastyrýdy usynamyn», dedi Prezıdent.

Budan soń Memleket basshysy sý qaýipsizdigi máselesine mán berdi.

«Aýyl sharýashylyǵynyń damýy sý qaýipsizdigimen tikeleı baılanys­ty. Ortalyq Azııa qazirdiń ózinde sý tapshylyǵyn sezinip otyr. Keıingi 20 jylda óńirde jan basyna shaqqanda sýmen qamtý kólemi shamamen 30 pa­ıyzǵa tómendedi. Onyń ústine sý resýrstarynyń 70 paıyzǵa jýyǵy – transshekaralyq. Kaspıı teńiziniń tartylýy alańdaýshylyq týǵyzady, al Aral ekologııalyq apaty sý resýrstaryn retsiz paıdalanýdyń saldary qandaı qaıǵyly bolatynyn kórsetti. Qazaqstan Japonııa halyqaralyq yntymaqtastyq agenttiginiń (JICA) Ortalyq Azııadaǵy kúrdeli sý problemasyn sheshýge qosqan úlesin baǵalaıdy ári atalǵan bedeldi ıns­tıtýtpen yqpaldastyqty jalǵastyrýǵa nıetti.

Sý únemdeýdiń ozyq tehnologııalaryn almasý, ortaq ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizý jáne Jerdi qashyqtan zondtaý sekildi asa mańyzdy sharalar qamtylatyn Birlesken sý sharýashylyǵyn damytý baǵdarlamasyn ázirleýge bolar edi. Qazaqstan BUU aıasynda jańadan UN Water halyqaralyq uıymyn qurýdy usyndy. Bul sý prob­lematıkasymen aınalysatyn basqa da qurylymdardyń kúsh-jigerin bir arnaǵa toǵystyrady. Japondyq saıa­satkerler men qoǵam qaıratker­­lerin, kásipkerler men sarapshylardy ke­lesi jyly sáýir aıynda Astana­da óte­tin О́ńirlik ekologııalyq sam­mıt­ke qa­tysýǵa shaqyramyz», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Adam kapıtaly – damýdyń basty qozǵaýshy kúshi

Sondaı-aq Memleket basshysy Tokıonyń Ortalyq Azııa elderimen jasandy ıntellekt salasy boıynsha tyń seriktestik ornatý jónindegi bastamasyna qoldaý bildirdi.

«Sıfrlyq transformasııa men jasandy ıntellektini damytý salasynda yntymaqtastyq ornatý óte ózekti. Japondyq ınnovasııalar sapa, senimdi­lik jáne joǵary tehnologııa turǵysynan keńinen tanymal. Qazaqstan sıfrlyq memleketke aınalý jolyna tústi. Osy maqsatta Alem.ai. halyqaralyq jasandy ıntellekt ortalyǵy ashyldy. Bıyl elimiz amerıkalyq tehnologııalar bazasynda eki sýperkompıýterdi iske qosty. Kelesi jyly ónerkásip, memlekettik sektor, áleýmettik qamsyzdandyrý jáne bilim berý salalaryn sıfrlandyrýǵa baǵyttalǵan Digital Qazaqstan strategııasyn júzege asyrýdy bastaımyz. Osylaısha, Qazaqstanda jasandy ıntellekti men sıfrlyq tehnologııalardy odan ári damytý úshin ońtaıly jaǵdaı jasalady. Bul rette biz Tokıonyń Ortalyq Azııa elderi men Japonııa arasynda jasandy ıntellekt salasy boıynsha tyń seriktestik ornatý jónindegi bastamasyn qoldaımyz. Atalǵan platformany Ortalyq Azııadaǵy eń iri IT-startap «Astana Hub» jáne qajetti ınfraqurylymy men halyqaralyq ekojúıesi bar Alem.ai ortalyǵynyń bazasyna ornalastyrýdy usynamyz.

Adam kapıtaly – damýdyń basty qoz­ǵaý­shy kúshi. Japonııa bul for­mýla­nyń durystyǵyn naqty dáleldedi. Adam, eńbekke qurmet kórsetý, udaıy jeti­lýge umtylý, ómir boıy oqý, óske­leń urpaqqa bilim berý – Sizdiń mem­le­keti­ńizdiń artyqshylyǵy. Qazaqstan bilim salasyn belsendi damytyp jatyr. Ásirese sheteldik seriktesterimizben birge osy baǵytta aýqymdy jumys atqarylýda. Elimizde shet memleketterdiń jetekshi joǵary oqý oryndarynyń fılıaldary tabysty qyzmet etýde. Japonııaǵa Qazaqstanda ýnıversıtetter men bilim ortalyqtarynyń bólimshilerin ashý múmkindigin qarastyrýdy usynamyz», dedi Prezıdent.

Osy sammıtte Qasym-Jomart Toqaev Japonııamen týrızm salasyndaǵy yqpal­dastyqtyń negizgi baǵyttaryn atady.

«Ortalyq Azııa elderiniń tarıhy men mádenı murasy baı, tabıǵaty ásem. Bul japon týrısterin qyzyqtyrary sózsiz. Qazaqstan Japonııamen týrızm salasyndaǵy yntymaqtastyqty keńeıtýge nıetti. Japonııalyq týrıs­ter úshin Orta Azııanyń biryńǵaı týrıstik marshrýtyn ázirlegen jón dep esepteımin. Sondaı-aq Ortalyq Azııa elderiniń halqyna vızalyq rásimderdi jeńildetken durys. Bul japondyq týrısterdiń bir saparda birneshe eldi aralap shyǵýyna múmkindik beredi. Al bizdiń azamattarymyz Kúnshyǵys elimen etene tanysa alady. Japonııany Osaka qalasynda EKSPO 2025 kórmesin tabys­ty ótkizýimen taǵy da quttyqtaımyn. «Kórme taqyrybyn jan-jaqty kórsetý» nomınasııasy boıynsha altyn júlde ıelengenderińizge qýanyshtymyz», dedi Memleket basshysy.

Sonymen qatar Prezıdent «Qazaqstan 2027 jyly dzıýdodan Álem chempıonatyn ótkizý qurmetine ıe bolǵanyn habarlady.

Biz sport salasyndaǵy yqpaldas­tyq­ty órkendetýge, eń áýeli japonnyń dzıýdo, sýmo jáne kendo sekildi dástúrli jek­pe-jek óner túrlerin dáripteýge ázirmiz. Qazaqstan 2027 jyly dzıýdodan Álem chempıonatyn ótkizý qurmetine ıe boldy. Burnaǵy kúni men qazaqtan shyqqan belgili sýmoshy Kımbozan Harýkımen (Ersin Baltaǵul) tanystym. Tyǵyz mádenı-gýmanıtarlyq baılanystarymyz aldaǵy ýaqytta da halyqtarymyz arasyndaǵy ózara túsinistik pen dostyqty nyǵaıtýǵa qyzmet ete beredi dep senemin», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Sammıtte Japonııa Premer-mınıstri Sanae Takaıchı, Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarov, Tájikstan Prezı­denti Emomalı Rahmon, Túrikmen­stan Prezıdenti Serdar Berdimuhamedov jáne О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev sóz sóıledi.

«Ortalyq Azııa – Japonııa» sammıti­niń qorytyndysy boıynsha Tokıo deklarasııasy qabyldandy. Bul formattaǵy tóraǵalyq endi Qazaqstan tarapyna ótti. Ortalyq Azııa memleketteri basshylary men Japonııa Premer-mınıstri kelesi sammıtti Qazaqstanda ótkizýge kelisti.

Sondaı-aq sol kúni dál osy top «Ortalyq Azııa – Japonııa» bıznes forýmyna qatysty. Jıyn aıasynda «Jasyl damý jáne ornyqtylyq», «Sıfrlyq transformasııa men ózara baılanys», «Qarjy, adam resýrstary jáne bızneske arnalǵan áleýmettik júıeni damytý» sekildi taqyryptyq sessııalar uıymdastyryldy.

Buǵan qosa Ortalyq Azııa men Japonııanyń iskerlik orta ókilderi kezdesýler ótkizdi.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń resmı sapary jáne «Ortalyq Azııa – Japonııa» bıznes forýmynyń qorytyndysy boıynsha qazaqstandyq tarap pen japon bıznes qurylymdary arasynda jalpy quny 3,72 mlrd dollar bolatyn 60-tan astam qujatqa qol qoıyldy.