Turǵyn úı – alańsyz tirshiliktiń alǵysharty

Halyqtyń turmys-tirshi­ligi baspanasymen de ólshense kerek. El­degi qurylys qarqy­ny men azamattardy tur­ǵyn úımen qamtý kórset­kish­teri memlekettiń ekonomı­kalyq áleýetin ǵana emes, qoǵamdaǵy áleýmettik tu­raq­tylyq deńgeıiniń de kór­setkishi ispetti. Keıingi jyldardaǵy derekter bul salada júıeli ózgeris júrip jatqanyn kórsetedi. Bıyl da baspana baǵytyndaǵy naqty ister jalǵasyn taýyp, táýir nátıjege qol jetkizilgen.

Jaqynda turǵyn úı qurylysy sala­synyń keıingi 11 aıyndaǵy qory­tyn­dysyn jarııalaǵan О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi osy ýa­qyt aralyǵynda 19,9 mln sharshy metr turǵyn úı, ıaǵnı 154 300 páter paı­da­la­nýǵa berilgenin málimdedi. Demek, tarıh qoınaýyna engeli otyrǵan 2025 jyl bul sala úshin jaman bolmaǵan. Shar­shy metrdiń kóptep paıdalanýǵa berilýi, bir jaǵynan, jeke qurylys pen ınvestısııanyń jan­danýyn bil­dir­se, ekinshi jaǵynan, memlekettik baǵ­dar­lamalardyń kómegi tıip jatqanyn ańǵartady. О́ńirlerdegi qurylys kóle­mi­niń artýy ishki eńbek naryǵyna da oń áser etip, myńdaǵan adamdy jumyspen qamtýǵa múmkindik berip otyr. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, bıyl alǵashqy jartyjyldyqta qury­lys jumysynyń kólemi 3,31 trln teń­gege jetken. Bul – ótken jylmen salys­tyrǵanda 18,4%-ǵa artyq kórsetkish. Buǵan qosa, 11 mln sharshy metrden astam jańa nysan paıdalanýǵa berilse, onyń 7,9 mln sharshy metri – turǵyn úı, qalǵany mektep, balabaqsha jáne den­saý­lyq saqtaý nysany.

Turǵyn úı máselesinde áleýmettik osal toptardyń múddesine qashanda basymdyq beriledi. О́ıtkeni ózdiginen úı satyp alýǵa shamasy jetpeıtin az qam­tylǵan otbasylardy, múmkindigi shek­teýli jandardy baspanamen qamtý – Úkimettiń halyq aldyndaǵy jaýap­ker­shiligi. Osy sanattaǵy azamattardy qoldaý úshin memleket birtalaı súıekti baǵdarlamalardy qabyldaǵany málim. Aıtalyq, jeńildetilgen paıyzben nesıe beretin ıpotekalyq baǵdarlamalar baspanaǵa muqtaj jandarǵa edáýir demeý bolyp keledi. Mınıstrliktiń dereginshe, 2 jáne 5 paıyzdyq mólsherlememen berilgen 4,9 myń ıpotekalyq nesıege 63,1 mlrd teńge baǵyttalǵan. Budan bólek, «Naýryz» jáne «Naýryz Jumysker» baǵ­dar­lamalary arqyly 205,7 mlrd teń­gege 7,6 myń nesıe berilgen.

2025 jyldyń alǵashqy 11 aıynda 7,2 myń páter áleýmettik osal toptarǵa jalǵa berý úshin satyp alynǵan.

Sonymen qatar ákimdikter memleket­tik baǵaly qaǵazdar shyǵarý tetigin paıdalana otyryp, 4,4 myń páterdi salyp, satyp aldy deıdi mınıstrlik ókilderi. Bul tájirıbe jergilikti atqarýshy organ­dardyń turǵyn úı máselesin sheshýde qar­jylyq quraldardy tıimdi paıdalana bastaǵanyn kórsetken.

«Finprom.kz» portalynyń habarlaýyn­sha, el azamattaryna baspanaly bolý múmkindigin syılaıtyn ıpotekalyq nesıeler rekordtyq 7,4 trln teńgege jetken. «Ekinshi deńgeıli bankterdiń jalpy nesıe portfelindegi ıpotekanyń úlesi keıingi jyldary turaqty túrde 18%–20% deńgeıinde tur. Buryn memle­ket­tik baǵdarlamalardy belsendi túrde damytqanǵa deıin ekonomıkadaǵy ıpotekanyń úlesi nebári 8%-dy quraı­tyn» delingen habarlamada.

Elimizdegi ıpotekalyq qaryzdardyń jartysynan kóbin «Otbasy bank» qamta­masyz etip otyr. Turǵyn úıge muqtaj aza­mattardy tirkeýdi de osy bank júr­gizedi. «Bul turǵyn úı salasyndaǵy ınstıtýsıonaldyq ózgeristerdiń biri boldy. Júıeniń ortalyqtandyrylýy baspana kezegin jurtshylyqqa neǵurlym ashyq ete otyryp, ákimdikterge túsetin júktemeni azaıtýǵa múmkindik berdi. Bıyl 7,3 myń jalǵa beriletin páter berilip, 10 myńnan astam azamat sýbsıdııalanǵan ıpotekaǵa qol jetkizdi. Qazir biryńǵaı bazaǵa 965 myńnan astam azamat tirkelgen, olardyń shamamen 600 myńy – áleýmettik osal top ókilderi», deıdi jýrnalıstermen júz­desýin­de О́nerkásip jáne qurylys vıse-mınıstri Q.Qajkenov.

Joǵaryda atalǵan turǵyn úı kezegi­niń biryńǵaı bazasyna 1 mln-ǵa tarta aza­mattyń tirkelýi – elimizde úısiz júrgen azamattardyń áli de kóp ekenin bildiredi. Onyń syrtynda memle­kettik turǵyn úı kezegine tirkele almaı, tirkeleıin dese, onyń talaptaryna saı kelmeı júrgen jurt qanshama?

Degenmen tıisti vedomstvo ókilderi halyqty baspanamen qamtamasyz etý tetikterin jan-jaqty qarastyryp, neǵurlym tıimdi tásilderdi qoldanysqa engizip jatqanyn aıtady. Sonyń bir túri – turǵyn úıdi jaldaý aqysynyń bir bóligin sýbsıdııalaý men turǵyn úı sertıfıkattaryn berý. Bul da – halyqtyń tólem qabiletin arttyrýǵa baǵyttalǵan tetikter. 2025 jyldyń úshinshi toqsanynyń sońyna qaraı 11 myńnan astam azamat jaldaý aqysy bo­ıynsha sýbsıdııa alǵan. Bul maqsatqa 7,6 mlrd teńge bólingen.

Al 1400-den astam adamǵa bastapqy jarnany jabý úshin 1,7 mlrd teńgege turǵyn úı sertıfıkaty berilgen. Sarapshylardyń pikirinshe, mundaı qoldaý sharalary baspanaly bolý jolyndaǵy eń kúrdeli kezeń alǵashqy jarna máselesin sheshýge aıtarlyqtaı yqpal etedi.

Úkimet úlestik qurylys salasyndaǵy mem­le­kettik retteýdi kúsheıtýdi de myq­tap qolǵa aldy. О́nerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń dereginde úleskerlerdiń quqy, olardy senimsiz qurylys kompanııalarynan qorǵaý máseleleri zańdaǵy ózgeristerde qattap jazylǵany aıtylǵan. Mysaly, ruqsatsyz salynyp jatqan turǵyn úı-jaılaryna úlesker tartýǵa jáne aldyn ala kelisimder jasaýǵa ty­ıym salynady. Ákimdiktiń ruqsaty nemese biryńǵaı operatordyń kepildigi bol­masa, áli aıaq­talmaǵan qurylysty jarnamalaýǵa bolmaıdy.

Sondaı-aq azamattar turǵyn úıler men onyń qurylystary jóninde shynaıy ári naqty aqparattan qulaǵdar bolyp otyrý úshin 2026 jyly arnaıy portal iske qosylmaq. Qurylys salasyndaǵy barlyq júıeni biriktiretin aqparattyq resýrs­ta qala qurylysy kadastry, saraptama portaly jáne e-qurylys qyzmetterindegi málimetter biriktiriledi. Aıtalyq, portaldan res­pýb­lıkadaǵy 89 qalanyń qurylys ruq­sattarynyń paketin berý memlekettik qyzmetterin, sáýlettik jos­parlaý tapsyrmalaryn, elektr jelisine qosylýdyń tehnıkalyq sıpattamalaryn, aldyn ala jobalardy bekitý jos­parlaryn qaraýǵa bolady. Vedomstvo ókilderiniń aıtýynsha, atalǵan portal «bir tereze» qaǵıdatymen jumys isteıdi. Munda qajetti aqparatty jyldam ári ońaı tabýdyń barlyq múmkindigi qarastyrylǵan. Paıdalanýshylar biryńǵaı egov.kz logınimen basty betke tike­­leı ótip, kerekti málimetterdi kóre alady. Jańadan iske qosylǵan osy ózgeris­terdiń bári turǵyn úı qurylys sala­syn­daǵy máse­lelerdi ońtaılandyra túsedi deıdi mamandar.

Jalpy, 2025 jyldyń turǵyn úı salasyndaǵy kórsetkishterdi baıyptasaq, memleket turǵyn úı saıasatyn qurylys kólemimen ǵana emes, áleýmettik tıimdilik turǵysynan da baǵalaýǵa kóshken. Bıyl kezekti rekord jańartylyp, 10 aıdyń ishinde 14,6 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilgenin sonyń nátıjesi dep baǵalaýǵa bolady. Finprom.kz sarap­shylarynyń dereginshe, bir jyl buryn dál osyndaı kezeńde 14 mln sharshy metr, bes jyl buryn 9,8 mln sharshy metr, on jyl buryn 7 mln sharshy metr, al on bes jyl buryn bar bolǵany 4,7 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilgen.

Byltyr eldegi turǵyn úı qory 434,3 mln sharshy metrge jetti. Sonyń ishinde qalada – 287,1 mln sharshy metr, aýyl­­da 147,2 mln sharshy metr baspana tur­­ǵy­zyl­ǵan.

Ne desek te, elimizdegi turǵyn úı baǵ­dar­­lamalary men turǵyn úı-qurylys jınaq júıesi ýaqyt ótken saıyn jańa­ryp, kemshin tustaryn tolyqtyryp, úıden úmit­ti jandardyń júregine senim uıalatyp keledi.