Foto: istockphoto.com
Áleýmettik jelilerdi tutynýdyń negizgi tetikteri
Zertteýde áleýmettik jelilerdi qoldaný bir mezette birneshe, bir-birine qarama-qarsy áserlerdi týdyratyny kórsetiledi. Aldymen, oń jelilik áser (network effect) qarastyrylady. Bul áserge sáıkes, adam belgili bir ónimdi nemese qyzmetti qoldanýdan paıda kóredi jáne bul paıda ony qoldanatyn adamdardyń sany artqan saıyn ulǵaıady. Áleýmettik jelige neǵurlym kóp adam qosylsa, ózara baılanys aýqymy keńeıip, árbir qatysýshy úshin onyń áleýetti qundylyǵy artady.
Bul qubylysty ujymdyq is-sharalarmen salystyrýǵa bolady: adamdarmen birge konsertke barý nemese ortaq dastarqan basynda jınalý jeke ótkizilgen ýaqytqa qaraǵanda kóbirek qanaǵat ákeledi. Áleýmettik jelilerdegi ózara áreket te osy logıkaǵa negizdelgen.
Áleýmettik jelilerdiń teris saldary
Oń ásermen qatar, áleýmettik jelilerdiń jalpy paıdasyn tómendetetin teris áserler de bar. Bul máselege arnalǵan burynǵy zertteýlerde (Allcott et al., 2020; Braghieri, Levy, and Makarin, 2022) áleýmettik jelilerdi belsendi qoldaný stýdentterdiń sýbektıvti ál-aýqatyna jáne psıhıkalyq densaýlyǵyna keri áser etetini kórsetilgen. Bul óz kezeginde akademııalyq úlgerimniń tómendeýine alyp kelýi múmkin.
Teris áserlerdiń yqtımal mehanızmderiniń biri – qolaısyz áleýmettik salystyrý. Áleýmettik jelilerde adamdar óz ómirin ózgelerdiń ıdeal beınelerimen salystyrady. Sonymen qatar keń taralǵan taǵy bir teris áser – ýaqytty keıinge qaldyrý, ıaǵnı prokrastınasııa.
Zertteýdiń negizgi jańalyǵy – áleýmettik jelilerdi qoldanbaıtyn adamdar úshin týyndaıtyn teris syrtqy áserlerdi (eksternalııalardy) eskerýi. Eger belgili bir platforma adamnyń áleýmettik ortasynda negizgi baılanys quralyna aınalsa, odan bas tartý sýbektıvti paıdanyń aıtarlyqtaı tómendeýine ákelýi múmkin.
Zertteýshilerdiń tujyrymy boıynsha, bul eksternalııalar eń aldymen áleýmettik oqshaýlaný qaýpi men mańyzdy aqparatty nemese oqıǵalardy ótkizip alý qorqynyshynan kórinis tabady. Iаǵnı adam áleýmettik jelini paıdalanbasa da, onyń aınalasyndaǵy adamdar paıdalanǵan jaǵdaıda, ol janama túrde teris áserge ushyraıdy.
Oń jáne teris áserler bir mezette áreket etedi jáne birin-biri teńgerýi múmkin. Sondyqtan áleýmettik jelilerdiń jıyntyq paıdasy ár adam úshin ártúrli. Alaıda zertteý barysynda júrgizilgen saýalnama nátıjeleri kórsetkendeı, kóptegen respondentter úshin bul balans teris bolyp shyqqan. Naqty aıtqanda, TikTok qoldanýshylarynyń 33%-y jáne Instagram qoldanýshylarynyń 57%-y bul platformalar múlde joq álemde ómir súrgendi jón kóretinin bildirgen.
Bıyl Qazaqstan TikTok platformasynda naǵyz trendsetterge aınaldy
Nelikten qoldanýshylar jeliden bas tartpaıdy?
Bul jaǵdaıda zańdy suraq týyndaıdy: eger áleýmettik jelilerdiń áseri teris dep baǵalansa, nege adamdar olardy paıdalanýdy jalǵastyra beredi? Respondentterdiń jaýaptary bul suraqqa naqty túsinik beredi.
TikTok qoldanýshylarynyń 40%-y jáne Instagram qoldanýshylarynyń 76%-y negizgi sebep retinde «mańyzdy nárseden qur qalyp qoıý» qorqynyshyn ataǵan. Bul teris syrtqy áserlerdiń negizgi kórinisi. Ekinshi mańyzdy sebep – platformalardyń oıyn-saýyqtyq qundylyǵy. Qatysýshylardyń bir bóligi áleýmettik jelilerdi bos ýaqytty ótkizý quraly retinde qarastyratynyn aıtqan.
Qazaqstanda balalarǵa áleýmettik jelige tirkelýge shekteý engizilýi múmkin
Eksperıment AQSh-taǵy túrli kolledjderde oqıtyn myńnan astam stýdenttiń qatysýymen júrgizildi. Stýdentter birneshe sebep boıynsha tańdalǵan. Birinshiden, olar áleýmettik jelilerdiń eń belsendi qoldanýshylarynyń qataryna jatady. Ekinshiden, aldyńǵy zertteýlerde áleýmettik jelilerdi qoldaný stýdentter arasyndaǵy depressıvti jaǵdaılardyń ósýimen baılanysty ekeni kórsetilgen. Úshinshiden, stýdentterdiń áleýmettik ortasynyń eleýli bóligin kolledj ishindegi baılanystar quraıdy.
Zertteý nysany retinde TikTok pen Instagram tańdalǵan, sebebi bul platformalar sýbektıvti ál-aýqatqa áseri turǵysynan eń kóp talqylanatyn jelilerdiń qatarynda.
Eksperımenttiń maqsaty – stýdentterdiń áleýmettik jelilerden tórt aptaǵa bas tartý úshin qandaı ótemaqyǵa kelisetinin ártúrli jaǵdaılarda anyqtaý boldy. Qatysýshylardyń tapsyrmany oryndaýyn qamtamasyz etý úshin akkaýnttar tekserilip, qoldaný statıstıkasynyń skrınshottary talap etildi.
Úsh kezeńnen turatyn baǵalaý
Alǵashqy kezeńde stýdentterden eger ózgeler áleýmettik jelini qoldana beretin bolsa, ózderi odan bas tartý úshin qandaı ótemaqy qajet ekenin surady. Nátıjesinde, orta eseppen TikTok úshin 55 dollar, Instagram úshin 47 dollar talap etildi.
Ekinshi kezeńde jaǵdaı ózgertildi: eger kolledjdegi ózge stýdentter de qatarynan akkaýnttaryn óshiretin bolsa, qatysýshylar qandaı ótemaqyǵa kelisetinin kórsetti. Bul jaǵdaıda ortasha soma TikTok úshin 39 dollardy, Instagram úshin 37 dollardy qurady. Bul aıyrmashylyq oń jelilik áserdiń kólemin kórsetedi.
Úshinshi kezeńde bir kezdeısoq tańdalǵan qatysýshyǵa barlyq stýdentterdiń akkaýntyn saqtap qalý nemese barlyǵyn, sonyń ishinde ózin de, óshirý týraly sheshim qabyldaý usynyldy. Bul kezeńde kóptegen qatysýshylar syıaqydan bas tartyp, akkaýnttardy tolyq deaktıvasııalaýdy tańdady. Orta eseppen olar TikTok úshin 24 dollardan, Instagram úshin 6 dollardan bas tartýǵa daıyn boldy. Bul kezeńniń nátıjeleri áleýmettik jelilerdi qoldanýdyń ortasha paıdalyǵy teris ekenin kórsetti. Qatysýshylar tek ózderi úshin emes, búkil kolledj úshin áleýmettik jelilerdiń óshirilgenin qalaǵan.
Osy derekter negizinde áleýmettik jelini qoldanbaıtyn, biraq ony qoldanatyn ortada qalǵan adamdar úshin týyndaıtyn teris syrtqy áserdiń kólemi esepteldi. Bul kórsetkish TikTok úshin - 79 dollardy, Instagram úshin - 53 dollardy qurady.
Osy jaǵdaıdy zertteýshiler «áleýmettik jeli tuzaǵy» dep sıpattaıdy. Onyń máni mynada: barlyǵy áleýmettik jelilerdi qoldanbasa, jıyntyq nátıje jaqsyraq bolar edi. Alaıda kópshilik qoldanǵan jaǵdaıda, jeke adamnyń odan bas tartýy sýbektıvti turǵydan odan da úlken shyǵyn ákeledi.
Zertteý áleýmettik jelilerdi tutyný árdaıym oń paıda beredi degen dástúrli kózqarasqa kúmán keltiredi. Keıbir jaǵdaılarda tutyný paıda ákelmeıdi, tek balama nusqalarmen salystyrǵanda eń az zııandy tańdaý retinde kórinedi. Avtorlardyń pikirinshe, bul logıkany áleýmettik normalarmen baılanysty basqa qubylystarǵa da qoldanýǵa bolady. Mysaly, qarjylyq turǵydan aýyr bolsa da, qoǵamdaǵy kútilimderge baılanysty ótkiziletin saltanatty toılardan bas tartý jeke adam úshin áli de tıimsiz sheshim bolyp qalýy múmkin.
Osylaısha, áleýmettik jeliler qazirgi jaǵdaıda tek tehnologııalyq ónim emes, áleýmettik ózara táýeldilikter júıesiniń bir bóligi retinde qarastyrylady.
