Psıhologııalyq kúızelis – aýrý ataýlyǵa sebepshi

Aıta­lyq, gazetimizdiń ótken nómir­le­riniń birin­de shashyrań­qy skleroz­­dyń kádimgi umytshaq­tyq­qa qatysy joq kesel ekeni týraly materıal jarııaladyq. Adam aǵza­syndaǵy ortalyq júıke jú­ıe­sindegi júıke talshyqtaryn qor­ǵaıtyn mıelın degen zat bolady. Shashyrańqy skleroz kezinde ımmýndyq júıe mıelındi bógde zat dep eseptep, oǵan shabýyl jasaı bastaıdy. Ǵalymdar ımmýn­dyq júıeniń mıelınge ne sebepti «óshigetinin» túpkilikti naqtylaı almaı keledi. Osyǵan uqsas jaıttar medısınada jıi kezdesedi.

Jaqynda «Densaýlyq» ulttyq qaýymdastyǵy dıabet aýrýlary men kúızelistiń bir birine tikeleı áseri týraly aqparat taratty. Zertteýlerdi Irland ǵalymdary Eýropanyń 18 elinde 50 jastan asqan pasıentter arasynda júrgizgen. Qazirde aýqymdy jıyndardan bastap, kishigirim baspasóz máslıhattarynda túrli aýrý-syrqaýlarǵa qatysty kóp keselderdi kúızelis, ómirden túńilý men toryǵý oıatatyny jıi aıtylady. Immýnsebepti, aýtoımmýndy, sırek kezdesetin aýrýlardyń dıagnostıkasy, jańa preparattar týraly jıynda da osy másele jan-jaqty sóz boldy.

Mysaly, aýtoımmýndy kesel­derdiń qataryna jatatyn bir ǵana psorıazdy alaıyq. Jeke menshik dermatologııalyq emhanalarda emdelip júrgenderdi qospaǵannyń ózinde, elimizde 7 myńdaı adam resmı osy aýrýdan zardap shegip júr. Biraq kóp jaǵdaıda pasıentter bilikti mamandarǵa barýdyń ornyna, óz betinshe emdelip ýaqyt joǵaltyp jatady. Psorıaz – emdeletin aýrý. Qabyrshaqty jaralardy oramalmen jasyrǵanmen, jazylyp ketpeıdi. Denesiniń kórinetin jerinde paıda bolǵan psorıaz, vıtılıgodan qysylyp, kóppen aralasýdan qalǵan, jumysqa tura almaı júrgen jap-jas adamdar bar. Biraz aýrýdy uzaqqa sozylǵan jan kúızelisi qozǵaıdy desek te, keıde alty aılyq shaqalaqta da psorıaz paıda bolady eken.

«Immýndeldaldy aýrýlar: pasıentterdiń tájirıbesi jáne medısına, qoǵam men memleket dıalogi arqyly emdeý kóz­qa­rastary» atty jıynǵa pso­rıaz, psorıazdyq artrıt pen qabynbaly ishek aýrýlarymen jyldar boıy alysyp, shıpasy men mamanyn tapqan jandar da qatysty. Sarapshylar elimizde dıspanserlik esepte psorıaz dıagnozymen 7 myńdaı pa­sıent tirkelgenin, qabynbaly ishek aýrý­lary bar shamamen 10 myńdaı adam mamandardyń baqylaýynda turǵanyn atap ótti. Naqty statıstıkany alǵa tartýǵa durys dıagnostıkanyń jetkiliksizdigi men kásibı medısınalyq kómektiń kesheýildeýi kedergi bolyp otyr.

Árbir ımmýndeldaldy dert­ter­diń artynda dıagnozyn jyldar boıy izdegen, senimsizdik pen qorqynyshqa tap bolyp otyr­ǵan­dar­dyń taǵdyry tur. Psorıaz, psorıazdyq artrıt, qabynbaly ishek aýrýlary sııaqty keselder pasıentterdiń ómirlerin túbe­geı­li ózgertip, úlken kesirin tıgi­zedi.

Medıa-kezdesýde elimizdiń Dermato­venerologııa jáne der­mato­kosmetologııa qaýym­das­tyǵynyń prezıdenti, Astana qala­synyń shtattan tys Bas der­matovenerologi Gúlnar Bat­penova ımmýndeldaldy aýrý­lar – ımmýndyq júıe aǵzanyń óz jasýshalaryn zaqymdap, jyldar boıy ókshelep qalmaıtyn so­zylmaly keselderge aınalaty­nyn aıtady. «Biraq búgin­gi emdeý ádisteri aýrýdy baqylaýǵa alyp, pasıentterdiń ómirin jaqsartýǵa múmkindik beredi. Ári asqyndyrmaı qoıylǵan dıagnostıka men em-domǵa qol­jetimdilik sheshýshi ról atqa­rady. Sondyqtan alǵashqy bel­gi­ler paıda bolǵan kezde pasıent qaıda júginý kerektigi men eli­miz­de qandaı emdeý múm­kin­dik­teri bar ekenin bilgeni asa mańyzdy», deıdi ol.

Keleli keńeste sozylmaly dıag­nozben ómir súretin adam­dar­ǵa qoldaý kórsetip júrgen, dıagnoz qoıylǵan kúnnen bastap, keseldiń beti qaıtqanǵa deıingi kúrdeli joldan júrip ótken pasıenttik qaýymdastyq ókilderi de sóz aldy. Osy keseldi óz basynan ótkergennen keıin LUPUS Kazakhstan aýtoımmýndyq aýrý­lary bar pasıentterge kómek kórsetý qorynyń negizin qalaǵan Janna Bazarova: «Júıeli qyzyl jegi degen aýtoımmýndyq dertke shaldyqqan kezimde, bilgim kelgen aqparattyń joqtyń qasy ekenine kózim jetti. Osydan keıin pasıentterge durys maǵlumattar taýyp, qoldaý sezinip, úmitin joǵaltpaýǵa múmkindik berý maqsatynda qor ashtym», deıdi.

Qazir qor volonterleri pa­sıentterdi durys baǵyttap, oqý-aǵartý sharalaryn uıym­das­tyrýǵa bolysyp, zańgerlik, psıhologııalyq, áleýmettik turǵyda kómek alýǵa járdemdesip júr. Osy arada myna máseleniń de basyn ashyp aıta ketý kerek. Búginde psorıaz, qyzyl jegi sııaqty ataýy kóp ımmýndyq keselderden ınnovasııalyq pre­parattardyń kómegimen quty­lýǵa bolady. Eń bastysy bul – tegin. Eger pasıent óz betinshe emdeletin bolsa, oǵan jylyna 5-6 mıllıondaı qarajat qajet. Sol turǵyda osy medıa-kezdesýge muryndyq bolyp, ınnovasııalyq medısına jóninde memleketpen etene jumys júrgizip otyrǵan «Johnson & Johnson» kompanııasy kún tártibindegi máselede barlyq taraptyń arasyndaǵy dıalogtiń mańyzdylyǵyn atap ótti. Onyń ishinde BAQ ta úlken ról atqara alady.

Kóp jaǵdaıda psorıaz nemese IQA-nyń alǵashqy belgileri baıqal­ǵan adamdar qaıda jú­giný, qandaı dárigerlerge barý kerek­tigi men densaýlyq saq­taý júıesinde qandaı kómek túr­leri, kezeńderi baryn bile bermeıdi. Eger terińizde qyshyný, qabyr­shaqtaný, qyzarý paıda bolǵanyn baıqasańyz, órshimeı turǵanda ýaqyt ozdyrmaı tir­keýde turǵan emhanańyzǵa baryp, terapevtke, bolmasa jalpy praktıka dárigerine júgingen jón. Emhanańyzda dermatolog bar bolsa, ol birden tekserý, emdeý ádisterin taǵaıyndaıdy. Jergilikti jerde tar beıindi mamandar tabylmaǵan jaǵdaıda terapevt teri-venerologııalyq dıspanserine ári qaraı tekserilýge joldama beredi. Dermatolog siz­diń naqty klınıkalyq jaǵ­da­ıyńyzben tanysady, dıagnozdy naqtylaý qajet bolǵan jaǵ­daıda medısınalyq taldaýlar júr­gizedi. Dıagnoz rastalǵannan keıin psorıazdyń kóriný dáre­jesine qaraı tıisti terapııa ta­ǵaıyn­dalady.

Mamandar aıtyp otyrǵandaı, jeńil dárejeli psorıaz kezinde zaqymdanǵan teriniń aýmaǵy shaǵyn, bórtpeler biren-saran bolýy múmkin. Alaıda bet, bas terisi, jynys músheleri, alaqan, taban, tyrnaqtardyń zaqymdanýy baıqalmaıdy. Dárigerler ortasha, aýyr dárejeli psorıaz kezinde zaqym kelgen terilerdiń aýmaǵy aıtarlyqtaı ulǵaıyp, kózge birden túsetin belgileri pasıenttiń ómirine aıtarlyqtaı keri áser etetinin, bet, bas terisi, jynys músheleri, alaqan, tabany men tyrnaqtary qabyrshaqtanyp, býyndarynda da kesel paıda bolatynyn eskertedi.

Keıingi jyldary osy toptaǵy ishek qabynýy aýrýlaryna shaldyqqan naýqastar qatary kóbeıe bastaǵan. 2018 jyldan 2023 jylǵa deıin Kron aýrýy 555-ten 1 631-ge deıin, oıyq jaraly kolıt aýrýy 2 218-den 7 305-ke deıin ósken. 2024 jyldyń statıstıkasy ár 100 myń adamǵa shaqqanda 5–10 naýqasta IQA keseli tabylatynyn, bul san artýy múmkin aıǵaqtaıdy.

Bul bir jaǵynan dıagnos­tı­kanyń durystalǵany desek, oǵan qosa atalǵan derttiń beleń alyp otyrǵanyn baıqatady. Mamandardy osyndaı keselderge orta jastaǵylar ǵana emes, jasóspirimder de jıi dýshar bolyp jatqany da alańdatyp otyr. Ishek qabynýy aýrýlaryna kóbinese ýrbanızasııa, kúızelis, juqpaly aýrýlar men antıbıotıkterdi óz betinshe qa­byldaý sııaqty jaǵdaılar jete­leıdi.

Sóz sońynda oqyrmanǵa aıtarymyz, qazir kóp aýrýdyń daýa­sy tabylyp jatyr. Sondyqtan kúızeliske boı bermeńiz, qaıǵyǵa jeńilmeńiz, ómirden túńilmeı, óz dárigerińizdi tabyńyz. О́ıtkeni kez kelgen keseldiń sebebi men saldaryn túpkilikti zerttep, soǵan búkil ǵumyrlaryn baǵyshtap otyrǵan myńdaǵan maman bar.

ALMATY