Sıfrlyq kodekste bar salanyń múddesi qamtyldy

– Únzıla Shapaqqyzy, ko­deks­tiń jańashyldyǵy nede? Bul zań qoǵamǵa ne beredi?

– Memleket basshysy Jol­daýyn­da elimizge jappaı sıfr­landyrý jáne jasandy ıntellekt tehnologııasyn barynsha engizý arqyly ekonomıkany jańǵyrtý qajettiligin aıryqsha atap ótip: «Bul zańda sıfrlandyrý úderisiniń negizgi baǵyttary, sonyń ishinde jasandy ıntellekt, platformalyq ekonomıka, úlken derekqorlardy paıdalaný jáne basqa da máseleler aıqyndalýǵa tıis», dedi. Tóńirekke qarap otyrsaq, sıfrlyq júıe arqyly jahan órkenıeti burynǵydan áldeqaıda jedel ózgerip, damyp keledi. Ozyq tehnologııalar elimizdiń de jańa tynysyn ashty.

«Bul zań bizge ne beredi?» degenge toqtalsaq, birinshiden, ol azamattardyń quqy men bostan­dy­ǵyn qorǵaıdy. Internettegi jeke derekterdiń qaýipsizdigi, jeke ómirge qol suqpaý, sıfr­lyq qyzmetterdi ádil paıdalaný de­genniń bári zań arqyly júıe­le­nedi.

Ekinshiden, qaýipsizdik pen turaq­tylyqty kúsheıtedi. Kıber­­qyl­mystyń aldyn alý, aqparat­tyq qaýipsizdikti saqtaý, zańsyz kontentpen kúresý qoǵamdy túrli qaterlerden qorǵaıdy.

Úshinshiden, aıqyn ári túsinikti erejeler bızneske sıfrlyq tehnologııalardy erkin engizýge, ınnovasııalardy damytýǵa jáne ınvestısııa tartýǵa múmkindik beredi. Osynyń nátıjesinde jańa jumys oryndary paıda bolyp, sıfrlyq ekonomıka qalyptasady. Sonymen qatar quqyqtyq negiz memleket pen azamat arasyndaǵy ashyqtyqty arttyrady. Elektrondyq úkimet, onlaın qyzmetter jáne sıfrlyq platformalar arqyly halyq memlekettik qyzmetterdi jyldam, ári qolaıly túrde ala alady.

– Sıfrlandyrý qoǵamnyń bar­lyq salasyn qamtydy. So­nyń ishinde ekonomıka, qarjy, kásipkerlik sektoryna áseri aýqymdy. Osy oraıda bız­nes ókilderiniń nazaryn aýdarǵan, kóp talqylanǵan ere­jeler qaısy? Olar qandaı usynys berdi?

– Sıfrlandyrý úderisi eko­no­mı­kanyń barlyq sektoryna enip, kásipkerlik qyzmettiń jańa úlgilerin qalyptastyryp otyr. Osyǵan baılanysty Sıfrlyq kodeks jobasyn ázirleý barysynda bıznes qaýymdastyqpen júıeli, ári mazmundy dıalog júrgizilgenin joǵaryda aıttym.

Birinshiden, bıznes úshin eń mańyzdy másele sıfr­lyq plat­formalardyń quqyq­tyq már­tebesi boldy. Kásip­ker­ler marketpleıster men agregatorlardy taýar satý­shy nemese jumys berýshi re­tinde taný platformalyq ekono­mıkanyń tabıǵatyn buza­tynyn aıtty. Bul ustanym Kodekstiń sıfrlyq platformany deldaldyq ınfra­qurylym retinde aıqyn­daıtyn normalarynda eskerildi. Osynyń nátı­jesinde platformalarǵa qoıy­la­tyn talaptardy olardyń na­ryq­taǵy baqylaý deńgeıine jáne derekterge yqpalyna qaraı belgi­leıtin model qabyldandy.

Ekinshiden, bıznes kótergen negizgi baǵyttardyń biri – derekter ekonomıkasyn damytý. Kásipkerler sıfrlyq derekterdi azamattyq aınalym obektisi re­tinde tanýdy jáne derekterge negizdelgen ónimderdi damytýǵa quqyq­tyq múmkindik berýdi usyn­dy. Bul usynys kodekste naqty kórinis tapty. Sonymen qatar derbes derekterdi sıfrlyq aktıv retinde tanýdan bas tartý jáne olardy qorǵaýdyń kúsheı­tilgen rejimin saqtaý arqyly bıznes talap etken paıdalaný men qaýipsizdik arasyndaǵy tepe-teńdik qamtamasyz etildi.

Úshinshiden, bıznes memleket­tiń sıfrlyq ortadaǵy rólin shekteý máselesin kóterdi. Ká­sip­kerler memlekettiń sıfr­lyq servısterdi damytýda ınfra­qurylymdyq jáne úı­les­tirýshi deńgeıinde qalýyn, al kom­mer­sııa­lyq sıfrlyq qyzmetter naryǵynda jeke sektorǵa tikeleı básekeles bolmaýy qajettigin usyndy. Bul usynys Kodekste mem­lekettiń sıfrlyq ortaǵa pro­porsıonaldy qatysýy qaǵı­daty, sondaı-aq, memlekettik sıfrlyq operatorlardyń fýnksııalaryn shekteý arqyly naqty bekitildi.

Tórtinshiden, retteýdiń bol­jamdylyǵy men tehnolo­gııa­lyq beıtaraptyǵy bıznes úshin sheshýshi talap boldy. Sıfr­lyq kodekste jańa tehnologııa­lar engizilgen jaǵdaıda quqyq­tyq talaptardyń kezeń-kezeńi­men qoldanylýy jáne naqty tehnologııaǵa baılanbaı, fýnk­sıo­naldyq sıpattarǵa negizdelýi kózdeldi. Bul ınvestorlar men star­taptar úshin quqyqtyq táýe­kelderdi azaıtady.

Besinshiden, algorıtmder men JI-ge qatysty retteý de bız­nes úshin mańyzdy boldy. Kásipkerler tolyq tyıym salýdan bas tartyp, «jumsaq retteý» modelin usyndy. Kodekste avtomattandyrylǵan sheshimderge tyıym salynbaı, biraq ashyqtyq, kemsitpeý jáne adam qatysýymen qaıta qaraý talaptary engizildi. Bul bızneske ınnovasııany damy­týǵa múmkindik bere otyryp, ja­ýap­kershilik shekarasyn naqty aıqyn­dady.

Osylaısha, Sıfrlyq kodeks bıznes usynǵan negizgi tásildi – naryqtyq modeldi saqtaı otyryp, quqyqtyq táýekelderdi basqarý qaǵıdatyn iske asyrdy. Kodeks kásipkerlikke tikeleı áser etetin salalarda shekten tys ákim­shilik qysymdy boldyrmaı, derekter ekonomıkasy men sıfr­lyq platformalardyń damýyna quqyqtyq negiz qalady.

– Jańa normalar sıfrlyq platformalardan nápaqa taýyp júrgenderdiń tabysyn azaıtpaı ma?

– Suraq óte oryndy. Shy­nyn­da da sıfrlyq ortanyń obek­tilerin zańmen anyqtaý kezinde bıznes úshin belgili bir táýekelder bar. Eger olar der kezinde eskerilmese, kásipkerlik belsendilikke keri áser etýi múmkin. Bıznes úshin eń úlken qaýip – retteý men erkindiktiń ara­syndaǵy tepe-teńdiktiń buzylýy.

Osyny eskere otyryp, Sıfr­lyq kodekste bıznes múddesin qorǵaýǵa baǵyttalǵan birqatar mańyzdy qaǵıdattar bekitildi. Solardyń ishinde tehnologııalyq beıtaraptyq qaǵıdaty erekshe oryn alady. Bul qaǵıdatqa sáıkes, memleket jańa sıfrlyq tehno­logııalar paıda bolǵan kez­de olardyń damýyna keder­gi keltirmeı, quqyqtyq retteýdiń bol­jamdylyǵy men turaqty­ly­ǵyn qamtamasyz etedi (12-bap). Iаǵnı startaptar men IT-kom­panııalar úshin ınnovasııaǵa jol ashyq.

Zań jobasyn ázirleý barysynda bıznes ókilderi, sarapshylar, jumys toby tyǵyz jumys istedi. Pikirler ashyq talqylanyp, eki tarapqa da qolaıly sheshimder quqyqtyq normaǵa aınaldyryldy. Jumys barysynda artyq retteý qaýpin boldyrmaý, zańnyń tehnologııalyq damýdan artta qalmaýy, quqyqtyq belgisizdikti azaıtý jáne ınnovasııany shek­teıtin alǵysharttar jasamaý bas­ty qaǵıda retinde ustanyldy.

О́ıtkeni zań normalary tym qatań nemese ıkemsiz bolsa, bızneske qosymsha ákimshilik júkteme túsetini anyq. Esep berý, kelisim alý, sáıkestik talap­ta­rynyń kóbeıýi shaǵyn jáne orta bıznestiń shyǵynyn arttyrýy múmkin. Al sıfrlyq sala óte jyldam damıtyndyqtan, zańnama oǵan ilese almasa, jańa bıznes-modelder men servıs­ter «sur aımaqta» qalyp qoıýy múmkin.

Sondaı-aq sıfrlyq ortadaǵy uǵymdar men obektiler naqty, ári birmándi anyqtalmasa, olar­­dy ártúrli memlekettik or­gan­dar árqalaı túsindirýi múm­­kin. Bul tekserýler men daý­lar­dyń kóbeıýine alyp keledi. Al jańa tehnologııalardy qol­daný­dy kúrdelendiretin nemese shek­teıtin normalar bızneske ınnova­sııalyq sheshimderdi na­ryq­qa shyǵarýǵa kedergi kelti­redi.

Kodekste sıfrlyq platforma paıdalanýshylary platfor­ma­daǵy qyzmetke baılanysty sıfrlyq platformany paıdalanýshylar men bıznes-paıdalanýshy bolyp bólinedi.

Sıfrlyq platformanyń bıznes-paıdalanýshysy – taýar­lardy satý, jumystardy oryn­daý, qyzmetter kórsetý nemese tabys alýǵa baılanysty ózge de qyzmetti, onyń ishinde kásip­ker­lik qyzmetti júzege asyrý maq­sa­tynda sıfrlyq platformany paıdalanatyn jeke jáne zańdy tulǵa.

Kodeks platformalar arqyly tabys taýyp júrgen azamat­tar­dyń mártebesin ózgertýge nemese olardyń kirisin qysqartýǵa ba­ǵyttalmaǵan. Platforma ju­mys berýshi bolyp tanylmaıdy, al salyq agenti retindegi mindetter tek Salyq kodeksinde belgilengen jaǵdaılarda ǵana qol­danylady. Sondyqtan bul nor­malar aza­mattardyń tabysyn azaıtpaıdy, kerisinshe quqyqtyq aıqyndyq qalyptastyrady (29-bap).

– Jasandy ıntellekt qol­dany­syn retteýge qatysty qandaı normalar bar?

– Sıfrlyq kodekste jasandy ıntellektini qoldaný arnaıy jeke taraý retinde qarastyryl­ma­ǵanymen, algorıtmdik júıe­ler, derbes derekter, sıfr­lyq quqyqtar jáne avtomat­tan­dy­rylǵan sheshimder arqyly retteledi. Eń negizgi norma 40-bapta («Algorıtmdik júıeler jáne tolyǵymen avtomattandyrylǵan sheshimder») bekitilgen. Osy bapqa sáıkes, derekterdi avtomat­tan­dy­ryl­ǵan óńdeý negizinde sheshim qabyldaıtyn sıfrlyq júıeler, onyń ishinde jasandy ıntellekt júıeleri algorıtmdik júıeler dep tanylady (40-baptyń 1-tarmaǵy). Kodeks jasandy ın­tel­lektini qoldanýǵa tyıym sal­maıdy, biraq ony qoldaný jeke tul­ǵalardyń quqyqtary men zańdy múddelerin saqtaýmen shek­te­ledi (40-baptyń 3-tarmaǵy).

Sonymen qatar algorıtmdik júıelerdi paıdalaný kemsitý­shi­­lik­ke ákep soqpaýǵa tıis (40-baptyń 4-tarmaǵy). Eger jasandy ıntellekt negizinde qabyldanǵan sheshim tulǵanyń quqyqtary men zańdy múddelerine eleýli áser etse nemese zańdyq saldarǵa ákelse, tulǵa sheshimdi adamnyń qatysýymen qaıta qaraýdy talap etýge quqyly (40-baptyń 6-tarmaǵy). Bul talaptar tolyǵy­men avtomattandyrylǵan sheshim­derge de qoldanylady.

Jasandy ıntellektini qol­daný derbes derekterdi qorǵaý normalarymen tikeleı shekte­ledi. 35-bapqa sáıkes derbes derekter sıfrlyq aktıvterge jatpaıdy jáne olardy óńdeý tek derekter sýbektisiniń keli­simi­men nemese zańda tikeleı kóz­delgen jaǵdaılarda ǵana múm­kin. Sonymen birge 39-bap derbes derekterdi óshirý, túzetý, ıesizdendirý nemese óńdeýdi shekteý quqyǵyn bekitedi, bul jasandy ıntellekt júıeleriniń derektermen jumys isteýin baqylaýǵa múmkindik beredi.

Sonymen qatar jasandy ıntellekt sıfrlyq obekt re­­tinde kıberqaýipsizdik jáne jaýap­kershilik talaptaryna baǵynady. 36-bapqa sáıkes sıfr­lyq obektilerdiń menshik ıeleri men ıelenýshileri derekterge zańsyz qol jetkizýdiń, ózgertý men joıýdyń aldyn alý sharalaryn qabyldaýǵa mindetti jáne zańsyz áreketter saldarynan kel­tiril­gen zııan úshin jaýap beredi.

Eń bastysy, Sıfrlyq kodeks jasandy ıntellektini qoldanýǵa ruqsat etilgen tehnologııa retin­de tanıdy (40-bap), biraq ony adam quqyqtaryn qorǵaý, derbes derekterdiń qaýipsizdigi, kemsitpeýge jol bermeý jáne jaýapkershilik qaǵıdattarymen shekteıdi (35, 38, 39, 40 jáne 36-baptar). Bul tásil JI
damýyn tejeýsiz qaldyrmaı, sonymen qatar onyń qoǵam men ekonomıkaǵa qaýipsiz jáne ádil qoldanylýyn qamtamasyz etedi.

– Elimizde sıfrlandyrý qarqyny jaman emes. Biraq onyń damýymen birge derbes derekterimizdi qorǵaý máselesi qıyndap ketti. Birne­she ret búkil málimetimiz áldekim­der­diń qolyna túsip ketkeni jasyryn emes. Osy baǵytta qandaı usynys engizdińizder?

– Bul baǵyt qoǵamda keıingi jyldary týyndaǵan alańdaý­shy­lyq eskerile otyryp, kúsheıtildi. Azamattar derbes derekterin joıý­dy, anonımdeýdi, nemese óńdeýdi shekteýdi talap etýge qu­qyly. Bul qadam – sıfrlyq keńis­­tiktegi jeke ómirdi qorǵaý­dyń negizgi quqyqtyq mehanızmi.

Eger azamatqa qatysty sheshim jasandy ıntellekt nemese avtomattandyrylǵan algorıtm arqyly qabyldansa, ol sheshimniń negizin túsindirýdi, qajet bolsa adam qatysýymen qaıta qaraý­dy talap etýge quqyly. Bul ja­ńa­shyldyq derbes derekterdi qor­ǵaýmen qatar, azamattardyń algorıtmdik ádisterge senimin arttyrýǵa baǵyttalǵan.

Bıometrııalyq jáne asa ma­ńyz­dy sıfrlyq derekterge qaýip­­sizdik talaptary engizildi. Bıo­metrııalyq derekterdi óń­deý tek zańda kórsetilgen jaǵ­daılarda júzege asyrylady, al asa mańyzdy sıfrlyq obek­ti­ler úshin kıberqaýipsizdik aýdıti mindetteledi. Endi barlyq uıymdar men sıfrlyq platformalar derekterdi shıfrleý jáne qoljetimdilikti baqy­laý mehanızmderin kúsheı­týi qa­jet. Algorıtmdik sheshim­der­di qoldanatyn uıymdar úshin turaqty aýdıt pen esep­tilik engi­ziledi. Osy normalar men usy­nys­tar derbes derekterdi qor­ǵaý­dy kúsheıtip, sıfr­­­lan­dy­rý­dyń qoǵamǵa qaýipsiz túrde en­gizil­ýin qamtamasyz etedi dep oı­laımyz.

– Kıberqaraqshylyq degen de órship tur. Alaıaqtar arbaýy­na túsip, san soǵyp qalǵandar týraly eki kúnniń birinde estı­tin boldyq. Osynyń aldyn alý úshin Sıfrlyq kodekste ne qaras­tyrylǵan?

– Mańyzdy baǵyttyń biri – osy. Kodeks normalarynda bul máseleni júıeli, keshendi jáne naqty retteý kózdelgen. Atap aıtqanda, sıfrlyq ortada sáı­kestendirý rásiminiń qaýip­sizdigi men senimdiligi kúsheı­tiledi, oǵan bıometrııalyq jáne kópfaktorly aýtentıfıkasııa kiredi. Sıfrlyq ortada senimdilik pen ózin-ózi retteýdi qamtamasyz etý úshin sıfrlyq komplaens ınstıtýty engizilmek.

Kodeks sheńberinde alǵash ret sıfrlyq sheshimderdiń sapasyn, ashyqtyǵyn jáne qaýipsizdigin art­­tyrýǵa baǵyttalǵan úsh deń­geı­li aýdıt júıesi qaras­ty­ryl­ǵan.

Sıfrlyq orta – tek tehnologııa jıyntyǵy emes, bar salany keńinen qamtyǵan zamanaýı keńistik. Bul elektrondyq úkimet qyzmetterin damytýǵa, eko­nomıkany jańa deńgeıge kóterýge, bilim, medısına jáne basqa da baǵyttardy qoljetimdi etýge múmkindik beredi. Osy rette aqparatty jınaý, óńdeý, saqtaý jáne taratý tehnologııalaryn qoldanýdyń quqyqtyq negizin aıqyndaý óte mańyzdy. Sonymen birge azamattar qaýipsizdigin qam­ta­masyz etý de – sıfrlandyrý dáýirindegi basty mindettiń biri. Osy turǵydan kelsek, kodek­s­tiń jańalyǵy – qazirge deıin bytyrań­qy túrde rettelip kelgen nemese múlde quqyqtyq ret­teý­den tys qalǵan sıfrlyq qo­ǵam qaty­nas­taryn júıeli, ári keshendi túrde sheshýdi usynýy.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Qambar AHMET,

«Egemen Qazaqstan»