Tozyǵy jetken dástúr tusaý emes pe?

Bir kezde «dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar» degen taqyrypta maqalalar baspa betterinde jaryq kórip turatyn. Ozyǵy bar degen uǵymǵa qoǵam damýyna kedergi keltirmeıtin keıbir ádet-ǵuryptar jatatyn. Máselen, úlken kisige izet kórsetip, sálem berý, sózin bólmeý, ótirik, maqtanshaqtyqty qoldamaý, otbasyna berekeli bolý, aralasyp júrgendermen durys qarym-qatynas jasaý, t.b. Sonymen qatar, ádet-ǵuryptar ishinde kúni ótken, kertartpalyq ról atqaratyndary da bar. Bir zamandarda qazaq arasynda qyz alyp, úılený úshin «qalyń mal» tóleý tártibi bolǵan. Sonyń nátıjesinde baılyǵy mol adamdar eki-úsh áıeldiń ústine tańdap, jas qyzǵa úılený kádesi oryn alǵan. Árıne, bul qyzǵa zorlyq, sumdyq edi. Osyǵan oraı «qyz alyp qashý» kádesi paıda boldy. Basta onyń sebebi bylaı bolatyn. Eki jas birin biri unatady, biraq «qalyń mal» tóleýge shamasy joq. Sodan, keıde, qyz ben jigit kelisip, barar jeri, basar taýy belgisiz bolsa da, elden qashatyn. Arty úlken daýǵa aınalatyn bolsa da. Biraq, keıin bul bastama qyzdy zorlyqpen, eriksiz alyp qashatyn jaman ádetke aınaldy. Sondyqtan emes pe, 1917 jyldy qazaq jerinde paıda bolǵan «Alash» partııasy áıel teńdigine baılanysty «qalyń malǵa», «qyz alyp qashýǵa» alǵash tyıym saldy. Bul ádetti ustaǵandardy keńes qoǵamynda da zańmen jazalaıtyn. Biraq, egemendigin alǵan Qazaqstanda alǵashqy kezderde bul ádetti jańǵyrtýǵa tyrysqan faktiler baıqaldy, keıin umytyla bastady. Sondaı umytylǵan ádetterdiń biri – qyzdardyń kúıeýge shyqqanǵa deıin basyna qyzyl oramal, kúıeýge shyqqan kúnnen bastap aq jaýlyq tartatyny. Ol ádet te umytyldy. Biraq, daǵdy boıynsha kúni ótken keıbir ádetterdiń boı kórsetip júrgenderi de bar. Endi solarǵa toqtar aldynda aıtarymyz: «Dástúr degen ne?» Eger bir nárse qaıtalaı berse, halyq oǵan daǵdylansa, ol saltqa aınalady. Dástúr degenimiz mine sol, úırenshikti ádet. Qoǵamymyzda tozyǵy jetken qazaq dástúrleriniń biri beıtanys adammen kezdeskende «rýyn» suraıtyny. Árıne, munda turǵan eshnárse joq. Káde. Keńes jyldarynda bul da umytyldy. Biraq, qazir bul káde jastar arasynda qaıta jańǵyrýda. Ásirese, bul eski ádettiń Qazaqstannyń ońtústik oblystarynyń keıbir mektepterinde baıqalýy. Árıne, rýshyldyqtyń da tarıhy bar. Ol atam zamanǵa ketedi. Birigip ómir súrý – tabıǵat talaby. Qustar, janýarlar, shirkeıler, balyqtar top bolyp ómir súredi. Alǵashqy qaýymǵa deıin adamdar da otbasy, jaqyn týystarmen birigip ómir súrgen, top bolyp ań aýlaýǵa shyqqan. Keıin kele ósken, ulǵaıǵan týystyq qatynastardan «rý» qurylymy paıda bolǵan. Oǵan sebep bolǵan óndirýshi kúshterdiń eń tómendigi. Rýlyq turmys alǵashqy qaýymnan buryn dúnıege kelgen. Qolǵa jabaıy ańdardy úıretken kezderden alǵashqy qaýym ydyrap, kóshpeli turmys paıda bolǵannan bastap, ulys, taıpa, halyq bolyp, tirshilik etken. Keı jaǵdaılarda sol taıpa belgili basym rýdyń atymen de atalǵan. Ult bolyp ómir súrý taýarly-aqsha qatynasy damyǵan kapıtalızm zamanyna jatady. Endeshe, rýlyq qurylym tek sanada saqtalyp, dástúrge aınalǵany bolmasa, ómir shyndyǵyna esh qatynasy joq, sanadaǵy alǵashqy qaýym sarqynshaq jurnaǵy. Ony álemdik ǵalymdar áldeqashan dáleldegen. Al endi qazaqta jeti ataǵa deıin (shamasy 150 jyl) qyz alyspaıtyn jaqyn degen uǵymnyń mánisi, tipti, basqa. Bul tuqym tazalyǵy, genetıkaǵa baılanysty, kóshpeli aýyr turmys dáleldegen ómirlik, tirlik talaby. Qazaq erekshe toıshyl halyq. Toıǵa shashylý, shyǵyndalý halqymyzdyń qanyna sińgen. Onyń da tarıhy bar. Kóshpeli mal ustaǵan zamandarda keń dalany mal jaǵdaıyna baılanysty jaılap, 5-6 úıden aýyl bolyp, birinen biri alshaq turmys qurǵany belgili. Ondaı jaǵdaıda eldiń birimen biri aralasýy muń bolǵan. Kóshpeli qazaq aýyly jańalyqqa jutań bolǵan. Bul óte qıyn jaǵdaı edi. Sondyqtan, keń dalada japadan-jalǵyz otyrǵan aýyl, bir jerde «toı», ne «as» beriledi dese, úlken-kishi demeı aǵylyp soǵan barǵan. Sondyqtan, qazaq jıynǵa eshkimdi arnaıy shaqyrmaǵan. Habar jetse bolǵany. Sol jetkilikti. Toı bolsyn, as berý bolsyn, ol jıyn, kezdesý, jańalyq estý, túrli jıyn qashanda aıtys, oıyn-saýyq, báıgemen aıaqtalǵan. Bul qazaq elinde rýhanı azyq edi. «Toı degende qý bas domalaıdy» degen sodan qalǵan. Álgi úlken jıyn bitken soń qansha el jınaldy, olar qaı jerlerden keldi, qansha iri qara, jylqy soıyldy (ýaq mal esepke de alynbaǵan), bas báıgege qansha som aqsha tigildi, sol elge tarap, jańalyq bolyp jatatyn. Osydan báseke týyp, bir baıdan bir baı aspaq bolyp, baılyǵyn shashqan. Bul tarıhtan belgili. Zaman ózgerse de sol eski dástúr keıin de jalǵasyn tapty. Keńes ókimetiniń sońǵy jyldarynyń birinde «Pravda» gazetinde maqala basylyp, shý shyqty. Qazaqstannyń tústik oblystarynyń birinde bir kisi toıǵa 500 qonaq shaqyrypty. Ol kezde qalalarda qazirgideı emes, bolsa bir ǵana restoran, bir qonaqúı bolatyn. Sondyqtan, álgi kisi toıdy óz aýlasynda ótkizbek bolyp, birneshe kıiz úı tiktiripti. Sol úshin kórshileriniń sharbaqtaryn alyp tastaǵan. Degenmen, keńes jyldarynda tártip qatań bolatyn. Egemendik alǵaly tártip bosańsyp, restoran, qonaqúı kóp, toılardyń tyǵyny ashyldy. Túrli jıyn ótkizý úshin kúni buryn aqshasyn tólep, kelisimin almasań, restorandar, ásirese, senbi, jeksenbi kúnderi qol jetkizbeıtin boldy. El aıtady, tek bir keshte toı júrgizetin tamada 2 myń dollarǵa deıin taza kiris tabady dep. Toıda qyzdar bıleıdi, tipti strıptız kórsetiletin boldy. Keıbir myqtylar toıyn bizdiń elimizdi bylaı qoıyp, shetelderde, máselen, Túrkııada ótkizýge kóshti. Mundaı shashylý bir jaǵynan halyq turmysynyń baılyǵyn kórsetse, ekinshi jaǵynan shekten asqan maqtanshaqtyq pen aqylsyzdyq kórinisi. Qaı elden mundaı baılyqty shashqandy kórýge bolady? 1978 jyly japon eline «Bilim» qoǵamy atynan barǵanymda bir úılený toıynyń kýágeri boldym. Belgilengen saǵat-mınýtynda onshaqty jeńil mashına restoran alańyna toqtap, 40 shamaly adam kelip jaıǵasty. Toıda bir kisi qysqa sóılep, saltanatty bastady, bitkende taǵy bir kisi sóıledi. Toı bas-aıaǵy 40 mınýtta aıaqtaldy. Qonaqtar taraǵanda ústelderde birde-bir ydys qalǵan joq, tap-taza. Bizde toı – jına­lys. Bári sóıleý kerek jáne kim­nen buryn kim? Bári báseke. Toı 17:00-de bastalady dese, 20:00-ge deıin eldi kútetini óz aldyna. Qazaqta náreste dúnıege kelgen­de shildehana, qyrqynan shyǵarý, besikke bóleý, tusaý keser, ul balany súndetke otyrǵyzý, atqa mingizý degen árkimniń áline qaraı ótkizý qýanyshtary bolǵan. Qazaq jyl mezgilderin 12 haıýan atyna (altaýy úı janýarlary, qalǵan altaýy dala taǵylary) attarymen atalyp, árbir on eki jylda qaıtalanyp otyrǵan. Sol 12 jyldy múshel degen. Qazaq múshelden aman ótkenine qýanyp, sadaqa bergen. Ol 13, 25, 37, 49, 61, 73, t.t. jyldar. Biraq, qazaqta pálen jylǵa toldym dep ótkiziletin toılar bolmaǵan. Keıin keńes jyldarynda resmı 60, 70, 80, t.b. jyldardy atap ótetin, toılaıtyn tártip endirilip, dástúrge aınaldy. Biraq, sol dástúrdi burmalap, áldi adamdar 30, 40, 50 jastaryn nemese mektep, ınstıtýt bitirgenin toılaıtyn káde paıda boldy. Árıne, kezinde birge oqyp, keıin jan-jaqqa tarap ketken jastardyń kezdesip, jaǵdaıyn aıtyp, oı bóliskeni durys, biraq sol kezdesýlerdi maqtanshaqtyqqa aınaldyrýdyń esh qajeti joq. Eshbir damyǵan, basqa shetelderde mundaı tártip joq. Qazaqta jomart dep qonaq kelgende, basqa múmkindigi bolmasa, «jalǵyz atyn soıyp bergendi» madaqtaǵan. Bul – artyn, erteńin oılamaǵandyq. G.Belger aıtqan bolatyn: «Qazaqqa Qudaı baılyq berdi, endi sol baılyqtyń ol kózin taba almaı júr», dep. Bul óte oryndy aıtylǵan sóz. Biz naryq zamanyna kıliktik. Ázirshe múmkindigimiz mol, biraq oǵan da esep kerek. Naryq eshkimdi aıamaıdy. Men boldym, jettim dep dúnıe shashqannan góri, aınalańa qarap, basqalardy, memleket taǵdyryn oılaǵan, soǵan árekettengen, mine, naǵyz azamattyq, naǵyz jomarttyq osy. Birde-bir mıllıarder kapıtalıst dúnıe shashpaǵan, ózin de qysyp ustaǵan, ishinde ómirin bir kostıýmmen ótkizgender bolǵan, áli de bar. Qazaq aqyldy halyq deımiz. Asyp-taspaý, elden ozdym demeı, «aryq sóılep, semiz shyǵýdy», ilgeri damýdy boıymyzǵa sińirsek degim keledi. Biz qazir ǵylymı-tehnıkalyq progress zamanynda ómir súrý­demiz. Olaı bolsa árbir memleket­tiń damý deńgeıi ǵylym men tehnıka dárejesimen aıqyndalady. Egemendikke qol jetkeli beri Qazaq­­stan qaryshtap damydy. Tabys­tarymyz mol desek te, kemis­­tikter de joq emes. Ásirese, sońǵy jyldary elde ǵalymdar bedeli tómendep ketti. Buryn Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń akademıkteri kóp bolmaıtyn. Biraq, olardy el biletin. Qazir ǵylymı ataǵy, dárejesi barlar qaptap ketti. Esesine olardy eshkim bilmeıdi. Ǵylym joly aýyr, izdenis ekeni belgili. Qazirgi «ǵalymdar» onyń jeńil, ońaı jolyn tapty. Ol – túrlishe aıla joly. Orys, basqa tilde jazylǵan kitaptardy qazaq tiline aýdaryp, ózimdiki dep kitap shyǵaratyndar paıda boldy. Bul bir. Ekinshiden, barlyq basqa kitaptardan keregin terip alyp, jınaqtap, silteme jasamaı óz atynan kitap shyǵaratyndar ómirge keldi. Úshinshiden, basqalarǵa eńbek jazdyryp, sol qoljazbany kitap etip shyǵaryp, ǵylymı dáreje alǵandar da bar. Sondaı kitap jazǵandardyń ishinde ǵylym kandıdaty, ǵylym doktory dárejesin alǵandar sırek emes. Bylaısha aıtqanda, ondaı kitaptarda mán de, dám de joq. Beınesi bar, mańyzy joq eńbekter qaýlap ketti. Ony kórgen jastar ózin qınap qaıtedi, sol qısyq, tur­laýsyz jolǵa túsýde. Ǵylymı bıik dáreje, ataqty kitap jazbaı, dıs­ser­tasııa qorǵamaı-aq satyp alǵan­dar she? Bul da ashy shyndyq. Ony kóp­shilik biledi. Biraq, olardy kór­s­etip, syn aıtqysy, jaman atqa qal­ǵysy kelmeıdi. Bul bizge qaıdan keldi? Árıne, ashyq saýda damyǵan elderden. Ol elderde ár nárseniń shyny, máni – paıda keltirý. Bir kezde bizdiń elde Soros de­gen mıl­lıarder, aılaker biz­diń talantty jastarymyzdyń jazbalaryn tegin aǵylshyn tilinde kitap etip shyǵaryp, kitaptaǵy paıdaly usynystardy óndiriske endirip, úlken baılyq tapty. Batys elderi búgin bizge basqa amal qoldanýda. Maqsaty – bizdiń kemistik, osal jaqtarymyzdy madaqtap, bizdi taza joldan taıdyrý. Aılasy kóp. Biri – dollar tóleseń boldy, kim bolsań, ol bol, seni «Jyl azamaty» dep qurmet ataǵyn berý. Sondaı-aq, dollar tóleseń, keıbir máni joq, akademııa­syna eńbegiń bar ma, joq pa, oǵan qaramaı akademık ataǵyn berý. Úshinshiden, eshnárse turmaıtyn shımaı, plagıat jazbalardy kitap etip shyǵaryp berý, t.s.s. Budan Batys elderi ne utady? Aldymen, olarǵa dollar keledi. Odan soń seni «ózińe óziń kóńiliń tolǵan», ilgeri umtylmaıtyn máz-meıram etip, tizbeginde ustaý. Aqyrynda, usynylǵan jazbalarda qundy pikir, oı, usynys kezdese qalsa, onda ony tez qaǵyp alyp, paıda kózine aınaldyrý. Osy qııańqy Batys áreketin baıqamaǵan keıbir mekeme basshylary pálenshe shetelde pálendeı kitap shyǵardy, ne «Jyl azamaty» degen qurmetti ataqqa, taǵy basqaǵa ıe boldy dep maqtap jatady. Qııańqy saıasattyń astaryn baıqamaıtyny. О́tirik kimge kerek? Maqtanshaq, alaıaqqa kerek. Platon aıtqan bolatyn: «Mem­lekettiń jaýy ótirik», dep. Halyq aıtady: «О́tiriktiń quıryǵy bir tutam», dep. Solaı desek te ótirikshiler taırańdap barady. Bul da tozyǵy jetken, aıaqqa tusaý bolyp júrgen keıbir áreket, dástúr kórinisi. Sóz sońynda Tóregeldi Shar­ma­­n­ovqa maqalasyna elge qoz­ǵaý sala­tyn taqyryp qoıǵany úshin rıza­lyq bildirgim keledi. Dosmuhamed KIShIBEKOV, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi. ALMATY.