Ulttyq taýar katalogi ne úshin kerek?
Ulttyq taýar katalogi – memlekettik derekter bazasy, ıaǵnı Qazaqstanda óndiriletin jáne ımporttalatyn barlyq taýardyń biryńǵaı sıfrlyq tizilimi. Ol memleket pen bıznes úshin ortaq anyqtamalyq retinde qoldanylady. Katalogtiń negizgi maqsaty – taýar týraly derekterdi birizdendirý, esepke alý sapasyn arttyrý jáne naryqtaǵy aqparattyń anyqtyǵyn qamtamasyz etý.
UTK aıasynda ár taýarǵa bir ret ári ómir boıyna tegin beriletin ulttyq sáıkestendirý nómiri – NTIN (National Trade Item Number) bekitiledi. Bul kod taýardyń «sıfrlyq tólqujaty» ispetti. Ol elektrondy shot-faktýralarda, taýarǵa ilespe júkqujattarda, fıskaldyq chekterde, kedendik KEDEN júıesinde, memlekettik satyp alýlarda jáne esep júrgizý platformalarynda negizgi kilt retinde paıdalanylady.
Búgingi tańda bir taýardyń ataýy keden deklarasııasynda bir bólek, al elektrondy shot-faktýrada múlde basqasha jazylyp júr. Al TN VED sekildi keń klassıfıkatorlar taýardyń naqty sıpatyn ashyp bere almaıdy. Sonyń saldarynan baǵaǵa, salyqqa, shyǵý tegine qatysty túrli manıpýlıasııalarǵa jol ashylady. UTK osy olqylyqtyń ornyn toltyryp, taýardy aınalymnyń barlyq kezeńinde birdeı ári naqty tanýǵa múmkindik beredi.
Katalogte kommersııalyq aınalymǵa arnalǵan bazalyq atrıbýttarmen qatar, elektrondy memlekettik satyp alýlar úshin keńeıtilgen sıpattamalar da tirkeledi. Bul bıýdjet qarjysynyń tıimdi jumsalýyna, birdeı taýarlar arasyndaǵy baǵa alshaqtyǵyn azaıtýǵa jaǵdaı jasaıdy. Sonymen qatar «otandyq óndirýshi» degen uǵymdy jasandy túrde paıdalanyp, jeńildikterge ıe bolýǵa tyrysatyn jalǵan kásiporyndardyń jolyn kesedi.
Tutynýshy úshin de UTK-nyń máni zor. Chekte taýardyń naqty ataýy kórsetiledi, al sıfrlyq servıster arqyly onyń óndirýshisi men sıpattamasyn tekserýge bolady. Bul – densaýlyq pen qaýipsizdik máselesi. Saýdadaǵy ashyqtyq pen senim osy jerden bastalady.
Bızneske áseri jáne sıfrlyq damýdyń keń aýqymy
Zań boıynsha UTK-ǵa taýar engizýdiń negizgi jaýapkershiligi óndirýshiler men ımporttaýshylarǵa júkteledi. Iаǵnı taýar ekonomıkalyq aınalymǵa engen sátten bastap tirkelýi tıis. Degenmen ótpeli kezeńde buryn ákelingen nemese óndirilgen, biraq katalogqa enbegen taýarlar bar. Olar tolyq satylyp bitkenshe aınalymda qala beredi. Osy ýaqytsha kezeńde kóterme saýdagerler men bólshek saýda ókilderi de taýardy UTK-ǵa engizýge mindetteledi.
UTK saýdany shektemeıdi. Eger taýarda NTIN bolmasa, oǵan avtomatty túrde XTIN degen ýaqytsha kod beriledi. Bul kod taýardyń tirkelmegenin belgilep, kásipkerge bir aı ishinde UTK-ǵa derekterdi engizip, turaqty NTIN alýdy mindetteıdi. Osylaısha bıznes toqtamaıdy, al júıe tártipke keledi.
Keıbir kásipkerler NTIN-di halyqaralyq GTIN kody almastyra ala ma degen suraq qoıady. Alaıda bul ekeýi birdeı emes. GTIN – GS1 uıymy ázirlegen jahandyq kod, ony paıdalaný úshin múshelik pen tólem qajet. Al NTIN – Qazaqstannyń ulttyq ıdentıfıkatory, tegin ári turaqty. GTIN tek qosymsha aqparat retinde UTK kartasyna tirkelýi múmkin, biraq ony almastyra almaıdy.
Mundaı ulttyq katalogter kórshi elderde burynnan bar. Belarýs Respýblıkasynda 1997 jyldan beri Memlekettik ónimdi katalogteý júıesi jumys isteıdi. О́zbekstanda taýarlar men qyzmetterge 17 tańbaly IKPÝ kody beriletin biryńǵaı elektrondy ulttyq katalog qoldanysta. Bul elderde katalogter salyq, keden, onlaın-kassa júıelerimen tolyq yqpaldasqan.
Ranking.kz málimetinshe, elimiz 2024 jylǵy BUU-nyń elektrondy úkimetti damytý ındeksinde 193 eldiń ishinde 24-orynǵa kóterilip, onlaın-qyzmetter sýbındeksi boıynsha úzdik úshtikke engen. Al О́zbekstan men Belarýs bul reıtıngte aıtarlyqtaı tómen satyda tur.
Sıfrlyq serpin munymen shektelmeıdi. Bıyl Qazaqstan alǵash ret álemdegi eń qýatty 500 sýperkompıýterdiń tizimine endi. 86-orynǵa «Alem.Cloud», 103-orynǵa «AI-Farabium» sýperkompıýterleri jaıǵasty. Ortalyq Azııada bul jetistikke jetken jalǵyz el – Qazaqstan. Onyń ústine, eń qýatty klasterdiń memlekettik sektorda ornalasýy – sıfrlyq damýdyń negizgi draıveri memleket ekenin kórsetedi.
Osy turǵydan alǵanda, Ulttyq taýar katalogi – jaı ǵana derekter bazasy emes, Qazaqstan ekonomıkasyn ashyq, ádil jáne basqarylatyn etýge baǵyttalǵan strategııalyq qural. Biryńǵaı taýar derekteri keńistigin qalyptastyra otyryp, UTK eldiń sıfrlyq damý baǵytyn naqty ispen bekemdeıdi.
