Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Sabaqtan tys emes tárbıe
Birtutas tárbıe baǵdarlamasy týraly 2023 jyly aıtyla bastady. «Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha alǵash ret bilim uıymdaryna engizilgen Birtutas tárbıe baǵdarlamasynyń maqsaty – jalpyadamzattyq jáne ulttyq qundylyqtar negizinde tárbıelengen adal azamat qalyptastyrý», delingen edi. Mınıstrlik 2 jyl buryn baǵdarlamany aqyryndap synaqtan ótkizýdi bastaǵanda elordadaǵy qarapaıym mektep bul bastamanyń alǵashqy nátıjesin kórip úlgergen edi. Sebebi olar osyǵan uqsas baǵdarlama negizinde óz ustanymdaryn bekitip, engizdi. Sol sátti eske alǵan Astana qalasy №8 mektep-lıseıiniń dırektory Gúlnur Ersaıynqyzy bilim sapasynyń artýy tárbıege tikeleı táýeldi ekenin jetkizdi.
«Alǵash osy baǵdarlamany qolǵa alǵanymyzda mektebimizdiń bilim sapasy kóz qýantarlyqtaı bolmady. Sonyń sebebin anyqtaý úshin arnaıy zertteý júrgizdik, oqýshylardan saýalnama jınadyq, baqylaý jasadyq. Ańdasaq, tártip nashar, muǵalimniń oqýshyǵa senimi men ózara qurmeti tómen, balalardyń bizden jylýlyq sezbeıtini aıqyn kórindi. Osynyń sheshimin jan-jaqty izdep, tıimdi jumys isteıtin «Qundylyqqa negizdelgen bilim berý» jobasymen 20 muǵalim oqydy. Olar keıin basqa áriptesterimen tájirıbesin bólisti. Sóıtip, óz tujyrymdamamyzdy qalyptastyryp, sonyń negizinde tárbıe jumysy sabaqtan tys ýaqytta emes, týra sabaq ústinde júrgizgende nátıjeli bolatynyna kóz jetkizdik. Eń bastysy, búgingi alfa, beta urpaqty meıirimmen tárbıeleý mektep ujymynyń da, ata-ananyń da, bárinen mańyzdysy oqýshylardyń ishki jaı-kúıin tynyshtandyryp, oqý úlgerimin jaqsartatynyn dáleldendi. Birinshi kezde balalardy jyly shyraımen, árqaısysynyń tek jaqsy qasıetin kishkene aq qaǵazǵa jazyp qarsy alǵanda árdaıym kóńil jetpeı ádepsizdik, buzyqtyq kórsetip júretin oqýshylardyń ózi mektepke júzine kúlki úıirilip kirdi, júregine senim uıalaı bastady», deıdi dırektor G.Ersaıynqyzy.
Uıym basshysynyń áńgimesin ári tyńdap, ári mektepti aralap júrmiz. Qaı synypqa bas suqqanda da oqýshylardyń ulttyq kıim kıgenin baıqaısyń. Bul – olardyń kádimgi mektep formasy. Lıseı degende jaratylystaný baǵytynda tereńdetip oqytatynyn, sol sebepti mekteptiń ishinde bıologııa, hımııa, fızıka, matematıka álemi «sóılep turatyn» mektep kóz aldyńa keledi ǵoı. Ulttyq qundylyqtar, sonyń ishinde folklor, mádenıet quddy gýmanızmmen ǵana bite qaınasqan dúnıe sekildi kórinedi. Ultymyzdyń baı murasyn tek memlekettik, odan qazaqtildi oqý oshaqtaryndaǵy urpaǵymyz ǵana emes, barlyq ult ókili boıyna sińirip ósse deısiń... Sondaı sezimmen elordadaǵy aralas tilde bilim beretin mektepke bardyq.
Qundylyqty sińirgen aralas mektep
№37 mektep-lıseı dırektorynyń tárbıe isi jónindegi orynbasary Kúlásh Esalıqyzy 3 myńnan asa oqýshysy bar mektepte kez kelgen ózgeristi engizý, jańa júıeni eńserý ońaıǵa soqpaıtynyn aıtady. Degenmen kásibılik pen ata-ana arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý kóp jumysty jeńildetken.
«Biz «Adal azamat» birtutas tárbıe baǵdarlamasyn byltyrǵy oqý jylynan bastap qolǵa aldyq. Ol kezde, árıne, qıyndyqtar boldy. О́ıtkeni bizdiki – aralas mektep. Biraq sol qıyndyqtarǵa qaramastan, eń birinshi baǵdarlamany tárbıe úderisine, odan keıin aqyryndap oqý barysyna engizdik. 9 aıdaǵy oqý jylynda qundylyqtar ár aıǵa bólinedi, apta dáıeksózi berilip, bul sóz júzinde qalyp qoımaı, pánge engizilip, taqyryppen baılanystyrylyp otyr. Munda ultymyzdyń ádebıeti, mádenıeti, óneri, turmysy kórinis tabatyn birkelki bezendirýdiń ózi qazaqy tárbıeni oqýshylardyń boıyna sińiredi. Baǵdarlamany mektepishilik tól jobamyz arqyly engizýimiz jumystyń jemisin kórýge septigin tıgizedi. «Paıdaly 15 mınýt» dep atalatyn jobamyzda balanyń sabaq ýaqytyn urlamaı, tárbıe berýdiń kiltin taptyq. Osy paıdaly 15 mınýtta ár synyptyń jetekshisi óz oqýshylaryna ár aıdyń qundylyǵyna saı ıntellektýaldy oıyn uıymdastyrady», dedi K.Esalıqyzy.
Dál osy tusta mektep ókilinen «Bilimniń nátıjesin emtıhan alyp kóre qoıamyz. Al tárbıe – óte názik taqyryp. Onyń nátıjesin dál ólsheý, kórsetkishin anyq kórý qıyn. Osy baǵdarlamanyń nátıjesin sizder qalaı kórip otyrsyzdar?» dep suradyq. Sonda №37 mektep-lıseı dırektorynyń orynbasary: «Balalardyń júris-turysy, tártibi, mádenıeti, sóıleý máneri, bizge, ózine, qurdastaryna qarym-qatynasy jaqsy jaǵyna ózgerdi. Qandaı da bir sebeppen emes, jaı fakti retinde aıtaıyn, men orys tilin jetik bilmeımin, buryn ózimiz amandasyp, sálemin kútip turǵanda oryssha jaýap qaıyratyn orys synybynyń balalary qazir bizben birinshi ózderi «Sálemetsiz be, qalaısyz?» dep sálemdesedi. Eljirep qalasyń. Bul – osy sińirip jatqan qundylyqtardyń nátıjesi», dep jaýap berdi.
Úshtik odaqtyń jetistigi
Biz materıaldy ázirleý barysynda 10 shaqty bilim uıymyn (balabaqsha, mektep) araladyq. Sonda túsingenimiz, atalǵan baǵdarlama engizilgeli bilim uıasy men ata-ana arasyndaǵy baılanys burynǵydan áldeqaıda nyǵaıa túsken. Muny áńgimege tartqan barlyq spıkerimizdiń sózinen estidik. Mysaly, mektepter men balabaqshalarda analar, ákeler, atalar, ájeler mektebi bar. Bul bastama aıasynda obasynda tárbıege yqpal etetin tulǵalar kelip, balalarǵa sheberlik saǵatyn ótkizip, qyzyq tájirıbesin bólisedi. Mysaly, №37 mekteptegi ár aıdyń ekinshi dúısenbisinde ótetin ákeler saǵaty erekshe áser qaldyrady. «Qazir qoǵamda ákesiz ósip jatqan bala kóp. Sondyqtan biz ákelerdi jınadyq, ákeler keńesi ótedi, ákeler alleıasyn ashtyq. Ákeler saǵatyna ákesiz ósip jatqan balalarǵa ómirine sabaq bolarlyq áńgime, ósıet aıtýǵa shaqyramyn. Jumystan ýaqytyn bólip keledi, jaýapkershilikpen qaraıdy, óziniń kásibi týraly aıtady, kedergilerdi jeńip, synaqtarda synbaý týraly syr-suhbat qurady. Balalar ákeni jibermeı uzaq ustaıtyn kezderi de bolady», deıdi K.Esalıqyzy.
Ata-anamen baılanystyń bekigenin №94 balabaqshanyń ádiskeri Gúlbala Nurlanqyzy da rastap otyr. Baǵdarlama engizilgeli qolǵa alynǵan ákeler mektebinde balalar qamshy órýdi úırense, analar shash óriminiń túrlerin kórsetedi, atalar bata jattatyp, ájeler ertegi aıtyp beredi eken. «Osy baǵdarlama qolǵa alynǵaly ata-analardyń bala tárbıesine etene aralasa bastaǵanyn baıqadyq. Mektep jasyna deıingi balanyń negizgi áreketi – oıyn. Biz mektepke, qoǵamǵa beıimdelgen, qarapaıym ómirge qajet daǵdylardy meńgergen balany daıyndap berýimiz kerek. Osyǵan oraı baǵdarlama boıynsha júrgiziletin jumystar da balalardyń jas ereksheligine qaraı oıyn, ertegi, keıipker túrinde uıymdastyrylady. Atalǵan baǵdarlamany iske asyra bastaǵan úsh jylda ata-ana, balabaqsha, bala deıtin úshtik odaq arasyndaǵy yntymaǵymyz artty. Ekinshiden, mınıstrlik bizge bir jylǵa daıyn jospardy berdi, óte yńǵaıly, ár kúni qandaı ertegi, taqpaq, áńgime, án, jańyltpash, jumbaq kerek ekenin ashyp kóre alamyz. Túıindeı kelgende, baǵdarlama arqyly biz ulttyq qundylyqtyń negizin qaladyq», deıdi G.Nurlanqyzy.
Iá, bala eń aldymen tárbıeni otbasynan alady. Sol sebepti de ata-ananyń bala ómirine, tipti balabaqsha men mekteptegi ómirine de beıjaı qaramaýy mańyzdy ekeni anyq. Degenmen ata-ana bolýdy ómirden ózge eshkim oqytpaıdy, bul rette balanyń sapaly bilim alýyna septesetin demeý túrlerin pedagog oqýshysynyń otbasyna túsindirip otyrsa, nátıje shyǵary sózsiz. Buǵan jetý úshin de ata-anaǵa bilimin jetildirý kerek. Osyǵan oraı 2023 jyly «Adal azamat» baǵdarlamasy aıasynda eldegi barlyq mektepte ata-analarǵa pedagogıkalyq qoldaý ortalyqtary iske qosyldy. Búginge deıin 1,1 mln-nan astam ata-ana pedagogıkalyq qoldaý kórsetý ortalyqtarynyń kómegine júginipti. Ortalyqta ata-analarǵa arnaıy daıyndyqtan ótken pedagogter men psıhologter dáris beredi.
«Ata-ana bala ómiriniń bir bóligine aınalǵanda, bala qoldaý men senimdilikti sezinedi. Osyndaı senimdi qarym-qatynastan emosıonaldy jaǵynan turaqty, baqytty bala men úılesimdi otbasy qalyptasady», deıdi Oqý-aǵartý mınıstrligine qarasty «О́rken» Balalardyń ál-aýqatyn arttyrý ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ınstıtýty» KeAQ prezıdenti Elena Sákenova.
Ortalyqta dáris alýshylar arasynda saýalnama júrgizilgen, nátıjeleri ata-analardyń balalarymen qarym-qatynasynyń jaqsarǵanyn kórsetip otyr. Zertteý suraqtaryna jaýap bergen ata-analardyń 72,6% balalarymen kúnde sóılese bastaǵanyn, 89,6% qıyndyqtarǵa der kezinde jaýap berip úırengenin, 78% balanyń ortasyn jaqsy tanı túskenin alǵa tartqan. Árbir ekinshi ata-ana tárbıeleý tásilin qaıta qaraýǵa daıyn, al shamamen úshten biri balalardyń oqý jáne mádenı damýyna belsendi qatysýǵa daǵdylanǵanyn aıtady.
