– Izraıl tarapynyń bastamasymen Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev pen Izraıl Premer-mınıstri Bınıamın Netanıahý arasynda telefon arqyly sóılesý ótti. Bul sıgnaldy Izraıldiń syrtqy saıası kún tártibinde jáne óńirlik kontekstte Qazaqstannyń qabyldanýy turǵysynan qalaı baǵalaısyz?
– Eń aldymen, Qazaqstan kez kelgen qaqtyǵysta dıplomatııalyq jolmen retteýdi qoldaıtyn ustanymyn júıeli túrde ustanyp kele jatqanyn atap ótken jón. Izraıl men Palestına arasyndaǵy qaqtyǵys ta bul kózqarasqa tolyq saı keledi. Qazaqstan birneshe ondaǵan jyldarǵa sozylyp kele jatqan bul janjaldy sheshýdiń jalǵyz naqty joly – eki memleket qaǵıdatyn iske asyrý dep esepteıdi. Osy saıasat aıasynda, ıaǵnı dıalog pen beıbitshilikti qoldaý sheńberinde Qazaqstan bir jaǵynan ekijaqty qatynastardy damytyp, ekinshi jaǵynan qaqtyǵystyń eki tarapymen de keminde dıalogty saqtaýǵa tyrysady. Biz Izraılmen dıplomatııalyq qatynastardy qoldaımyz, eki elde de elshilikter ashylyp, jumys istep tur.
Sondaı-aq Qazaqstan qazan aıynda bolǵan shabýyldy terrorıstik akt dep baǵalady, bul – qısyndy ári dáıekti ustanym. Sonymen qatar Qazaqstan Izraıldiń keıbir áreketteriniń teris saldary bolýy múmkin ekenine de nazar aýdaryp keledi. Máselen, elimiz Izraıldiń Qatardyń egemen aýmaǵyna jasaǵan soqqylaryn jáne basqa da birqatar áreketin synǵa aldy. Osyǵan parallel túrde, ótken jyldyń ekinshi jartysynda, naqtyraq aıtqanda tórtinshi toqsanda, Qazaqstan Prezıdenti men Palestına ulttyq ákimshiliginiń basshysy Mahmýd Abbas arasynda da telefon arqyly sóılesý bolǵanyn atap ótken jón. Osylaısha, Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń jalpy tujyrymdamasy men dıplomatııalyq retteýdi dáıekti qoldaý aıasynda Izraıl Premer-mınıstrimen telefon arqyly sóılesý Izraıl tarapynyń bastamasymen ótti. Birinshiden, Izraıl tarapy Memleket basshysymen baılanys ornatýǵa nıet bildirdi, ekinshiden, Qazaqstan bul bastamaǵa oń jaýap berip, kez kelgen tarappen – eshbir ereksheliksiz – dıalogqa árdaıym ashyq ekenin kórsetti.
– Áńgime barysynda taraptar Qazaqstan men Izraıl arasyndaǵy kópjyldyq ári kópqyrly yntymaqtastyqtyń birtindep damyp kele jatqanyn atap ótti. Búginde bul seriktestik qaı salalarda strategııalyq sıpatqa ıe bola bastady?
– Izraıl men Qazaqstan arasyndaǵy qarym-qatynastardy asa tyǵyz ári tereń dep aıtý qıyn. Degenmen, Izraıl Qazaqstan azamattary úshin týrıstik baǵyt retinde belgili bir qyzyǵýshylyq týdyrady. Sonymen qatar Izraıl joǵary tehnologııalar salasynda, ásirese aýyl sharýashylyǵy men medısına baǵytynda álemdik kóshbasshylardyń biri ekeni barshaǵa málim. Sonymen birge geografııalyq alshaqtyq ekijaqty yntymaqtastyqty keńinen damytýǵa belgili bir shekteýler men obektıvti kedergiler týǵyzady. Izraıl tarapy Qazaqstannyń Avraam kelisimderine qosylǵany úshin rızashylyǵyn bildirdi. Bul – men joǵaryda aıtqan dıplomatııalyq retteýdiń naqty kórinisi. Avraam kelisimderi – Donald Tramptyń alǵashqy prezıdenttik merziminiń sońynda usynylǵan dıplomatııalyq bastama. Ol Izraıl men birqatar arab elderi, sonyń ishinde Birikken Arab Ámirlikteri, Marokko jáne ózge de memleketter arasyndaǵy qatynastardy qalypqa keltirýdi kózdedi. Qazaqstannyń bul kelisimderge qosylýy elimizdiń tek Palestına men Izraıl arasyndaǵy emes, jalpy Izraıl men arab álemi arasyndaǵy dıalogty da qoldaıtynyn bildiredi. Bul qadam Qazaqstannyń halyqaralyq qaıshylyqtardy sheshýde dıplomatııalyq ádisterdi tańdaýdy ustanatynynyń aıqyn belgisi.
– Qazaqstan dástúrli túrde baıypty ári pragmatıkalyq syrtqy saıasat júrgizip keledi. Osyndaı tásil Astananyń halyqaralyq dıalog bastamalaryna shynaıy túrde kirigýine qanshalyqty múmkindik berdi?
– Qazaqstannyń pragmatıkalyq syrtqy saıasaty naqty nátıjeler berip otyr. Tipti saıasatqa tereń boılamaǵan kez kelgen adam baıqaı alatyn jaıt – Qazaqstan álemniń barlyq derlik elderimen jaqsy qarym-qatynas ornatqan memleket. Qazaqstan Prezıdenti kez kelgen álemdik kóshbasshymen baılanys ornata alady, basqa memleketter de elimizben dıalogty saqtaýǵa múddeli. Búginde álem kúrdeli geosaıası daýyl kezeńin bastan ótkerip otyr, memleketter birtindep qarsy lagerlerge bólinip jatyr. Áskerı-saıası bloktar naqty qalyptaspasa da, mundaı bólinistiń bar ekeni anyq. Osy jaǵdaıda Qazaqstannyń beıbitsúıgish saıasaty men barshaǵa ashyq ustanymy elimizdiń, birinshiden, jahandyq qarsylastyqtyń bir bóligine aınalmaýyna múmkindik berip otyr. Qazaqstan aýmaǵy áli de beıbitshilik pen turaqtylyq aımaǵy bolyp qala beredi. Al álemniń basqa bólikterinde memleketterdiń aýmaqtary iri oıynshylar arasyndaǵy teketires alańyna aınalyp, qarapaıym halyq soǵystar men qaqtyǵystardyń zardabyn tartyp otyr.
– Taraptar joǵary deńgeıdegi saparlardy qosa alǵanda, belsendi baılanystardy jalǵastyrýǵa kelisti. Bul sımvolıkadan naqty iske kóshý úshin qanshalyqty mańyzdy?
– Izraıl – joǵary tehnologııalary damyǵan memleket. Al Qazaqstan buǵan obektıvti túrde muqtaj. El ekonomıkasynda qurylymdyq máseleler bar ekeni belgili, sondyqtan zamanaýı tehnologııalardy ekonomıkanyń jáne qoǵamdyq ómirdiń barlyq salalaryna tartý qajet. Osy turǵydan alǵanda Izraıl Qazaqstan úshin óte qyzyqty ári perspektıvaly seriktes bola alady. Eki el arasynda ózara tıimdi ári pragmatıkalyq yntymaqtastyqqa negiz bolatyn naqty múddeler men túıisý núkteleri bar.
– Jalpy alǵanda, Prezıdent Toqaev pen Qazaqstannyń «orta derjava» beınesin qalyptastyrýdaǵy rólin qalaı baǵalaısyz?
– Qazaqstan ilgeriletip otyrǵan «orta derjavalar» týraly narratıvtiń basty ıdeıasy, álem tek geosaıası alyptarmen ǵana shektelmeıdi. Áskerı jáne saıası qýaty zor, ıadrolyq qarýǵa ıe iri derjavalar keıde halyqaralyq quqyq normalaryn buzýǵa jol beredi. Al mundaı teketirestiń saldaryn kóbine orta jáne damýshy elder tartady. Qaqtyǵystar iri oıynshylar arasynda júredi, biraq onyń zardaby ózgelerge tıedi. Mundaı jaǵdaıda tıimdi jol – dıplomatııalyq deńgeıde kúsh biriktirý jáne kooperasııa. Orta derjavalar únsiz baqylaýshy emes, halyqaralyq dıalogtyń tolyqqandy qatysýshylary ekenin jáne olardyń pikiri eskerilýi tıis ekenin únemi aıtyp otyrý qajet. Alaıda buǵan tek ujymdyq áreket pen úılestirilgen saıasat arqyly ǵana qol jetkizýge bolady. Bul ustanym Qazaqstannyń ózge de «geosaıası alyp» emes memlekettermen kezdesýlerinde jıi aıtylady. Sońǵy mysal retinde Vetnam basshysynyń saparyn ataýǵa bolady. Vetnam, Ońtústik Koreıa, Túrkııa sekildi elder halyqaralyq úderisterge naqty yqpal ete alatyn áleýetke ıe jáne óńirlik kún tártibinde mańyzdy ról atqaryp otyr.
