EL DESEK EREN ESKE TÚSEDI

Nege ekenin bilmeımin, zamandasym ári dosym Eren Jumaǵulov esime tússe boldy – kóz aldyma Altaıdyń aıbaq-saıbaq alyp shyńdary, bir-birine irkes-tirkes sozylyp kete beretin qońyr jon jotalary, qaq kúmisshe jarqyraǵan Muz­taý­dyń aqshańqan kelbeti kóz aldyma keledi de turady. Taýda týyp, tasta ósken biz sekildi pa­qyr­laryńyz áli kúnge “tabıǵat” degendi munar taýlar men muzart shyńdar, ıt tumsyǵy ótpes taıga, sabalaq saqal qara orman dep bilemiz. О́ıtpegende qaı­te­miz, shyr etip dúnıege kelip, kóz ashqandaǵy kórgenimiz sol sýret bolsa... Jerles jazýshy Dıdahmet Áshimhanuly el ortalyǵy Alma­tydan Arqa jaqqa kóshken jyl­dary Astanada úsh aı qyzmet istep, “taýy joq eken” dep Alma­tyǵa qashyp ketken desedi. Dál osy áńgimege men senemin. Altaıda ósip, Alataýdyń baýy­rynda ǵumyr keshken Dıdahmetti men de túsingendeımin. Arqada ósken aǵaıyn mundaı sózdi kóńilderine ala qoımas dep oılaımyn. Sol Astanada qyzmet istep, ósip-ónip bizdiń de turyp jatqanymyzǵa, minekı, on jyl­dan asty. Sýdaı sińip, tastaı battyq, qudandaly-jekjatty bol­dyq. Astana bizdiń de týy­myz, namysymyz, úmit artqan keleshegimiz. Sóıte tura, osy on jyldyń ishinde birde-bir ret tú­sime qaladaǵy tirligim kirip kór­mepti. Apyraı deseńshi, paı­ǵambar jasynan astyq, áli kúnge deıin aýyldaǵy qyzyl qaraǵaı tórt qanat úıler, segiz aı qys, tórt aı ǵana jaz bolatyn ta­bıǵaty qatal, tirligi taýqymetti, biraq jeruıyqtaı tańǵajaıyp týǵan jerim kóldeneńdeı beredi. Qazir aýyl desek, el desek boldy, aldymen Eren eske túse­tini bar. Qyzyq, О́r Altaıdaǵy álgi tańǵajaıyp tabıǵattyń jalǵyz qojaıyny, ıesi Eren sekildi elesteıdi de turady. Onyń dáıekti sebebi de bar sııaqty. Anaý bir jyldarǵy ońtaı­lan­dyrý tusynda Shyǵys Qazaq­stan oblysynyń Katonqaraǵaı aýdanynyń zaty ketip, aty ǵana qalǵan. Aýdan ortalyǵy júz shaqyrymdaǵy Úlken-Naryn aýylyna aýysty. Sol-aq eken, jergilikti jurt údere kóterilip, qoparyla kóshken. Bireýler aýdan ortalyǵyna, bireýler oblysqa qaraı bet túzesti. Endi bir top Almaty men Astanaǵa qaraı jyljyǵan (solardyń qatarynda myna men de barmyn). Qańyraı bastaǵan Katonqaraǵaıda qalǵan azamattar biren-saran ǵana edi. Sonyń biri Eren Jumaǵulov bolatyn. Onyń jubaıy Aıtjamal – aýdandaǵy joǵary kategorııaly jalǵyz bak­terıolog dáriger-di. Ekeýi qara shańyraqtyń otyn óshirmeı, qarapaıym tirlikterin jasap alańsyz aýylda qala berdi. Olar áli kúnge sol oryndarynan tap­jylǵan joq, sol aýylda aman-esen turyp jatyr. Úıdegi bala­lar da qanattanyp ushyp, álde­qashan jan-jaqqa tarasyp ket­ken. Jyl qusyndaı jylyna jalǵyz ret kelip qaıtysady... Oljas pen Almas qaýipsizdik organynyń ofıserleri. Kenje­leri Erasyl Astanadaǵy Qonaev atyndaǵy kolledjdiń oqýshysy, bolashaq zańger. Úlkeni Oljas úılengen, kelinderi Álııa ekeýi Ámına atty nemere súıdirip otyr. Sóıtip, búginde qara shańy­raqta ekeýi ǵana qalǵan. Biraq jalǵyzsyrap júrgen olar joq, ala jaz, qońyr kúz boıy úıle­rinen qonaq arylǵan emes. О́zimen aralas-quralas dostaryn bylaı qoıǵanda, Astana men Almatynyń Altaıǵa demalýǵa aǵylǵan zııalysynyń at shal­dy­ryp attanysatyn beketi osy úı. El desek eń birinshi Eren eske túsetini tegi sodan bolsa kerek. * * * Ol orta mektepti 1967 jyly bitire salysymen, birden eńbek jolyn “Chernova” buǵy-maral keń­sharynda jumysshy bolyp bastaǵan edi. Onan keıin meha­nızatorlyqqa oqydy. Eki jyl áskerı boryshyn ótep qaıtty. Dene shynyqtyrý tehnıkýmyn támamdaǵany taǵy bar. Keıinnen ýnıversıtettiń tabıǵat qorǵaý fakýltetin bitirdi. Mektepte muǵalim boldy, biraz jyl dı­rek­torlyq qyzmetti atqardy. Alty jyl aýdandyq ań sharýashylyǵy qoǵamyn basqardy. Ońqaı asyqtaı shymyr, týmysynan sportshy Erekeń, tabıǵat qorǵaý isimen tyǵyz baılanysty, ásirese, osy jumysqa bar ynta-jigerin salǵan. Aýdannyń tabıǵat jaǵdaıyn, ań men qusyn, jan-janýarlar dúnıesin jaqsy biletin bul jaqta bireý bolsa – ol Eren edi. Sony eskerip, 2001 jyly Eren Jumaǵulovty jańadan qurylǵan Katonqaraǵaı memlekettik ult­tyq tabıǵı parkine dırektor etip taǵaıyndaǵan. Bul Qazaq­stan Altaıyndaǵy tuńǵysh ta­bıǵı park bolatyn. Altaıda sı­rek kezdesetin ań-qustar, dári­lik-shıpalyq shópter, orman men toǵaı jetkilikti ǵoı. Ásirese, qyl­qan japyraqty altaı taıga­sy keńes zamanynda aıaýsyz otalyp ketti. Endigi mindet – táýel­siz Qazaqstannyń baıly­ǵyn saqtaý kerek-ti. Parktiń uıymdasýymen tabıǵat keshenin tıimdi saqtaý jáne qalpyna keltirý úshin erekshe qorǵalatyn tabıǵat aýmaǵynyń tártibi engizildi. Atqarar ister ulan-ǵaıyr edi. Beı-bereket aýlaýdan úrkip, Reseı aýyp ketken ja­baıy ańdar sanyn kóbeıtý, bra­konerliktiń jolyn kesý jumys­taryn qolǵa alýmen birge, bıo­tehnıkalyq sharalar keshenin júzege asyrý, qoldan kóshet otyrǵyzyp, aýmaqtaǵy orman kólemin ulǵaıtý, tunyp turǵan taıgany órt apatynan saqtaý sekildi kúrdeli mindetter turdy. Eren Jumaǵulovtyń ujymy osy sharýanyń bárine bel sheship kiristi, kóptegen ıgilikti basta­malardyń uıytqysy bola bildi. Belqaraǵaı ormanshylyǵyndaǵy burynnan bar pıtomnıkti qal­py­na keltirdi. Mıllıondaǵan aǵash kóshetteri ósirilip, jan-jaqqa taratyldy. Aldy Astanaǵa da jetkizildi. Aýdannyń barlyq mektepterinde mektep orman­shylyqtary men ekologtar klýby quryldy. Sonyń nátı­je­sinde О́rel orta mektebiniń jas ormanshylary Sankt-Peterbýrg­te ótken Halyqaralyq konkýrsta “Altyn búrshik” Gran-Prı júl­desin jeńip qaıtty. “Egemenniń” “Erenniń shákirtteri erledi” dep jazatyny sol tusta bolatyn. “Jasyl alań” atty ekologtar men týrıster sletin ótkizý jyl saıynǵy dástúrge aınaldy. Týrızmdi damytý jóninde de birshama sharalar júzege asy­ryldy. Qarakólde, Rahman qaı­narynda týrıstik bazalar salyn­dy. Týrıster júretin soqpaqtar qulaǵan aǵash, kóldeneń tastar­dan tazartylyp, jol boıy ár tusta demalatyn kóptegen be­sedkalar paıda boldy. Bir sóz­ben aıtqanda, sol kezde Erekeń­niń jetekshiligimen atqarylǵan sharýalar shash-etekten edi. Árıne, jańadan qurylǵan ulttyq parktiń aıaǵynan turyp, qalyptasýyna Erenniń sińirge­n eńbegin búginde eshkim de joqqa shyǵara almas. Sol úshin de ony jerlesteri áli kúnge qur­metteıdi, syılaıdy... О́rt de­mekshi, osydan eki jyl burynǵy aptap jazda Altaıda úsh aı boıy tamshy tambaı, jer dúnıe kúıip ketken-di. Sonda Rahman qaı­naryndaǵy jynys ormanda alapat órt bolǵan. Naızaǵaıdan shyqty ma, joq álde pátýásiz bireý máshıne terezesinen shy­ly­myn shertip jiberdi me, tabıǵat apaty aıaq astynan burq ete qalǵan. Uıqy joq, kúlki joq, aýdan bolyp kún demeı, tún demeı aıǵa jýyq arpalysty. Aqyry órt zorǵa óshiristi. Mundaıda belgili ǵoı, qa­tysy shamaly bolsa da, birinshi basshy jaýap berýge tıis. Solaı boldy da, Eren qadirin ketirmeı jumysyn tapsyrǵan bolatyn. *  *  * Erekeń kóp sózge joq, ustam­dy, sabyrly azamat. Dostary kóp, ásirese, jazýshylar, jýrna­lıster, óner adamdary arasynda. Kelemin deýshilerge, eldi, jerdi aralap kóremin deýshilerge ár­qashan da qushaǵy ashyq, qoldan kelgen kómegi qashanda ázir. Astanada, Almatyda turatyn bir top qalamgerler jaz, kúz ýaqy­tyn­da Altaıǵa birneshe ret bar­dyq. Ondaǵy jer tóresi Shaban­baı jaılaýyna, Rahman qaına­ryna, jer kindigi dep júrgen ataqty Muztaýǵa, Kókkól, Shyn­dyǵataı rýdnıkterine, Tarǵy­bataı jaılaýyna, Marqakólge máshınemen, atpen, jaıaýlap san ret sapar shekkenimiz esimizde. Sol saparlarda birge júrgen qa­lamgerler jazǵan-syzǵan­darymen osy ólkeni nasıhat­taýǵa eleýli úles qosyp júr. Katonqaraǵaıdyń týmasy, kórnekti jazýshy Álibek Asqarov týǵan jerdegi sapar-saıahat­tarynyń qorytyndysy ispetti etip ótken jyly “Altaı-altyn besik, atajurt” atty kórkem bezen­dirilgen tamasha kitap shy­ǵardy. Tarıhı-tanymdyq sıpat­taǵy jazbalary О́r Altaıdyń tamasha tabıǵatyn, týrızmdi nası­hattaýdyń aıqyn úlgisi dese de bolǵandaı. Qazir bul kitap árbir týrıstiń jolbasshysy bolyp, qoldan-qolǵa tımeýde. Altaıǵa barǵan aǵaıyn bul kitapty qalap alyp, tábárik retinde qoltyqtap ketisip júr. Aıtaıyn degenim, minekı, osy kitaptyń bas keıipkeri de Eren Jumaǵulov. Álekeńdi qoldy-aıaqqa turǵyzbaı jyl saıyn tabanyn taý men tasqa salyp, túzde túnetip, taǵylyqqa úıret­ken osy Erekeń. Syı-sııapattan, el yqyla­synan Eren búginde kende emes. Elbasynyń Alǵysy men Qurmet gramotasy, respýblıkalyq Or­man jáne ańshylyq komıtetiniń, Týrızm jáne sport mınıstr­li­giniń, oblys pen aýdan ákim­deriniń marapattary qajyrly eńbektiń, el qurmetiniń kýási bolsa kerek. Ol qoǵamdyq isterge de bel­sene atsalysyp júr. Aýdandyq máslıhatta “Nur Otan” ha­lyq­tyq-demokratııalyq partııasy fraksııasynyń tóraǵasy. Eki shaqyrylýda qatarynan aýdan­dyq máslıhattyń depýtaty bolyp saılandy, Katonqaraǵaı aýdanynyń qurmetti azamaty. Eren Jumaǵulov bul kúnderi memlekettik tarıhı-mádenı qoryq murajaıyn uıymdastyrý jónindegi Bereldegi jumystarǵa basshylyq etýde. Ol jerde kóp uzamaı aspan astyndaǵy ashyq murajaı ashylmaq. Amandyq bol­sa, bul jerge elimizdiń túk­pir-túkpirinen, shet elderden týrısterdiń aǵylatyn kúni de týar. Úkimet sheshimimen atqa­ry­lyp jatqan mundaǵy sharýalar sátin salyp oıdaǵydaı aıaqtalsa, mańyzy asa zor abyroıly is bolaryna eshqandaı kúmán joq. Mundaǵy kóne dáýirdiń kósh­pendiler mádenıetine jatatyn bizdiń arǵy ata-babalarymyz dep júrgen skıf-saq halyqtarynyń – ejelgi túrkilerdiń Altaıdy meken etkendiginiń, olardyń Altaıdan taraǵandyǵynyń aı­qyn dáleli bolyp tabylatyn bul jádigerlerdiń ǵylym úshin ma­ńyzy erekshe ekendigi aıtylyp júr. Osyndaı bultartpas derek­ter arqyly tarıhı sana men tarıhty jańasha paıymdaýǵa múmkindik jasaýǵa jol ashyla­tyny qýanarlyq jaıt. Alaıda, bul tarıhı-mádenı keshendi salý jumystary endi-endi ǵana bastalyp jatyr. Alda atqary­lar is kóp jáne bul ózi óte jaýapty sharýa bolaıyn dep tur. Ony oıdaǵydaı júzege asyrýǵa orasan zor kúsh-jiger, qajyr-qaırat pen biliktilik qajet bolatyny ózinen-ózi túsinikti. Bir qýa­nar­lyǵy – is basynda Eren sekildi tájirı­beli, oı-órisi keń, myqty azamattyń júrgendigi. Qadirli zamandasymyz, ardaq­ty azamat Eren Kádóshuly Jumaǵulovtyń ónegeli ómirin aıtýdaǵy maqsat – egemen elimiz­diń býyny bekip, buǵanasy qatýyna ózindik úles qosyp júrgen, týǵan jeriniń naǵyz pat­rıoty jaıly áńgimeni ózgeler de bilse, jastar ónege tutsa degen nıet edi. Jaqsynyń jaqsyly­ǵyn aıtý da bir ǵanıbet is qoı. Qaıyrdy NAZYRBAEV, jazýshy.