Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterine súıensek, eldegi jumys kúshiniń jalpy sany 9,2–9,3 mln adamdy qurasa, sonyń shamamen 2,2 mıllıony – ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar. Bul degenimiz – ekonomıkalyq belsendi halyqtyń tórtten birine jýyǵy (shamamen 23–24%) – resmı jaldamaly jumysshy emes, óz kúnin ózi kórip júrgen jandar.
Statıstıkaǵa tereńirek úńilsek, birqatar qyzyqty úrdisti baıqaýǵa bolady. Máselen, jaldamaly jumysshylardyń deni Almaty, Astana sııaqty megapolısterde shoǵyrlansa, ózin-ózi jumyspen qamtý kórsetkishi jóninen Túrkistan, Jambyl, Almaty oblystary kósh bastap tur. Túrkistan oblysynyń ózinde ǵana 370 myńnan astam adam osy sanatqa jatady. Bul ahýal óńirdegi aýyl sharýashylyǵy men shaǵyn kásipkerliktiń ereksheligine tikeleı baılanysty oryn alyp otyr.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev halyqqa joldaýlarynda eńbek naryǵyn ártaraptandyrý, azamattardy áleýmettik qorǵaý júıesimen tolyq qamtý máselesin udaıy kóterip keledi. Osy oraıda 2023 jyly qabyldanǵan Áleýmettik kodeks úlken betburys boldy. Burynǵy Biryńǵaı jıyntyq tólem (BJT) 2024 jylǵy 1 qańtardan bastap toqtatylǵany belgili. Bul qadam alǵashynda qoǵamda túrli pikir týdyrǵanymen, Úkimettiń maqsaty aıqyn – azamattardy «ýaqytsha» tólemderden turaqty, zańdy kásipkerlik sýbektisine aınaldyrý boldy. Qazirde ózin-ózi jumyspen qamtyǵandarǵa birneshe tıimdi rejim usynylyp otyr. Aıtalyq, arnaıy mobıldi qosymsha (E-Salyq Business) rejimi arqyly jeke kásipker retinde tirkelý ońaılatylǵan, tabystyń 1%-y ǵana salyq retinde tólenedi. Iаndeks, Glovo, Wolt sekildi platformalarda jumys isteıtinderge arnalǵan qanatqaqty joba iske qosylǵan. Onda salyq pen áleýmettik tólemderdi (zeınetaqy, MÁMS) operatorlar avtomatty túrde ustap qalady.
Búginde taksı júrgizýshileri men kýrerler – qala tirshiliginiń ajyramas bóligi. Sarapshylardyń esebinshe, elimizde platformalyq jumyspen qamtylǵandar sany 500 myńnan asyp jyǵylady. Ekonomıst-sarapshy Maqsat Halyqtyń pikirinshe, bul salanyń eki ushy bar.
«Bir jaǵynan, platformalyq jumys jastar men ýaqytsha jumyssyz júrgenderge taptyrmas tabys kózi. Ikemdi keste, kúndelikti tólem – úlken artyqshylyq. Ekinshi jaǵynan, olardyń eńbek quqyqtary tolyq qorǵalmaǵan. Eńbek demalysy, aýrýhana paraǵy degen uǵymdar joq. Úkimettiń qazirgi saıasaty osy olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa, olardy MÁMS pen zeınetaqy júıesine tartýǵa baǵyttalǵan, bul óte durys qadam», deıdi maman.
Jalpy, ózin-ózi jumyspen qamtyǵandardy shartty túrde ónimdi, ónimsiz dep, ekige bólip qarastyrǵan jón. О́nimdi topqa tabysy turaqty, kásibi damyp kele jatqan frılanserler, taksıster, shaǵyn seh ıeleri jatady. О́nimsiz topqa kóbine aýyldyq jerdegi, óz otbasynyń qajettiligi úshin ǵana mal ustap, baqsha egetin turǵyndar kiredi. Áleýmettanýshy Aıgúl Sádýaqasova bul máseleniń áleýmettik astaryna tereńirek den qoıady.
«Biz statıstıka qýalap, sandarǵa aldanbaýymyz kerek. О́nimsiz jumyspen qamtylǵandar – shyn máninde jasyryn jumyssyzdar. Olardyń tabysy kúnkóristen aspaıdy. Memleket tarapynan berilip jatqan «Bastaý bıznes» sekildi granttar, jeńildetilgen nesıeler osy topty naǵyz kásipkerler qataryna qosýǵa múmkindik beredi. Biraq bul jerde qarjylyq saýattylyq máselesi aldymyzdan shyǵady», deıdi sarapshy.
Aıryqsha atap ótken jón, memleket «kóleńkeden shyǵýdy» qurǵaq talap etip qana qoımaı, onyń qarymtasyna aýqymdy qoldaý sharalaryn usynyp otyr. Atap aıtqanda, ózin-ózi jumyspen qamtyǵan azamattar jeńildetilgen jarna tóleý arqyly medısınalyq qyzmettiń tolyq paketine qol jetkize alady. Bul ásirese qymbat operasııalar men skrınıngter qajet bolǵanda mańyzdy. Eń tómengi jarnalardy tóleý arqyly bolashaqta bazalyq zeınetaqydan bólek, jınaqtaýshy zeınetaqy alý quqyǵyna da ıe bolady. Sondaı-aq jańadan tirkelgen shaǵyn kásipkerler úshin tekseristerge moratorıı, jeńildetilgen salyq rejimi (bólshek salyq) qarastyrylǵan. Enbek.kz portaly arqyly tegin kásibı kýrstar oqytylyp, suranysqa ıe mamandyqtar boıynsha biliktilikti arttyrýǵa jaǵdaı jasalǵan.
Jańa Salyq kodeksine sáıkes, bıyldan bastap elimizde tek úsh salyq rejimi qalady. Sonyń biri – ózin-ózi jumyspen qamtyǵandarǵa arnalǵan salyq rejimi. Úkimet byltyrǵy 21 qarashadaǵy qaýlysymen osy, jańa Arnaýly salyq rejimin (ASR) qoldanýǵa ruqsat etiletin 46 qyzmet túriniń tizimin bekitti. Tizimge kúndelikti turmysta suranysqa ıe, shaǵyn kásip ıeleri jıi atqaratyn qyzmet túrleri engen. Aıtalyq, qurylys, jóndeý jumystary: sylaq, aǵash sheberligi, eden jabý, syrlaý, turmystyq tehnıka, jıhaz, kompıýter, saǵat pen zergerlik buıym jóndeýmen aınalysatyndar. Sondaı-aq kólik salasynda taksı júrgizý, júk tasymaldaý, jeńil, júk kólikterin jalǵa beretinder de ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar qataryna jatady. Túrli múlikti basqarý baǵytynda, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn, keńse jabdyqtaryn, sport quraldaryn jalǵa beretinder de, klınıng, kir jýý, shashtaraz, sulýlyq salondary, túrli turmystyq zattardy jóndeýmen aınalysatyndar da osy salyq rejimin qoldana alady. Tizimde shyǵarmashylyq, mádenıet salasyndaǵy sýretshiler men jazýshylardyń eńbegi, fotosýret qyzmeti, mýzykalyq aspap jasaý, jóndeý de bar. Budan bólek, sport, mádenıet, qosymsha bilim salalaryndaǵy qyzmetter de jańa rejim aıasynda júzege asady. Sonymen qatar veterınarlyq qyzmet, aýdarma isi, úı jumyskerleri de ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar bolyp esepteledi.
Bul sheshim – azamattardyń ekonomıkalyq belsendiligin yntalandyrýǵa, salyqtyq eseptilikti jeńildetýge, ózin-ózi jumyspen qamtý sektoryndaǵy kiristerdi zańdastyrýǵa baǵyttalǵan aýqymdy reformanyń bir bóligi. Jańa ASR jeke kásipker mártebesi joq, jaldamaly qyzmetkeri joq azamattardyń zańdy túrde jumys isteýine barynsha qarapaıym ári qoljetimdi tetik retinde ázirlengen.
О́zin-ózi jumyspen qamtyǵandarǵa jeke kásipker retinde tirkelýdiń qajeti joq. Tabys salyǵynan tolyq bosatylady, tek tabysynyń 4%-yn áleýmettik tólemder retinde aýdaryp otyrady. Búkil salyqty arnaıy mobıldi qosymsha arqyly tóleýge bolady. Al ınternet-platformalardan tabys tapqan jaǵdaıda tólemderdi ustaý men aýdarýdy platforma operatorlarynyń ózderi júrgizedi.
Áleýmettik tólemderdi 4%-dyq biryńǵaı mólsherlemege engizý ózin-ózi jumyspen qamtyǵan azamattarǵa áleýmettik qamsyzdandyrylýǵa, zeınetaqy jınaqtaryna, medısınalyq saqtandyrýǵa qol jetkizýge múmkindik beredi. Osy arqyly olar buǵan deıin negizinen resmı túrde jumys isteıtin azamattarǵa ǵana qoljetimdi bolǵan áleýmettik qorǵaýmen qamtamasyz etiledi.
Jańa ASR-di engizý – ekonomıkanyń edáýir bóligin kóleńkeden shyǵarý, ózin-ózi jumyspen qamtyǵan azamattardy tolyqqandy áleýmettik qorǵaý, olardy resmı eńbek naryǵyna ıntegrasııalaý baǵytyndaǵy mańyzdy qadam. Bul jeńildik ákimshilik júktemeni azaıtyp qana qoımaı, zańdy ekonomıkalyq statıstıkanyń qalyptasýyna da yqpal etedi. Memleketke de, ózin-ózi jumyspen qamtyǵan árbir azamatqa da barynsha tıimdi sheshim.
Jyldyń endi bastalǵanyna qaramastan, jańa júıe jemisin bere bastady. Qarjy mınıstrliginiń Memlekettik kirister komıteti resmı habarlaǵandaı, qańtardyń alǵashqy 10 kúninde jańa Salyq kodeksi sheńberinde elimizdegi 66 myń jeke tulǵa qyzmetin zańdastyryp, ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar mártebesinde jumys isteı bastaǵan. «Mundaı nátıje jańa jyldan kúshine engen arnaýly salyq rejiminiń arqasynda múmkin boldy. Bul – óz betinshe jumys isteıtin, tabys tabatyn jeke tulǵalar úshin barynsha qarapaıym, yńǵaıly salyq rejimi», dep jazylǵan habarlamada.
Túptep kelgende, ózin-ózi jumyspen qamtý – endigi jerde «amalsyzdyń kúni» emes, álemdik ekonomıkalyq trendtiń bir bóligi. Memlekettiń mindeti – osy sanattaǵy azamattardy qysyp, salyqqa májbúrleý emes, kerisinshe, olardy zańdy óriske shyǵaryp, áleýmettik qorǵalýyn qamtamasyz etý.
Búginde Úkimet sıfrlandyrý arqyly bıýrokratııany joıyp, «smartfondaǵy salyq» qaǵıdasyna kóship jatyr. Bul – quptarlyq is. Degenmen, sarapshylar aıtqandaı, basty másele – halyqtyń tabysyn arttyrý. Eger azamattyń tapqany shaı-pulynan artylsa, ol salyq tóleýden de, bolashaǵyna ınvestısııa salýdan da qashpaıdy. Sol turǵyda eńbek naryǵynyń erekshe býyny sanalatyn osy úlken shoǵyrdyń áleýetin durys paıdalaný Jańa Qazaqstannyń ekonomıkalyq qýatyn arttyrýdyń qalaýly bir baǵyty bolyp qala beredi.
