Raıymbek Batalov: Basty mıssııamyz – kásipkerlerdiń múddesin qorǵaý

Salyq kodeksinde jeńildikterge qol jetkizdik

– Raıymbek Ánýaruly, kásip­ker­lerdi eń kóp tolǵandyratyn, «shymbaıy­­na batatyn» máselelerdiń biri – salyq júıesi. Bıylǵy qańtardan elimizde jańa Salyq júıesi kúshine engeni belgili. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Turkistan» gazetine bergen suhba­tyn­da bul «ózekti másele ekenin, eko­nomıkanyń turaqty ósimin qam­ta­ma­syz etý maqsatynda» týyndaǵanyn aıtty. Osy reformany jasaqtaýǵa ózderińiz de belsendi atsalystyńyzdar. Bız­nestiń jumysyn jeńildetý úshin qandaı sharalar qabyl­dap, nendeı usynystar jasadyńyzdar?

– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Turkistan» gazetine bergen suhbatynda atap ótkendeı, jańa Salyq kodeksinde baqylaý jasaýǵa emes, ózara seriktestik ornatýǵa basa mán beriletinin naqtylap aıtty.

Salyq reformasy aıaq astynan qabyldanǵan sheshim emes. Uzaq jyldar boıy suryptaýdan ótken, ábden pisip-jetilgen reforma. «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy keıingi eki jyl boıy kodeks mazmunyna tikeleı aralasyp, kásipkerlerdiń múddesin qorǵaý jolynda júıeli jumys atqardy. Salyq reformasyna qatysty 450-den astam talqylaý ótip, onyń qorytyndysynda memlekettik organdarǵa 1 myńnan astam kelisimdi usynys joldadyq. Salyqtyq sheshimderdiń IJО́-ge, ınvestısııaǵa jáne jumyspen qamtýǵa yqpalyn baǵalaý úshin alǵash ret ekonomıkalyq taldaýlar men modeldeýdi júrgizdik.

– Salyq kodeksindegi qandaı ózgeristerge yqpal ettińizder?

– Biz bul kodeksti jaı ǵana baqylaýshy emes, qalyptastyrýshy, irgetasyn qalaýshy tarap retinde qaradyq. Osy qujattyń kásipkerler úshin qolaıly bolýyn talap etip, talaı normaǵa ózgeris engizýge qol jetkizdik. Jumys tobyna 300-den astam sarapshy tartylyp, 10 salalyq baǵyt boıynsha jumys júrgizildi. Naqtyraq aıtqanda, negizgi ınvestısııalyq yntalandyrýlar saqtaldy, arnaıy salyq rejimderi ońtaılandyryldy, artyq eseptilik qysqardy. Bul memlekettiń fıskaldyq múddesi men shaǵyn jáne orta bıznestiń turaqtylyǵy arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa múmkindik berdi. Máselen, kóp talqylanǵan qosylǵan qun salyǵy (QQS) mólsherlemesi bastapqyda usynylǵan 20% emes, 16% deńgeıinde bekitildi. Bul – bıznes úshin aıtarlyqtaı jeńildik.

Importtyq QQS boıynsha buryn­ǵy­daı esepke alý tásili saqtalyp otyr, bul da bıznestiń ótimdiligin saqtap qalýǵa kómektesedi. Sondaı-aq aýyl­sharýashylyǵy taýaryn óndirý­shi­ler­ge 80% mólsherinde QQS boıynsha qosymsha esepke alý saqtalǵan.

Bıznes úshin taǵy bir mańyzdy baǵyt – korporatıvtik tabys salyǵy (KTS). Salyq tóleýshige jóndeý jumystaryna jumsalǵan shyǵyndardy óz qalaýy bo­ıynsha birjolǵy nemese amortızasııalyq aýdarymdar arqyly shegerimge jatqyzý quqyǵy engizildi. Sonymen qatar KTS bo­ıynsha avanstyq tólemderdi esepteý men tóleýdiń qoldanystaǵy tártibi saqtalyp, avanstyq tólemderdi tóleýshi retinde taný shegi 325 000 AEK-ten 600 000 AEK-ke deıin ulǵaıtyldy.

Al ózin-ózi jumyspen qamtyǵan azamattarǵa arnalǵan 4%-dyq arnaıy rejim engizilip, oǵan barlyq áleýmettik tólem qosylǵan. Eń bastysy, olar jeke tabys salyǵyn tóleý mindetinen bosatylady. Sonymen qatar zalaldardy keıingi jyldarǵa kóshirý merzimi 10 jyl bolyp qaldy. Mine, osynyń bári shynaıy eńbek, bılik pen bıznes arasyndaǵy mámileniń nátıjesi.

Bıznes qaýymdastyqty qaıta qurý – ýaqyt talaby

– Kásipker men memleket arasynda ashyq dıalog ornatý – mańyzdy mindet. Osy turǵydan kásipkerler palata­sy­nyń qolǵa alǵan jumystary jóninde keńi­nen aıtyp berseńiz?

– «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń basty mıssııasy – kásipkerlerdiń múddesin qorǵaý, olardyń únin, muńyn, ótinish-nazyn memleketke jetkizý. Biraq bul jaı aıtyla salǵan qurǵaq sóz kúıinde qalmaýy kerek. Sol úshin biz bızneske senimdi seriktes bolý joldaryn únemi jetildirip, damytyp kelemiz. Osy maqsatta keıingi eki jylda «Atameken» palatasy «ákimshi qurylym» beınesinen arylyp, kásipkerlikti naqty damytý ınstıtýtyna aınalýǵa bet burdy.

– Basqasha aıtqanda, «Atameken» palatasy qaıta qurylyp, transformasııa kezeńine aıaq basty deısiz ǵoı...

 – Iá, bıznes salasyn qoldap, kásipkerlerge jaqyndaı túsý úshin osyndaı sheshim qabyldadyq. Bul ózgeristiń astarynda úlken mán jatyr. Kez kelgen ınstıtýt ýaqyt talabyna, zaman suranysyna beıimdelip, ózgerip, damyp otyrýy qajet. Qazir elimizde kásip­kerlik te, ekonomıkalyq saıasat ta jańa deńgeıge shyqty. Elde damýdyń jańa kózqarastary qalyptasyp, ózekti mindetterdi sheshýdiń tyń tásilderi tájirıbege ene bastady. Eskirgen stereotıpter tarıh qoınaýyna ketti. Osy tusta kásipkerlerdi reformalardyń negizgi qozǵaýshy kúshi retinde tanytý – mańyzdy qadam. Sebebi kóshbasshylyq oılaý qabileti bar, bastamashyl ári resýrsy baı bıznes – ekonomıkanyń negizgi salalarynda jaı ǵana qatysýshy emes, básekege qabilettilikti arttyratyn, jalpyulttyq ál-aýqatty kúsheıtetin jetekshi kúsh bola alady. Onyń róli «salyq tóleýshi» ne «jumys berýshi» degen standartty túsinikten áldeqaıda aýqymdy. Ýaqyt ótken saıyn kásipkerler ekonomıkalyq reformalardy qalyptastyrý men iske asyrýda memlekettiń senimdi seriktesine aınalyp keledi. Osy áleýetti tolyq iske qosý úshin kásipkerlik qaýymdastyqtyń ustanymyn bılikke júıeli jetkizetin, onyń múddesin qorǵaıtyn jáne memleketke naqty, konstrýktıvti, negizdemesi bar usynystar beretin ınstıtýsıonaldyq platforma qajet boldy. Osy mindet aıasynda «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy qurylǵan edi.

Al 2022 jylǵa qaraı bıznes men memlekettik qurylymdar arasyndaǵy baılanysta jańa úrdister baıqala bas­tady. Kásipkerlerdiń suranysy ózgerdi, ekonomıkalyq orta jańardy, ınstıtýtty zamanaýı talaptarǵa beıimdeý qajettigi jıi aıtyla bastady. Bul «Atameken» UKP-ny ári qaraı damytý jáne bıznes qaýymdastyq retindegi rólin kúsheıtý maqsatynda transformasııany bastaýǵa negiz boldy.

«Atamekenniń» IX jáne X sezderinde ınstıtýtty tereń reformalaýdyń irgetasy qalandy. IX sezdiń kún tártibin ázirleý barysynda barlyq óńirlik, salalyq býyndaryn qamtyǵan 90 adamnan turatyn úlken jumys toby quryldy. Ondaǵy otyrystardyń qorytyndysynda júıeli sheshimdi qajet etetin mańyzdy tórt másele aıqyndaldy. Osylaısha, IX sez sheshimimen kásipkerler Palatany transformasııalaý baǵytyn bekitip, shaǵyn kásipkerlik sýbektilerin min­­det­ti múshelik jarnalardan bosatty. Prezıdıým men Basqarmaǵa mıkro jáne shaǵyn bıznesti qorǵaý men damytý basym­dyq­taryna súıene otyryp, zańnama men Jarǵyǵa ózgerister ázirleý tapsyryldy.

Al X sezde osy sheshimderdiń oryndalý barysy tanystyrylyp, «Ulttyq kásipkerler palatasy týraly» zańǵa engiziletin túzetýlerdiń jobasy usy­nyldy. О́zgerister basshylyq organdaryn qalyptastyrý qaǵıdattary men ashyqtyqty arttyrýdan bastap, bilim berý, syrtqy ekonomıkalyq qyzmetti damytý, jergilikti jerlerde bıznesti qoldaý, ınvestısııa jáne kedergilerdi joıý baǵyttaryna deıingi keń aýqymdy qamtydy. Bas-aıaǵy 26 túzetý ázirlenip, olar debıýrokratııalandyrýǵa, óńirlik ókildikti kúsheıtýge jáne bıznes pen mem­leket dıalogindegi Palatanyń ıns­tı­týsıonaldyq rólin nyǵaıtýǵa baǵyt­­taldy. Bul usynystar 15 óńirden 3,3 myń kásipker men 190 salalyq qaýym­dastyq qatysqan keńeıtilgen keńesterde aıtyldy. Osylaısha, ulttyq palata bıznestiń sózin sóıleıtin, áleýmettik jaýapkershiligi joǵary, dińgegi myqty kásipkerlik qaýymdastyq retinde bet-beınesin qalyptastyra bastady. «Ata­­mekenniń» korporatıvtik basqarýdyń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan júıeli transformasııasy áli de jalǵasyp jatyr.

Ekonomıkalyq sheshimder kásipkerdi aınalyp ótpeýi kerek

– Bıznes qaýymdastyǵynyń transformasııasy kásipkerliktiń yqpalyn kúsheıtýge qandaı ról atqarady?

– Transformasııanyń negizgi uıym­das­ty­rý­shylyq qaǵıdaty – «órle­me­li» basqarý modeli, ıaǵnı «bottom-up» («tómennen joǵary») tásili. Bul ortalyqtandyrylǵan basqarý júıe­sinen bas tartyp, kún tártibin kásip­kerlerdiń naqty suranysyna saı qalyptastyrý degen sóz. Endi Prezıdıým nemese Basqarma jalǵyz ózi sheshim qabyldamaıdy. Bul jerde shaǵyn jáne orta bıznestiń daýysy sal­maqtyraq bolady. О́ńirdegi kásipkerler Pala­tanyń sheshimderine tikeleı yqpal ete alady. Mysaly, buryn bızneske «qyzmet alýshy» retinde qaraıtyn kózqaras basymdaý edi. Aıtalyq, memleket baǵ­darlama usynady, al kásipker soǵan qaraı beıimdeledi. Al búgin kásipker – eko­nomıkalyq ósimniń tikeleı draıveri, jumys oryndarynyń negizgi generatory, óńirlerdegi áleýmettik turaqtylyqtyń tiregi. Demek, memlekettiń ekonomıkalyq sheshimderi kásipkerdi aınalyp ótpeýi kerek, kerisinshe, kásipkerdiń usynys-pikiri sol sheshimderdiń ózeginde bolýǵa tıis. Biz transformasııa kezinde osy jaǵyna kóbirek mán berdik. Iаǵnı kásipkerlerdiń daýysy naqty sheshimderge áser etýi kerek. Bıznes ıeleri tyńdaýshy ǵana emes, olardyń úni tómennen joǵary qaraı órlep, memlekettik reformalarǵa deıin estilýi kerek. Osylaısha, bıznestiń daýysyn, sózin, usynys-pikirin naqty qujatqa, naqty sheshimge aınaldyrýdy mindet etip qoıdyq.

Ekinshi másele – kásipkerlerdi qorǵaý. Kásipkerdiń quqy qorǵalmasa, onyń jaı-kúıi memlekettik baǵdarlamada eske­ril­mese, onda bul qujattyń mańyzy jo­ǵalady. О́ıtkeni kásipkerdiń senimi – ın­ves­tısııanyń da, óndiristiń de, jańa jumys or­nynyń da alǵysharty.

Transformasııa kezeńinde basqarý júıesi de tolyq jańartyldy. Negizgi qurylymdardyń barlyǵynda rotasııa júrgizildi: óńirlik keńes músheleriniń ókiletik merzimi tórt jyl bolyp bekitildi, al keńes quramyna endi salalyq jáne aýdandyq keńesterdiń belsendi qatysýshylary nemese qaýymdastyq ókilderi kire alady.

– Jańa siz «transformasııa barysynda «tómennen joǵary» tásili qoldanylady» dedińiz. Sonda kásipkerdiń daýysy tómennen joǵaryǵa qalaı jetedi, qarapaıym tilmen túsindirip ketseńiz?

– Biz respýblıkanyń barlyq óńirin biriktiretin tizbek qalyptastyrdyq. Onda aýyl, aýdannan bastap, respýblıkalyq deńgeıge deıingi barlyq óńir qamtylǵan. Osynyń aıasynda 347 salalyq jáne aýdandyq keńes quryldy. Bul keńester – ádettegi kópshilik jıyny emes. Onyń kún tártibin kásipkerdiń ózi belgileıdi. Mysaly, bir aýyldaǵy nemese aýdandaǵy jekelegen kásipker qandaı da bir kedergige tap bolsa, ınfraqurylym, jer qatynastary, tarıf, satyp alý, salyq syndy máselede qıyndyqtarǵa kezdesse, onda ol jergilikti jerdegi keńeske baryp, máselesin jetkizedi. Bıznes ókiliniń máselesi birden kún tártibine shyǵarylyp, ol júıelene kele ortalyqqa jetkiziledi. «Tómennen – joǵaryǵa» degen tásilimiz osy. Buryn kerisinshe bolatyn. Joǵarydan qandaı da bir memlekettik baǵdarlama nemese reforma keledi, kásipkerdiń róli onda oryndaýshy retinde ǵana kórinetin.

Qazir bul biryńǵaı tizbekti jelige 10 myńnan astam óńirlik ShOB kóshbasshysy tar­tyldy. Al Palatamen turaqty baı­lanystaǵy belsendi baza shamamen 160 myń kásipkerlik sýbektisin qam­tıdy. Bul baza – tek qaǵazdaǵy san emes, eko­no­mıkanyń «tiri aǵzasy» retinde jumys atqaratyn naqty júıe. Iаǵnı biz óńirdegi kásipkerdiń únine jedel ári júıeli jaýap berý qabiletine ıe boldyq desek bolady.

Bıznestiń sıfrlyq jol kartasy – ońtaıly aqparattyq júıe

– «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy kásipkerliktiń ashyq ekojúıesin qalyptastyrý úshin bıznestiń sıfrlyq kartasyn ázirlep jatqanyn estidik. Bul bızneske ne beredi, kásipkerlerge paıdasy qandaı?

– Bıznestiń sıfrlyq kartasy kásipkerlerdi qoldaýdy jańa sapaly deńgeıge shyǵarady degen úmitimiz bar.Biz ony ekonomıkanyń basym baǵyttary boıynsha neǵurlym obektıvti kórinisti kórýge múmkindik beretin, basqarýshylyq sheshimderdiń ashyqtyǵyn jáne olardyń sıfrlyq izin qamtamasyz etetin biryń­ǵaı basqarýshylyq portal retinde qaras­ty­ramyz. Joba Memleket basshysy aıqyn­daǵan bıznesti sıfrlandyrý men ákim­shilik rásimderdi ońaılatý talaptaryna tolyq saı keledi.

Bıznestiń sıfrlyq kartasy memle­ket­tik qyzmetter marketpleısi sanalatyn eGovBusiness portalymen biriktirilgen. Nátıjesinde, kásipkerler barlyq memlekettik servıske, qoldaý sharalaryna jáne bızneske qatysty mańyzdy aqparatqa birtutas sıfrlyq ınterfeıs arqyly qol jetkize alady. «Atameken» UKP kásipkerlik sýbektileriniń tıtýldyq tizilimin, ınvestısııalyq jobalar men salalyq basymdyqtar boıynsha ana­lı­tıkalyq derekterdi jınaqtap, basqarý­shy­lyq sheshimder qabyldaýǵa arnalǵan dashbordtar usynady.

Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»

Joba qazirgi bıznestiń birqatar ózekti máselesin sheshýge baǵyttalǵan. Búginde kásipkerlerdi aqparattyń bytyrańqylyǵy, memlekettik qyzmetterge qol jetkizýdiń kúrdeliligi, bıýrokratııalyq kedergilerdiń kóptigi jıi alańdatady. Bıznestiń sıfrlyq kartasy osy máseleni sheshýge múmkindik beredi. Memleket pen kásipkerlerdiń úılesimdi jumys isteýine jol ashady.

Jalpy, qaı salany damytýda da sıfr­landyrý men jasandy ıntellektiniń róli aıryqsha. Osy baǵytta «Atameken» kásipkerlerge eń tıimdi qoldaý tetikterin tańdaýǵa, memlekettik organdarmen qoıan-qoltyq jumys isteýge, ákimshilik keder­gilerdi qysqartýǵa múmkindik berip otyr.

Bıznestiń sıfrlyq kartasynyń praktıkalyq paıdasy da aıqyn. eGovBusiness-pen ıntegrasııa arqyly kásipkerler jergilikti atqarýshy organdardyń qyzmetterin bir ǵana sıfrlyq arnadan ala alady. Bul ashyqtyqty arttyryp, bıýrokratııalyq rásimderdi qysqartady, qoldaý shara­la­rynyń tıimdiligi men ádildigin qamtamasyz etedi.

Osylaısha, «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy sıfrlandyrý­­­dy naqty qoldaý quralyna aınaldyratyn júıe qalyptastyryp otyr. Bıznestiń sıfrlyq kartasy kásipkerlikti neǵurlym boljamdy, basqarylatyn ári strategııalyq turǵydan ornyqty ete otyryp, elimizdiń zamanaýı sıfrlyq ekonomıkasynyń berik irgetasyna aınalmaq. Bul júıe árbir kásipkerge damýǵa, memlekettik qoldaýǵa ashyq ári teń múmkindikter usynady.

– Búginde «Atameken» bıznes pen bılik arasyndaǵy dáneker ǵana emes, eldegi júz myńdaǵan kásipkerlik sýbektisiniń múddesin qorǵaıtyn, Úkimet, Parlamentpen júıeli dıa­log júrgizetin, naqty bastamalar men keıster arqyly kún tártibin qalyptastyratyn yqpaldy ınstıtýtqa aınaldy. Qazirge deıin qaýymdastyqtyń kásipkerler múddesi men quqyn qorǵaýǵa baǵytyndaǵy jumystaryn naqty derektermen aıtyp berseńiz..

– 2014 jyldan beri Palatanyń Kásipkerler problemalary tizilimine 1 137 júıeli másele engizilip, sonyń 864-i sheshimin tapty. Bul – Úkimet deńgeıinde formaldy emes, naqty ózgeriske jetkizgen nátıjelerdiń 76%-dan astamy.

Memlekettik organdardyń bıznes­ke jaǵdaı jasaý deńgeıin baǵalaıtyn «Iskerlik klımat» reıtıngi ádistemesi jańartyldy. Jańa tásil óńirler men salalar boıynsha ahýaldy dálirek taldaýǵa múmkindik beredi. Búginde reıtıng 20 óńirdiń bárin, sonyń ishinde 226 qala men aýdandy qamtıdy.

«Taza paraqtan retteý» qaǵıdaty aıasynda eskirgen, tıimsiz nemese artyq talaptardy joıý nemese jeńildetý úshin 44 sala boıynsha 2,8 myńnan astam nor­ma­tıvtik quqyqtyq akt qaralyp, 128 myń­nan asa talap taldandy. Sonyń ishinde 10 myńnan astam talaptyń kúshi joıyldy jáne ózgertildi. Bul – aıtarlyqtaı jeńis. Sebebi ár talap aryzdyń artynda kásip­ker­diń taǵdyry, muń-múddesi tur.

2022 jyldan beri Palataǵa (2025 jylǵy qarashadaǵy jaǵdaı boıynsha) jeke jáne zańdy tulǵalardan 35 781 ótinish kelip tústi.

2023 jyldan bastap 1432 biryńǵaı baılanys ortalyǵyna kásipkerlerden 403 676 qońyraý jáne WhatsApp messendjerinde 32 070 suraý tústi. Munyń eshqaısysy nazardan tys qalǵan joq.

Keıingi toǵyz jyl boıy «Atameken» UKP qarjylaı emes qoldaý sharalarynyń operatory retinde kásipkerlerge keńes berý, oqytý, servıstik jáne aqparattyq-keńestik qyzmetter usynýǵa jaǵdaı jasap keledi. 2015 jyldan beri servıstik qoldaý aıasynda 350 myńnan astam ShOB sýbektisine 460 myńnan asa qyzmet kórsetildi, al aqparattyq-keńestik qyzmet kólemi 1,8 mln-ǵa jetti. Bul óńirlik baǵdar­la­ma­lardy keńeıtýge jáne kásipkerlik jo­balardyń sapasyn arttyrýǵa berik ınstıtýsıonaldyq negiz qalyptastyrdy.

Sondaı-aq eldegi bıznestiń mártebesi de Úkimet deńgeıinde naqtylanyp keledi. Aıtalyq, Premer-mınıstr Oljas Bektenovtiń tóraǵalyǵymen Úkimet deńgeıinde alǵash ret bıznestiń klımattyq róli talqylandy. Palata bas­tamasymen orman-klımattyq jobalar boıynsha normatıvtik bazany jedeldetý jáne «jasyl» ınvestısııa tartý jóninde naqty mindetter qoıyldy. Sonyń ishinde brıtandyq «SEFE» kompanııa­symen jasalǵan kelisim erekshe mánge ıe bolǵanyn atap ótken jón: bul jerde alǵash ret qazaq bıznesi halyqaralyq klımattyq seriktespen tikeleı baılanys ornatyp, ESG standarttaryn engizýge jáne kómirtek birlikterin sertıfıkattaýǵa jol ashty.

Almaty oblysynda alǵash ret orman otyrǵyzý, ekotýrızm, agro-eko klasterler boıynsha qanatqaqty joba júzege asyryldy. Joba Úkimet tarapynan maquldanyp, ony odan ári aýqymdy etý usynyldy.

Sonymen qatar el boıynsha 164 myńnan astam kásipker «Taza Qazaqstan» aksııasyna qatysyp, 189 myń tonna qaldyq jınady. Bul – bıznestiń eń iri erikti ekologııalyq qatysýy.

Osylaısha, «Atameken» ShOB múddesin qorǵap qana qoımaı, jaýapty ári bola­shaq­qa baǵdarlanǵan jańa kásipkerlik mádenıettiń draıverin qalyptastyrýǵa úles qosyp keledi.

О́ńirlik kásipkerge demeý bolǵan jobalar

 – Byltyr jeltoqsan aıynyń basynda Memleket basshysy aýyl, aımaqtardaǵy shaǵyn bıznes ıelerin qoldaıtyn «Isker aımaq» biryńǵaı baǵdarlamasyn júzege asyrýdy tapsyrǵany belgili. Shaǵyn kásipkerlikti qoldaıtyn bul qujattyń qabyldanýy bızneske qanshalyqty tıimdi?

– Jalpy aýyldyq óńirler men shaǵyn qalalardy damytý – memlekettik saıa­sattyń ózekti baǵyttarynyń biri. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıznesti qoldaý qarjy kólemimen emes, naqty ekonomıkalyq nátıjemen ólshenýi kerektigin talaı márte aıtyp keledi. Iаǵnı jańa jumys oryndaryn ashý, jergilikti óndiristi ilgeriletý, óńirlerdegi kásipkerlikti belsendi arttyrý – negizgi baǵyt bolýǵa tıis. Prezıdenttiń aıtýynsha, basymdyq eksport naryǵynda básekege qabiletti, otandyq shıkizatty paıdalanatyn ári zamanaýı tehnologııalardy engizetin kásiporyndarǵa berilýge tıis. Osy sebepti memlekettik qoldaý birtindep tikeleı sýbsıdııalaýdan – kepildendirýge, nysanaly qoldaý men óńirlik mamandanýǵa oıysyp jatyr. Sonyń aıasynda áýeli «Bir aýyl – bir ónim» jobasy qolǵa alyndy. Joba 2023 jyldan beri «Atameken» UKP tarapynan Japonııanyń halyqaralyq yntymaqtastyq agenttigi JICA qoldaýymen jáne Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń operasııalyq súıemeldeýimen júzege asyrylyp keledi. Maqsaty – jergilikti resýrstarǵa súıengen básekege qabiletti óńirlik ónimdi anyqtaý jáne damytý, óndiris tehnologııalaryn jetildirýge yqpal etý, taýarlardy ishki ári syrtqy naryqqa ilgeriletý. Joba aıasynda biz kásipkerler men bastamashyl turǵyndarǵa keńes berýden bastap, kórmelerge qatysý, taýar belgisin ázirleý, oqytý jáne marketıngtik súıemeldeýge deıingi keshendi qoldaýdy usynamyz.

«Bir aýyl – bir ónim» jobasy kásip­ker­lerge aıtarlyqtaı demeý boldy. 2023–2025 jyldary jobanyń kórmelerine 2 myńnan astam óndirýshi qatysyp, ónimderin usyndy. Al brend-komıtetterdiń otyrys­tary elimizdiń 20 óńirinde ótti. Úzdikter qataryna 198 óndirýshi enip, 1 myńnan astam ónim túrin usyndy.

 Joba sheńberinde shamamen 594 turaqty jumys orny qurylyp, 171 bas­tama 937 mln teńge kóleminde kredıttik jáne granttyq qarjylandyrýǵa ıe boldy. О́ndirýshiler sany artyp, ónim túrleri kóbeıdi. О́ńirdegi kásipkerlik jandanyp, jergilikti brendter qalyptasa bastady. Sátti júzege asyrylǵan osy joba shaǵyn bıznesti qoldaýǵa arnalǵan taǵy bir baǵdarlama – «Isker aımaqtyń» ázirlenýine negiz qalady. Bul baǵdarlama eń aldymen mıkro jáne shaǵyn kásipkerlikti damytýdy, óńirlerdiń turaqty ekonomıkalyq bazasyn qalyptastyrýdy kózdeıdi. Aýyldyq okrýgter men aýdan ortalyqtarynan bas­tap, shaǵyn qalalarǵa deıingi jergilikti óndiristi damytý, shıkizatty óńdeý jáne óńir ishinde qosylǵan qun tizbekterin qurý arqyly kásipkerlikke tyń serpin berilmek. Bul tásil iskerlik belsendilikti yntalandyryp qana qoımaı, jumyspen qamtý, halyq tabysyn arttyrý mindetterin de qatar sheshýge múmkindik beredi.

Baǵdarlamanyń qarjylyq arhıtektýrasy óńirlerdiń ereksheligi men damý basymdyqtaryn eskere otyryp qurylǵan. Ekinshi deńgeıli bankter arqyly kásip­ker­ler­ge paıyzdyq mólsherlemeni sýbsıdııa­laý jáne kepil múlki jetkiliksiz bolǵan jaǵ­daıda kredıtterdi kepildendirý qural­dary arqyly berý qarastyrylǵan. Qar­jylandyrýdyń eń joǵary kólemi 200 mln teńgege deıin jetedi. Ásirese aýyldyq jerler men shaǵyn qalalarda iske asatyn jobalarǵa aıryqsha mańyz berildi. Demek baǵ­darlama kásipkerlerge úlken demeý bolady degen sóz.

Alǵash ret «Isker aımaq» biryńǵaı baǵdarlamasy aıasynda shaǵyn bızneske arnalǵan ınfraqurylymdyq qoldaýdyń jeke blogi qarastyrylyp otyr. Bul kásipkerler úshin negizgi tosqaýyldardyń biri – jobany iske qosýǵa jáne ulǵaıtýǵa qa­jetti daıyn ınfraqurylymnyń tap­shylyǵyn joıa alady. Kásipkerler ınjenerlik, óndiristik, logıstıkalyq, týrıstik ınfraqurylymǵa 36 aıǵa deıin qol jetkize alady. Keıin onyń qanshalyqty tıimdi bolǵanyna monıtorıng júrgiziledi. Mundaı qoldaýlardy jergilikti atqarýshy organdar «Atameken» palatasymen birlese júrgizedi. Bul memlekettik baǵdarlamadaǵy kómektiń kásipkerge dál jetýine múmkindik beredi.

Prezıdent atap ótkendeı, mundaı tájirıbe jergilikti ónimge, bilimge jáne zamanaýı tehnologııalarǵa beıimdelgen otandyq ónimdi jaryqqa shyǵarýǵa septigin tıgizip otyr. Osy turǵydan «Bir aýyl – bir ónim» jobasyn «Isker aımaq» tolyqtyryp, shaǵyn bıznes pen óńirlerdi damytýdyń birtutas ekojúıesin qalyptastyrdy. Memleket, bıznes jáne damý ınstıtýttary ortaq jaýapkershilik qaǵıdatymen áreket etkende aýyl men shaǵyn qalalardyń, jalpy óńirlik ekonomıkanyń ósimine qo­symsha serpin beretini osy jobalarda aıqyn kórindi. Jergilikti kásipkerlerdi qoldaýǵa baǵyttalǵan osyndaı jobalardy qoldaýdy ulttyq palata ári qaraı da jal­ǵastyra beredi.

Túptep kelgende, shaǵyn bıznesti qoldaýdyń biryńǵaı baǵdarlamasy ká­sip­­­ker­ler úshin turaqty ınfraqury­lymdyq orta qalyptastyrady. Bul – bytyrańqy bas­tamalar jıyntyǵy emes, onyń ózeginde týǵan jerdiń ekonomıkasyn kóterý, meken etip jatqan jerińdi damytý, óz ónimińdi kóter­meleý sekildi adamı qundylyqtar jatyr.

Kásipkerdiń talaby eskerýsiz qalmaıdy

– Endi áńgimemizdi ST-KZ nysanyn­­­da­ǵy sertıfıkattar men Indýstrııalyq ser­tıfıkattardyń ornyna júretin otan­dyq taýar óndirýshilerdiń biryń­ǵaı tizilimi jaıyna bursaq. Sizder osy tizi­limdi engizý merzimin uzartýdy sura­dy­ńyzdar. Munyń mán-jaıy nede?

– Elimizde júrgizilip jatqan refor­ma­lardyń strategııalyq baǵytyn aıqyn­daı otyryp, Pre­zıdent Qasym-Jomart Toqaev «Altyn sapa – 2025» syılyǵyn tapsyrý rásiminde 2026 jyldan bastap otandyq taýar óndirýshiler tizilimi men Ulttyq taýarlar katalogin engizýdi tapsyrdy. Memleket basshysy mundaı jańa ádistemelerdi iske asyrý bıznes qaýymdastyǵyna zııan keltirmeýi kerektigin qadap aıtty. Úkimetke Ulttyq kásipkerler palatasymen birlese otyryp, bul úderiske júıeniń daıyndyǵyn, otandyq óndirýshilerdiń múddelerin eskere otyryp, kezeń-kezeńimen júzege asyrýdy tapsyrdy.

Memleket basshysy belgilegen osy ustanymdardy basshylyqqa ala otyryp, «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy otandyq taýar óndirýshiler tizilimin engizý tetikterin júıeli túrde pysyqtaýǵa belsendi túrde kiristi. Taldaý barysynda biz birqatar obektıvti faktorǵa tap boldyq. Atap aıtqanda, búgingi tańda otandyq taýar óndirýshiler tiziliminiń aqparattyq júıesi bıznes­ten túsetin ótinimderdiń naqty kólemin tolyqtaı kótere alatyndaı deńgeıge áli jetken joq. Qazirgi ýaqytta elimizde ST-KZ sertıfıkatynyń 3 500-den astam ıesi men 1 800-ge jýyq ındýstrııalyq sertıfıkat ustaýshysy bar, olar 62 myńnan astam ónim ataýyn qamtyp otyr. Osyndaı aýqymdy kólemdi salalyq komıssııa qysqa merzim ishinde tolyq óńdep shyǵýǵa qaýqary jetpeıdi. Bul óndirýshi mártebesin rastaý kezinde jappaı kidiristerge, tehnıkalyq irkilisterge, taýarlardyń shyǵý tegin ýaqtyly dáleldeı almaýǵa, sondaı-aq memlekettik qoldaý sharalary men retteletin satyp alýlarǵa ýaqytsha qoljetimdiliktiń shektelýine alyp kelý qaýpin týdyrady. Jekelegen jaǵdaılarda mundaı ahýal kelisimsharttyq mindettemelerdiń oryndalmaýyna jáne óndiristik úderisterdiń toqtap qalýyna deıin ákelip soqtyrýy múmkin.

Osy sııaqty keleńsizdikterdiń aldyn alý jáne jańa júıege birtindep qıyndyqsyz kóshý maqsatynda Ulttyq kásipkerler palatasy ótpeli kezeńniń merzimin uzartýdy usynady. Palata júrgizilip jatqan reformalar men sıfrlyq quraldarǵa kóshýdi mańyzdy qadam dep sanaıdy. Biraq bul ózgerister otandyq bızneske zııan keltirmeýge tıis.

2023 jyly Prezıdenttiń satyp alýlardaǵy otandyq qamtý úlesin úsh jyl ishinde 60%-dan joǵary deńgeıge jetkizý jónindegi tapsyrmasy is júzinde oryndalmaı qalý qaýpinde tur. О́kinishke qaraı, qabyldanǵan zańnamalyq ózgerister eki negizgi parametrdi — qazaqstandyq shıkizatty paıdalanýdy jáne naqty tehnologııalyq operasııa­lardy oryndaýdy eskermeıdi. Bul otandyq óndirýshilerdi tereń óńdeýge jáne zamanaýı tehnologııalardy engizýge yntalandyratyn tetikterden aıyrady. Keıingi eki jyl boıy Ulttyq palata «Atameken» atalǵan máseleni О́nerkásip mınıstrligi deńgeıinde júıeli túrde kóterip, baldyq júıe men óndirýshilerdi sanattaý qaǵıdattaryna negizdelgen ádiletti mehanızmdi, ony keıinnen satyp alý júıesine aına-qatesiz engizý arqyly iske asyrýdy usyndy.

Sıfrlyq verıfıkasııa máseleleri de jeke blok retinde alańdaýshylyq týǵyzady. Ýákiletti organnyń derekterine sáıkes, tekserý barysynda shamamen júzge jýyq krıterıı qoldanylady, al Qaǵıdalarda olardyń 26-y ǵana bekitilgen. Sonymen birge qoldanylyp júrgen birqatar parametrler otandyq taýar óndirýshi mártebesin rastaýǵa tikeleı qatysy joq, al verıfıkasııa kezeńderinen ótý úshin eń tómengi shekti mánder naqty aıqyndalmaǵan. Mundaı jaǵdaı rásimderdiń ashyqtyǵyn arttyrýdy jáne qoldanylatyn krıterıılerdi normatıvtik turǵydan naqty bekitýdi talap etedi. Biz óz tarapymyzdan sıfrlyq verıfıkasııa tetikteriniń tolyq ashyq bolýyn jáne óndirýshi mártebesin aıqyndaýǵa áser etpeıtin kórsetkishterdiń alynyp tastalýyn talap etip otyrmyz. Osy máselelerdi memlekettik organdardyń, saıası partııalardyń, salalyq qaýymdastyqtar men bıznes ókilderiniń qatysýymen ótetin resmı hat almasýlarda, jıyndarda turaqty túrde kóterip kelemiz.

– Eger otandyq taýar óndirý­­shi­lerdiń biryńǵaı tizilimin engizerde sizderdiń talaptaryńyz eskerilse, demek, ózińiz aıtqandaı, kásipkermen memleket te sanasa bastaǵany ǵoı?

– Solaı deýge bolady. Qujat naryqtaǵy túıtkildermen kúnde betpe-bet kelip júrgen bıznes ıeleriniń janaıqaıyn eskere otyryp, birtindep engizilip jatyr. Kásipkerlerdiń talaby nazarǵa alyndy. ShOB taraptan aıtylǵan usynys-pikirler eskerildi. Tizilim tetikteri naqty óndiristik ólshemmen aıqyndala bastady. Muny aıtarlyqtaı jeńis dep baǵalaýǵa bolady. Memleket shyn máninde bıznes ıelerine qulaq asty, olarmen sanasady. Biz kásipkerlerdi júıeni túzetýge yqpal etetin negizgi tulǵa retinde qalyptastyrý jumystaryn ári qaraı da jalǵastyramyz. Bizdiń paıymymyz boıynsha, memlekettiń birde-bir ekonomıkalyq sheshimderi kásipkerdi aınalyp ótpeýi kerek. Negizgi maqsattarymyzdyń biri de osy.

Otandyq taýar óndirýshilerdiń tizilimine baılanysty kásipkerlerdiń alańdaýshylyǵy áli de bar, óıtkeni birqatar mańyzdy tehnıkalyq jáne retteýshi sheshimder ázirshe pysyqtalý satysynda. Jalpy, qujatty otandyq óndiristi qoldaýdyń tıimdi quralyna aınaldyrý úshin aldymen júıeni sapaly túrde qaıta baptaý qajet.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken  –

Qymbat TOQTAMURAT,

«Egemen Qazaqstan»