Bizdiń qaı-qaısymyz da qazir kórshi Qytaı eliniń kósemi Sı Szınpınniń Uly Jibek jolyn qaıta jańǵyrtý jónindegi jobasyn jaqsy bilemiz. Iá, QHR tóraǵasy bılik tizginin ustaǵannan keıingi az ýaqyttan soń, Qazaqstanǵa resmı saparmen kelgen. Sonda Astanadaǵy jetekshi oqý oryndarynyń birinde joǵarydaǵy oıdy aıtqan. Bul 2013 jyldyń kúzi edi. Sodan bastap eki el arasyndaǵy osy bastamaǵa baılanysty nasıhat jumystary jandanyp, erekshe qarqynmen bel ala bastaǵany bar. Sonyń bir kórinisi Qytaı Úkimetiniń shaqyrýymen qazaqstandyq 7 iri aqparat quraly ókilderiniń Jańa Jibek joly toraptarynyń haby bolýǵa tıis Shensı – Shanhaı – Beıjiń – Chýnsın – Úrimshi kólik-logıstıkalyq beldeýin júrip ótý jónindegi 2014 jylǵy sapary edi.
Belgilengen marshrýtpen alǵashqy qalany artqa tastap Shanhaıǵa kelgenimizde, jolbasshymyz Tý Iýan bizge óz qyzmetin shahardyń kórikti jerlerin aralatyp, tanystyrýdan bastady. Olar mundaǵy bıiktigi jóninen álemde 5-oryn alatyn «Shyǵys injýi» atty 468 metrlik telemunara kesheniniń zamanaýı kelbeti men qala ortasyndaǵy Lýnıan Lý metrosynan Pýdýn áýejaıyna deıingi aralyqtaǵy 32 shaqyrymdyq joldy nebári 7 mınýtta júrip ótetin «Maglev» (magnıttik levıtasııa – avt.) jolaýshylar poıyzynyń ǵajaıyp kórinisi edi. Al qalanyń jer astyndaǵy 550 metr tómendiginde ornalasyp, 4 qabatty úıdiń bıiktigindeı bolatyn qýys sý jolymen arly-berli júk tasıtyn shaǵyn keme, katerlerge arnalǵan tonneldi kanal she? Bul da bir kóp eshkim kórip, estimegen jańalyq. Kózińdi jumyp, aýzyńdy ashyp, tań-tamasha qalatyn kórinis!
Qazirgi zamannyń fantastıkalyq-fýtýrologııalyq keıiptegi osy sýpromatıkalyq qurylystaryn aralap bolyp, avtobýsqa otyra bergenimizde, jolbasshymyz kelesi baryp kóretin jerdi aıta bastady. «Ol – aqyn Aleksandr Pýshkınniń eskertkishi», dedi daýystaı sóılep. Myna sózdi estigende oń jaqtaǵy otyrǵan áriptesterimniń biri jolbasshyǵa: «Qaıdaǵy Pýshkın? Bu Máskeý nemese Peterbýrg emes qoı. Qatelesip turǵan joqsyz ba?» degendeı suraýly júzben qarasa, ekinshisi: «KSRO kezinde keńes-qytaı ádebıeti men óneriniń onkúndikteri jıi ótip turǵan. Bul sondaǵy rýhanı dostyq baılanysynan qalǵan belgi shyǵar», degen ýájin aıta bastady. Úshinshisi: «Ne de bolsa bara kórermiz», degendeı keıip tanytyp, terezeden artqa qalyp jatqan qala kóshelerin tamashalaýǵa kiristi. Al meniń esime... Iá, esime... Myna bir oqıǵa túsip, kóz aldymnan eles bere bastaǵany...
...1968 jyldyń qysy. Narynqol orta mektebi. Ol kezde 9–10-synyp oqýshylaryna arnalǵan áskerı-patrıottyq tárbıe saǵaty degen pán bar bolatyn. Mine, soǵan bir kúni zastava bastyǵy, maıor Zaharchenko nyspyly kisi shaqyrylyp, akt zalyn lyq toltyrǵan bizben leksııa taqylettes áńgime ótkizýge kiristi. Onyń sondaǵy aıtqany: Narynqoldyń shekaraly aımaq ekendigi, ózimiz otyrǵan myna aýdan ortalyǵynyń kórshi memleketpen aradaǵy shebi 2, al basqa eldi mekenderde tipti 1–1,5 shaqyrym jerden ótetini jónindegi túsindirý jumysy boldy. Sodan soń 40–50-jyldardan bergi dos bul memleketpen aradaǵy jaǵdaıdyń qazir basqasha sıpatqa aınalyp, ýshyǵyp turǵany aıtyla kele, onda asharshylyq bastalǵany, soǵan baılanysty arǵy jaqtan bergi betke qashyp ótýshilerdiń kóbeıgeni sóz etildi jáne mektep oqýshylary bizderdiń sabaqtan soń aýyl shetindegi taý men ormanǵa shańǵy tebýge barǵanda saq júrip, beısaýat adam baıqalsa, zastavaǵa habarlaýymyzdyń kerektigi eskertildi.
Osyny aıtqan zastava bastyǵy kelesi kezekte akt zalyn qarańǵylatty. Sóıtti de hımııa, fızıka sekildi ashyq sabaqtardaǵy kórneki qural – plakat, dıagrammalardy úlkeıtip kórsetýge paıdalanylatyn «Ýkraına» atty aýqymdy fılmoskop arqyly «Qaterli baǵyt» degen taqyryptaǵy fotosýretter toptamasyn kórsete bastady. Mundaǵy aıtaıyn degenim... Sondaǵy... Iá, sol 1968 jyldyń qysyndaǵy esimde qalyp qoıǵan bir kadr. Ekranda «Ogonıok» jýrnaly. Onyń ishki betinde eki sýret tur. Alǵashqy rásimniń astyndaǵy mátinnen ańǵarǵanymyz: ol Beıjińdegi keńes odaǵynyń elshilik úıi bolyp shyqty. Ony qoldaryn sermep elire antalaǵan júzge jýyq qyz-jigit qorshap alǵan. Jáne... qorshaý syrtynan tas jaýdyryp, ǵımarat terezelerin qıratýda. Bular Maonyń mádenı revolıýsııa uranyna elitken hýnbeıvınder eken. Al ekinshi fotoda Shanhaı qalasy, shaǵyn alań beınelengen. Onda túrli soqqylardan byt-shyty shyqqan tuǵyrtas pen odan jerge opyryla qulaǵan adamnyń keýde músini kórinedi. Sýret astyndaǵy anyqtama sóılemde bul aqyn A.S.Pýshkınniń eskertkishi ekeni, munyń da «kún kósemniń» Qytaıdy «qaıta qurýshy» qyzyl jasaqtarynyń qyryna ilikkeni aıtylady.
...Bul meniń bala kezimdegi esimde saqtalǵan ómir sýreti edi. Kóz aldymda umytylmastaı bolyp qalyp qoıǵan oqıǵa-tyn. Reti kelip turǵanda aıta keteıik, eki el arasyndaǵy joǵarydaǵy jaǵdaı odan keıin de ońalǵan joq. Oǵan keńes-qytaı shekarasyndaǵy «Dostyq» temirjolynyń jabylýy. Damansk araly men Jalańashkóldegi qarýly qaqtyǵys, Qıyr Shyǵystaǵy eki el birlesip paıdalanyp kelgen Dalıan porty tóńiregindegi daý anyq dálel. Bul eges, teketires Mao ómirden ótkennen keıin de ózgermedi. Hýa Gofen bılik qurǵan ýaqytta da myzǵymady. Tek 80-jyldardaǵy Den Sıao Pın reformasynan keıin KSRO men QHR arasyndaǵy muz tońy jibip, seń qozǵalǵany bar. Sonyń naqty bir kórinisi myna oqıǵa. 1987 jyly áıgili qazan tóńkerisine 70 jyl tolatyn boldy. Mine, sonda «Pravda» gazeti sosıalıstik ıdeıa jolyndaǵy murattasymyz dep Qytaı Halyq Respýblıkasynyń jetistikterine arnalǵan jeke bet berdi. Túsinbedik. Tańdanysymyzda shek bolmady. О́ıtkeni odaqtyń bas basylymynyń kórshi memleket jóninde 25 jyl boıy qarsy nasıhat júrgizip kelip, mynadaı betburysqa barýy qyzyq oqıǵa edi. Osyny baıandaı kelip aıtaıyn degenim, sol arnaýly bette biz úshin nazar aýdararlyq bir derek boldy. Ol atalǵan gazettiń Qytaıdaǵy menshikti tilshisi Vs.Ovchınnıkovtyń Shanhaıdaǵy 60-jyldar ortasyndaǵy hýnbeıvınder qulatqan Pýshkın eskertkishiniń 1987 jyldyń kókteminde qaıta turǵyzylyp, qalpyna keltirilgendigi týraly maqalasy bolatyn...
Mine, qurmetti oqyrman, jolbasshymyzdyń mana qaladaǵy kelesi kóretin mádenı oryn ol Pýshkın eskertkishi ekenin aıtqanda, kólik ishinde otyryp esime túsirgenim joǵarydaǵy jaıttar edi. Osy kezde gıdtiń taǵy da: «Avtobýstan túsýge daıyndalyńyzdar. Kelip qaldyq», degen daýsy estildi. «Oıpyrmaı... – dep kúbirledim ishimnen: – Sonaý bala kezdegi «Ogonıok» jýrnalyndaǵy fılmoskoppen kórgen eskertkish sýret. Jáne jigit bolǵan shaqtaǵy ol jóninde «Pravda» gazetinen oqyǵan maqala... Uzyn yrǵasy jarty ǵasyr ótkende osy nysanǵa jolym túsip, ony kóremin dep oıladym ba?» Joq. Úsh uıyqtasam túsime kirmegen nárse bul. Endi mine...»
...Tóńiregimizge jiti qarap, ár nársege muqııat nazar aýdaryp kelemiz. Bul jer ózi Fenıanlý, Iýzıanlý jáne Tıaoszıanlý atty úsh kósheniń qıylysyndaǵy shaǵyn alań eken. Sonyń qaq ortasynda Pýshkınniń eńseli eskertkishi tur. Bıiktigi 5 metrlik keshen jyltyr tuǵyrtas pen aqynnyń ádemi keýde músini arqyly boı túzegen. Alǵashynda ony sur granıtpen tolyq qashalyp ne sondaı túske, ne metaldan tutas quıylǵan nysan-aý dep oılap qalǵanbyz. Biraq olaı emes eken. Músinshi eskertkishtegi qos bólikti birtutas sıpatqa ıe kórinisten aýmaıtyndaı etip, asqan bir sheberlikpen jymdastyra jasap shyqqan. Mine, óner... Tapqyrlyq!
Osy jáne odan basqa da jaıttarǵa kóz toqtata qarap bolǵan soń eskertkish qabyrǵasyna oıyp jazylǵan oımaqtaı derekterge úńildik. Olardan túıgen oıymyz: bul keshendi turǵyzý tómendegideı oqıǵadan bastaý alypty. 1936 jyly Pýshkınniń qaıtys bolǵanyna 100 jyl tolady. Sonda arǵy tegi Peterbýrg pen Máskeý dvorıandarynan shyqqan, 1918–1920 jyldardaǵy qyzyldar qysymynan Shanhaıǵa kelip ornyqqan aq emıgranttar qaýymy aqyndy este saqtaý úshin eskertkish turǵyzýǵa uıǵarym jasaıdy. Nátıjesinde ol oı júzege asady. Aqynǵa arnap ornatylǵan tuǵyrtasty bıýst qalanyń sol kezdegi Fransýz oramy dep atalǵaly osy jerge qoıylady. Bul 1937 jyl eken. Sodan kóp ýaqyt ótpeı Qytaıdaǵy jaǵdaı kúrt ózgerip, munda qıyn kúnder bastalady. Ol Mao Szedýn men Chan Kaıshı úkimetteri arasyndaǵy teketires saldarynan azamat soǵysy bastalyp, sony paıdalanǵan Japonııanyń bul elge Manchýjýrııa jaqtan basyp kirýi edi. Sol ýaqytta, ıaǵnı 1944 jyly Shanhaıdaǵy Pýshkın eskertkishin jaýlaýshylar qulatady. Metalyn zaýytqa balqytýǵa jiberedi. 1945 jyly Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń sońynda Qytaı azat etilip, ómir bir qalypqa túse bastaǵanda, ózderin jatjurttyq ezgiden qutqarýǵa járdemdesken Keńes Odaǵyna rızashylyq retinde Shanhaı turǵyndary Pýshkın eskertkishin qaıta qalpyna keltiredi. 1947 jyly boı kótergen ol keshen shırek ǵasyrǵa jýyq turady. Sodan soń... Iá, sodan keıin ol «mádenı revolıýsııa» kezindegi hýnbeıvınder shabýylyna ushyrap, ekinshi ret qulatylady. Ony joǵaryda aıttyq.
Endi 1987 jylǵy qaıta boı kótergen aqyn eskertkishiniń tarıhy men onyń biz kórip turǵan búgingi kelbeti týraly az-kem áńgime. Muny Gao Iýnlýn degen sáýletshi ómirge keltirgen eken. Jumysqa kiriser aldynda bul kisiniń qolynda aldyńǵy eki nysannyń avtorlary jóninde málimet te, olardyń syzbalary men sýretteri de, eshteńe bolmaǵan. Muraǵatta saqtalýǵa tıis qujattardyń bári joıylyp ketken. Osyndaı qıyndyqtarǵa qaramastan, talantty músinshi jetekshilik etken shyǵarmashylyq top erekshe shabytpen eńbektenedi. Sóıtip, týyndy jobasyn kórip, sheshim shyǵaratyn kórkemdik keńes komıssııasy músheleri aldynda óte jaqsy baǵaǵa ıe bolady. Nátıjesi – HH ǵasyrdyń sońǵy onjyldyǵynan beri boı túzep turǵan myna eskertkish.
Sóz oraıynda joǵarydaǵy aıtylǵandarǵa qosa tómendegi eki derekti de sóz ete keteıik. Onyń birinshisi: tuǵyrtastaǵy aqyn keýde músininiń alǵashqysy (1937 j.) qoladan, ortańǵysy (1947 j.) mys, al sońǵysy (1987 j.) qaıtadan qoladan quıylyp jasalǵandyǵy. Ekinshi maǵlumat: 1937 jylǵy tuńǵysh boı kótergen eskertkishte aqyn soltústikke, týǵan otany Reseı jaqqa qaratylyp beınelengen eken. Keıingi 1987 jylǵy keshende ol ońtústikke oılana kóz jiberip tur. Bul fragment jaıdan-jaı alynbaǵan. Qytaı halqynyń salt-dástúrinde qadirli adamdardy tórdiń oń jaǵyna otyrǵyzyp, ońtústikke qarap áńgime-dúken qurý jaqsy ǵadet, izgi iltıpat belgisi bolyp sanalady. Músinshi Gao Iýnlýn men onyń shyǵarmashylyq toby týyndyny ómirge ákelerde oǵan ózderindegi osy ulttyq bolmys elementin utytpaı, sheberlikpen qosa bilgen.
...Osylardy kórip-bilip, qajetti derek-málimetterdi tolyq alyp bola bergenimizde, jolbasshymyz To Iýan qatarymyzǵa jańa bir ázirde kelip qosylǵan eki jigittiń bizben jolyqqysy keletinin aıtty. Bular Beıjińdegi «Chjýngo van» ınternet ortalyǵynyń tilshisi Chjan Lıý men ózimizdiń «QazAqparat» agenttiginiń Qytaıdaǵy ókili Sadyq Ákijanov bolyp shyqty. Olarǵa «Habar», «Qazaqstan» telearnalary men «Lıter», «Vremıa», «EkspressK» gazetteriniń qyz-jigitteri qaderı-halderinshe jaýap berip, kezek maǵan kelgende Chjan Lıý sózin: «Sizdiń elińizde Pýshkın shyǵarmalaryn alǵash oqyp, ony halqyńyzǵa tanystyrǵan kim?» degen suraqpen bastady. Men oǵan qarsy saýal qoıyp: «Bizde HIH ǵasyrdyń ortasy men HH ǵasyrdyń basynda Abaı atty dana adam bolǵan. Sol ulylyq ıesinen habaryńyz bar ma?» dedim. «Iá, estigenmin. Bilemin, – dep jaýap berdi tilshi. – Beıjińde ol otandasyńyzdyń eskertkishi tur. Osy kóktemde jasalyp boı kótergen. «Chaoıan» saıabaǵynda». «Durys. Jaqsy! – dedim onyń jaýabyna rıza bolǵan men. – Pýshkındi oqyp-bilip, óleńderin qazaq tiline tuńǵysh aýdarǵan sol uly adam Abaı. Abaı Qunanbaev! «Evgenıı Onegın» poema-romanynan tańdap tárjimelegen «Onegınniń sıpaty», «Tatıananyń haty» úzindileri men «Qysqy tań», «Dana», «Qaıyń» óleńderin qazaq oqyrmandary osy oıshyl babamyz arqyly bildi. Pýshkınniń odan keıingi nasıhatshysy – epık aqynymyz Ilııas Jansúgirov. HH ǵasyrdyń 30-jyldarynyń ortasyna deıin ol tegeýrindi talant ıesi ózimiz sóz etip otyrǵan orys poezııasy birtýarynyń 30-dan astam óleńin aýdarǵan. Al «Evgenıı Onegın» poema-romanyn 6 aıda tárjimelep shyǵýy – qazaq ádebıeti tarıhyndaǵy úlken erlik».
Osylardy aıtyp bola bergenimde tilshi taǵy bir suraqty qoıyp úlgerdi. Ol «Sizderdegi Pýshkın shyǵarmalarynyń zerttelýi qaı dárejede?» degen saýal edi. Buǵan men onyń bastaýynda uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń turǵanyn, óıtkeni bizdegi pýshkıntaný taqyryby osy dara darynnyń 1937 jyly «Sosıalıstik Qazaqstanǵa» shyqqan «Pýshkın jáne Abaı» atty zertteý maqalasynan negiz alatynyn sóz ete kelip, 1940–1990 jyldar aralyǵynda osy salada eleýli eńbek etken 10-ǵa jýyq fılolog, synshy, bıblıograftardyń atyn atadym. Sóıtip, áńgimemdi atalǵan saladaǵy sońǵy jańalyq, tyń fakt retinde ǵalym Saýytbek Abdrahmanovtyń 2000–2007 jyldar aralyǵynda kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııa qorǵap, «Bizdiń Pýshkın», «Tóltýma men teltýma» ǵylymı-tanymdyq kitaptaryn ómirge ákelgenimen qorytyndyladym.
... Osy kezde jolbasshymyz: «Jınalyńdar!» dedi de kelesi baratyn jerimizdi habarlady. Ol kósheniń qarsy qaptalyndaǵy qoldanbaly óner týyndylary murajaıy eken. Mine, soǵan qaraı bet alǵanbyz. Al ózimiz kórip tamashalaǵan tas tuǵyrdaǵy aqyn: «Joldaryń bolsyn», degendeı sol keýde músinde beınelengen oıly júzben artta qala berdi.
P.S. Sol saparda Beıjińdegi Abaı eskertkishin de baryp kórýdiń sáti túsken. Ondaǵy, ıaǵnı «Chaoıan» saıabaǵyndaǵy aqyn babamyz beınesinen alǵan áserimiz ben túıgen oılarymyzdy 2014 jyly «Egemen Qazaqstanda» jarııalaǵanbyz. Sondyqtan joǵarydaǵy maqalamyzda qaıtalaý bolmasyn dep ol taqyrypqa kóp toqtalmadyq.
Janbolat Aýpbaev,
jýrnalıst
ASTANA
