– Prezıdent Qyzylordadaǵy Quryltaıda reformalardyń júıeliligi men sabaqtastyǵyn erekshe atap ótti. Sizdiń oıyńyzsha, qazirgi bastamalardyń aldyńǵy saıası reformalardan basty aıyrmashylyǵy nede?
– Meniń oıymsha, qazirgi bastamalardyń aldyńǵy saıası reformalardan basty aıyrmashylyǵy – olardyń júıeliligi men ishki logıkasynda. Buryn reformalar kóbine jekelegen máselelerdi sheshýge nemese belgili bir saıası sátke jaýap retinde qabyldanatyn. Al qazir ózgerister bir-birimen ózara baılanysqan, uzaq merzimdi strategııalyq maqsatqa baǵyndyrylǵan tutas model retinde iske asyrylyp jatyr.
Ekinshiden, qazirgi reformalar ınstıtýsıonaldyq deńgeıde júrgizilýde. Iаǵnı, áńgime tek zańdardy ózgertý nemese jańa normalar engizý týraly emes, bılik júıesiniń jumys isteý qaǵıdattaryn qaıta qurý týraly bolyp otyr. Parlamenttiń rólin kúsheıtý, atqarýshy bıliktiń jaýapkershiligin arttyrý, quqyqtyq memleket qaǵıdattaryn bekitý – osynyń aıqyn dáleli.
Úshinshiden, reformalardyń sabaqtastyǵy naqty saıası tájirıbemen bekitilip keledi. Buryn qabyldanǵan ózgerister toqtap qalmaı, jańa bastamalarmen logıkalyq túrde jalǵasýda. Bul reformalardy bir rettik naýqan emes, turaqty prosess retinde qabyldaýǵa múmkindik beredi.
Taǵy bir mańyzdy aıyrmashylyq – qoǵamnyń bul úderisterge tikeleı tartylýy. Qoǵamdyq talqylaýlar, sarapshylardyń pikiri, azamattardyń usynystary eskerilip otyr. Bul reformalardyń legıtımdiligin arttyryp qana qoımaı, olardyń qoǵamdyq sanada qabyldanýyn qamtamasyz etedi.
Qazirgi reformalardyń ereksheligi – olardyń tereń mazmunynda, júıeli túrde iske asýynda jáne saıası júıeni uzaq merzimge turaqtandyrýǵa baǵyttalǵanynda. Bul ózgeristerdi ótken reformalardyń jalǵasy ǵana emes, jańa sapalyq kezeńge ótý dep baǵalaýǵa bolady.
– Memleket basshysy Ulttyq quryltaıdyń qoǵam men bılik arasyndaǵy dıalog alańy retindegi rólin kúsheıtýdi usyndy. Bul ınstıtýttyń naqty saıası sheshimderge yqpal etý tetikteri qalaı jumys isteýi tıis?
– Ulttyq quryltaıdyń qoǵam men bılik arasyndaǵy dıalog alańy retindegi mańyzy onyń usynymdarynyń naqty saıası sheshimderge aınalý qabiletine tikeleı baılanysty. Bul ınstıtýt pikir almasýmen shektelmeı, qabyldanǵan bastamalardyń memlekettik basqarý júıesine enýine jol ashýy tıis.
Quryltaıda kóterilgen máselelerdiń árqaısysy memlekettik organdar úshin baǵdarǵa aınalyp, olardy iske asyrýdyń naqty tetikteri aıqyndalýy mańyzdy. Usynystardyń oryndalý barysy týraly ashyq aqparattyń bolýy qoǵamǵa keri baılanys berip, senimdi nyǵaıtady. Mundaı ashyqtyq Quryltaıdyń tek keńesshi emes, yqpaldy qoǵamdyq-saıası ınstıtýt ekenin dáleldeıdi.
Sonymen qatar, Quryltaı alańynda aıtylǵan ıdeıalar zańnamalyq jáne baǵdarlamalyq qujattarǵa negiz bola alýy qajet. Osy arqyly qoǵamdyq pikir naqty memlekettik sheshimderge tikeleı áser etedi. Iаǵnı, qoǵamnyń belsendi bóliginiń saıası proseske qatysýyn arttyryp, qabyldanatyn sheshimderdiń sapasyn kóteredi.
Quryltaıdyń tıimdiligi onyń músheleriniń saraptamalyq áleýetine de baılanysty. Tereń taldaýǵa súıengen, naqty esep pen derekke negizdelgen usynystar bılik tarapynan da joǵary deńgeıde qabyldanady. О́zara senim men jaýapkershilik qalyptasqan jaǵdaıda Ulttyq quryltaı shynaıy dıalog pen kelisimniń jumys isteıtin alańyna aınalady.
– Saıası júıeni jańǵyrtý kontekstinde aıtylǵan bastamalar Qazaqstandaǵy ókildi bıliktiń sapasyna qalaı áser etedi dep oılaısyz?
– Saıası júıeni jańǵyrtý aıasynda kóterilgen bastamalar ókildi bıliktiń sapasyn arttyrýǵa tikeleı yqpal etedi dep oılaımyn. Sebebi bul ózgerister ókildi organdardyń tek formaldy ınstıtýt emes, naqty saıası salmaqqa ıe qurylym retinde jumys isteýine baǵyttalǵan.
Eń aldymen, ókildi bıliktiń sapasy onyń qabyldaıtyn sheshimderiniń qoǵam múddesine qanshalyqty saı keletinimen ólshenedi. Jańǵyrtý úderisi osy baılanysty kúsheıtýge baǵyttalyp otyr: depýtattardyń jaýapkershiligi artyp, olardyń saılaýshylarmen baılanysy mazmundyq deńgeıge kóteriledi. Bul ókildi organdardyń qoǵamdaǵy bedelin nyǵaıtady.
Sonymen qatar, saıası básekeniń kúsheıýi ókildi bıliktiń ishki sapasyna oń áser etedi. Ártúrli kózqarastardyń Parlament pen jergilikti ókildi organdarda usynylýy sheshim qabyldaý úderisin baıytyp, kásibılik deńgeıin arttyrady. Mundaı ortada formaldy kelisimder emes, naqty dálel men mazmun aldyńǵy orynǵa shyǵady.
Taǵy bir mańyzdy aspekt – ókildi bıliktiń ınstıtýsıonaldyq derbestigi. Jańǵyrtý bastamalary ókildi organdardyń óz ókilettigin tolyq paıdalanýyna múmkindik beredi. Bul atqarýshy bılikpen teńgerimdi dıalog ornatýǵa, baqylaý fýnksııalaryn kúsheıtýge jol ashady.
Nátıjesinde, ókildi bılik sapalyq turǵydan jańaryp, qoǵamnyń senimine ıe bolatyn, kásibı ári jaýapty ınstıtýtqa aınala alady jáne Qazaqstandaǵy saıası júıeniń turaqtylyǵy men damýyna berik negiz qalaıdy.
– Prezıdent óńirlerdi, sonyń ishinde Qyzylorda oblysyn damytýǵa erekshe toqtaldy. Bul bastamalar aımaqtar arasyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq teńsizdikti azaıta ala ma?
– Prezıdenttiń Qyzylorda oblysyna qatysty aıtqan bastamalary óńirlik damýdyń jańa tásilin kórsetedi dep oılaımyn. Munda másele tek bir aımaqty qoldaýda emes, uzaq jyldar boıy qalyptasqan áleýmettik-ekonomıkalyq teńsizdikti júıeli túrde azaıtýda jatyr. Qyzylorda – geografııalyq, klımattyq jáne ınfraqurylymdyq turǵyda kúrdeli óńirlerdiń biri, sondyqtan mundaǵy oń ózgerister óńirlik saıasattyń tıimdiligin aıqyn kórsetetin ındıkator bola alady.
Sońǵy jyldary aımaqta ınfraqurylym, energetıka, kólik, áleýmettik salada júrgizilgen jumystar ekonomıkalyq ósimniń naqty negizin qalyptastyryp otyr. Investısııa tartý, energetıkalyq qaýipsizdikti kúsheıtý, jol jáne logıstıka júıesin jańǵyrtý – munyń bári óńir ekonomıkasynyń ishki áleýetin iske qosýǵa baǵyttalǵan. Bul tásil aımaqty dotasııaǵa táýeldi etpeı, ózindik damý traektorııasyna shyǵarady.
Áleýmettik saladaǵy ózgerister de teńsizdikti azaıtýdyń mańyzdy faktory. Bilim berý, medısına, mádenıet jáne sport nysandarynyń salynýy óńir turǵyndarynyń ómir sapasyn arttyryp qana qoımaı, kadrlardyń basqa aımaqtarǵa jappaı kóshýiniń aldyn alady.
Sonymen qatar, Aral máselesine qaıta-qaıta oralýy óńirlik damýdyń ekologııalyq ólshemin eskerýdiń mańyzyn kórsetedi. Sý resýrstary, ekologııalyq qaýipsizdik jáne halyqaralyq sý dıplomatııasy sekildi máseleler sheshilmeıinshe, aımaqtyń turaqty damýy múmkin emes. Osy turǵydan alǵanda, Qyzylordaǵa qatysty bastamalar tek bir oblystyń emes, tutas óńirlik teńgerimdi saıasattyń bóligi retinde qarastyrylýy tıis.
Mundaı keshendi kózqaras saqtalǵan jaǵdaıda óńirler arasyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq teńsizdik birtindep azaıady. Eń bastysy – bul bastamalardyń bir rettik sıpatta qalmaı, uzaq merzimdi memlekettik saıasattyń turaqty basymdyǵyna aınalýy.
– Áleýmettik ádilettilik pen jaýapty memleket qaǵıdattary Quryltaıda qaıta kóterildi. Bul ustanymdar aldaǵy naqty zańnamalyq nemese ınstıtýsıonaldyq sheshimderde qalaı kórinis tabýy múmkin?
– Quryltaıda áleýmettik ádilettilik pen jaýapty memleket qaǵıdattarynyń qaıta kóterilýi bul ustanymdardyń deklaratıvti deńgeıden naqty memlekettik saıasatqa kóshýge daıyn ekenin kórsetedi. Prezıdenttiń sózderinen baıqaǵanymyzdaı, áleýmettik ádilettilik endi tek áleýmettik tólemdermen nemese jekelegen qoldaý sharalarymen shektelmeıdi, ol memlekettik basqarýdyń barlyq deńgeıine ortaq ólshemge aınalýy tıis.
Aldaǵy kezeńde bul qaǵıdattar eń aldymen zańnamalyq baqylaý men ınstıtýsıonaldyq jaýapkershiliktiń kúsheıýi arqyly kórinis tabýy múmkin. Áleýmettik salaǵa bólinetin qomaqty qarjynyń tıimdi ári ashyq jumsalýyn qamtamasyz etý, densaýlyq saqtaý men bilim berý júıelerindegi burmalaýshylyqtardy joıý – jaýapty memlekettiń naqty belgisi. Prezıdenttiń bul salalardaǵy olqylyqtarǵa ashyq toqtalýy zańnamalyq jáne kadrlyq sheshimderdiń qatańdaıtynyn ańǵartady.
Sonymen qatar, ádilettilik qaǵıdaty óńirlik saıasatta da aıqyn kórinis tabýy tıis. Memleket óńirler arasyndaǵy damý alshaqtyǵyn qysqartý úshin teń múmkindikter qalyptastyrýǵa mindetti. Infraqurylymǵa, medısına men bilimge qoljetimdilikti arttyrý, sapaly ómir súrý standarttaryn barlyq aımaqta qamtamasyz etý – áleýmettik ádilettiliktiń ınstıtýsıonaldyq kórinisi.
Jaýapty memleket qaǵıdaty azamattarmen keri baılanystyń jańa deńgeıge shyǵýyn da talap etedi. Quryltaı aıasynda aıtylǵan usynystardyń zańdar men memlekettik baǵdarlamalarǵa aınalýy, olardyń oryndalýynyń naqty baqylaýǵa alynýy bıliktiń óz ýádesine jaýap berýge daıyn ekenin kórsetedi, senimniń ınstıtýsıonaldyq negizin qalyptastyrady.
Áleýmettik ádilettilik pen jaýapty memleket ustanymdary aldaǵy ýaqytta zańdardyń mazmunynan, memlekettik ınstıtýttardyń jumys logıkasynan jáne bıliktiń azamat aldyndaǵy eseptiliginen naqty kórinis tabady. Bul qaǵıdattar reformalardyń ıdeologııalyq ózegine aınalyp, qoǵam men memlekettiń jańa sapaly qarym-qatynasyn qalyptastyrýy tıis.
– Ekonomıkalyq jańǵyrtý men energetıkalyq qaýipsizdik máseleleri de kún tártibinde boldy. Usynylǵan baǵyttar uzaq merzimdi turaqty damý modelin qalyptastyrýǵa jetkilikti me?
– Quryltaıda kóterilgen ekonomıkalyq jańǵyrtý men energetıkalyq qaýipsizdikke qatysty baǵyttar uzaq merzimdi turaqty damý modelin qalyptastyrýǵa qajetti negizdi qamtıdy dep oılaımyn. Prezıdent bul máselelerdi jekelegen jobalar deńgeıinde emes, eldiń qurylymdyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin strategııalyq mindetter retinde qarastyrdy.
Ekonomıkalyq jańǵyrtý kontekstinde negizgi aksent naqty óndiristik, ınfraqurylymdyq jáne tehnologııalyq áleýetti arttyrýǵa qoıyldy. Energetıka, kólik-logıstıka, sıfrlandyrý sııaqty salalar bir-birimen tyǵyz baılanysta qarastyrylyp otyr. Bul tásil ekonomıkanyń bir ǵana sektorǵa táýeldi bolý qaýpin azaıtyp, ártaraptandyrylǵan ósimge jol ashady.
Energetıkalyq qaýipsizdikke qatysty aıtylǵan bastamalar da uzaq merzimdi kózqarasty kórsetedi. Jańa energetıkalyq qýattardy engizý, generasııa kózderin keńeıtý, gaz jáne kómir salalaryndaǵy áleýetti tolyq paıdalaný – bulardyń barlyǵy ekonomıkanyń úzdiksiz jumys isteýine qajetti bazalyq sharttar. Prezıdenttiń bul salada josparsyzdyq pen kesheýildeýge syn kózben qaraýy energetıkanyń ulttyq qaýipsizdik deńgeıindegi másele ekenin aıqyndady.
Sonymen qatar, sý resýrstary men energetıkany ózara baılanysty qarastyrýy turaqty damý modeliniń taǵy bir mańyzdy belgisi. Sý-energetıkalyq teńgerim saqtalmaıynsha, nıetti reformalar da tolyq nátıje bermeıdi. Bul turǵyda óńirlik jáne halyqaralyq deńgeıdegi úılesimdi saıasattyń mańyzy erekshe atap ótildi.
Alaıda, usynylǵan baǵyttardyń jetkiliktiligi olardyń iske asý sapasyna tikeleı baılanysty. Eger strategııalyq josparlaý naqty basqarýshylyq tártippen, kásibı kadrlarmen jáne tıimdi baqylaýmen qamtamasyz etilse, bul bastamalar uzaq merzimdi turaqty damýdyń berik negizine aınala alady. Sondyqtan basty másele – baǵyttyń durystyǵynda emes, ony iske asyrýdaǵy júıelilik pen jaýapkershilikte.
– Prezıdent qoǵamnyń saıası mádenıetin arttyrý qajettigin atap ótti. Ulttyq quryltaı osy baǵytta qoǵamdyq sanaǵa naqty yqpal ete ala ma?
– Prezıdent qoǵamnyń saıası mádenıetin arttyrý qajettigin abstraktili uǵym retinde emes, naqty ómirlik jaǵdaılar arqyly kórsetti. Osy turǵyda Ulttyq quryltaı qoǵamdyq sanaǵa shynaıy yqpal ete alatyn alańǵa aınalyp keledi dep oılaımyn.
Mysaly, Quryltaıda memlekettik rámizderdi qoldaný máselesiniń ashyq talqylanýy – saıası mádenıettiń naqty kórinisi. Bul taqyryp qoǵamda emosııalyq deńgeıde jıi kóteriletin, biraq quqyqtyq jáne mádenı ólshemi eskerile bermeıtin másele edi. Prezıdent bul jerde tyıym salý logıkasyn emes, jaýapkershilik pen sanaly qurmet qaǵıdatyn alǵa shyǵardy. Mundaı tásil azamattardyń memleketke degen qatynasyn tereńirek túsinýge yqpal etedi.
Taǵy bir mańyzdy keıs – áleýmettik saladaǵy problemalarǵa baılanysty aıtylǵan ashyq syn. Densaýlyq saqtaý men bilim berý júıesindegi burmalaýshylyqtar, qarjynyń maqsatsyz jumsalýy týraly tikeleı sóz qozǵalýy qoǵamǵa «memleket qatelikti moıyndaı alady jáne ony túzetýge daıyn» degen sıgnal beredi. Bul saıası mádenıettiń mańyzdy elementi – bılikke syn kózben qaraý men jaýapkershilik talap etý mádenıetin qalyptastyrady.
Sonymen qatar, Aral máselesi men sý resýrstaryna qatysty pikirler de qoǵamdyq sanany qalyptastyrýdyń naqty mysaly. Bul taqyryp tek ekologııamen shektelmeı, halyqaralyq kelissózder, kórshi eldermen mámile, ulttyq múddeni qorǵaý sekildi kúrdeli saıası prosesterdi túsindirýge múmkindik beredi. Osyndaı keıster arqyly azamattar saıasattyń qarapaıym sheshimderden turmaıtynyn, jaýapty tańdaýlardy qajet etetinin túsine bastaıdy.
Quryltaıdyń taǵy bir áserli qyry – konstıtýsııalyq reformalarǵa baılanysty ashyq talqylaýlar. Parlamenttiń róli, zań ústemdigi, jaýapty basqarý týraly máselelerdiń jarııa aıtylýy azamattardyń memlekettik qurylymdar týraly túsinigin keńeıtedi.
Osy naqty mysaldar kórsetkendeı, Ulttyq quryltaı qoǵamdyq sanaǵa yqpal ete alady. Biraq onyń basty qundylyǵy – daıyn jaýap berýde emes, qoǵamdy oılandyrýda, kúrdeli máselelerdi túsinýge úıretýde. Osyndaı tájirıbe qalyptasqan saıyn, saıası mádenıet te mazmundyq turǵydan tereńdeı beredi.
– Qyzylordadaǵy Quryltaıda aıtylǵan bastamalardy jalpy reformalar logıkasynda baǵalasaq, olar Qazaqstannyń «Jańa ádiletti memleket» modelin ınstıtýsıonaldyq turǵydan qanshalyqty nyǵaıtady?
– Qyzylordadaǵy Quryltaıda aıtylǵan bastamalardy jalpy reformalar logıkasynda baǵalasaq, olar «Jańa ádiletti memleket» modelin ınstıtýsıonaldyq turǵydan nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan júıeli qadamdar ekenin kóremiz. Bul jerde áńgime jekelegen salalardaǵy ózgerister týraly ǵana emes, memlekettiń azamatpen qarym-qatynasyn jańa sapalyq deńgeıge shyǵarý týraly bolyp otyr.
Prezıdenttiń sózderinde ádilet uǵymy naqty mazmunmen tolyǵyp otyr: zańnyń ústemdigi, áleýmettik resýrstardyń ádil bólinýi, memlekettik organdardyń jaýapkershiligi jáne azamattardyń senimine negizdelgen basqarý. Quryltaı aıasynda kóterilgen bastamalar osy qaǵıdattardy tek ıdeıa retinde emes, naqty ınstıtýttar arqyly bekitýge baǵyttalǵanyn ańǵartady.
Instıtýsıonaldyq turǵydan alǵanda, ókildi bıliktiń rólin kúsheıtý, qoǵamdyq dıalogty turaqty formatqa kóshirý, jaýapty basqarý mádenıetin qalyptastyrý «Jańa ádiletti memlekettiń» tirek elementteri bolyp otyr. Quryltaıdyń ózi osy úderistiń mańyzdy tetigine aınalyp, bılik sheshimderiniń legıtımdiligin arttyrýǵa qyzmet etedi.
О́ńirlik damý, áleýmettik saladaǵy ashyqtyq, ekonomıkalyq jáne energetıkalyq qaýipsizdikke qatysty bastamalar ádilet uǵymyn kúndelikti ómir deńgeıinde iske asyrýǵa múmkindik beredi. Ádilet tek saıası uran emes, sapaly medısına, qoljetimdi bilim, qaýipsiz ınfraqurylym jáne teń múmkindikter arqyly sezilýi tıis degen ustanym aıqyn kórinedi.
Qyzylordadaǵy Quryltaı «Jańa ádiletti memleket» modelin ınstıtýsıonaldyq turǵydan bekitýge eleýli serpin berdi dep aıtýǵa bolady. Alaıda bul modeldiń ornyqtylyǵy usynylǵan bastamalardyń júıeli oryndalýyna, basqarý sapasynyń artýyna jáne qoǵamnyń osy ózgeristerge sanaly túrde qatysýyna tikeleı baılanysty. Osyndaı jaǵdaıda ǵana reformalar uzaq merzimdi nátıje beretin turaqty memlekettik júıege aınalady.
