Tarıhı sanaǵa negizdelgen túıin
Elimizdiń Konstıtýsııasynyń preambýlasy, kerisinshe, órkenıettik keńistikten bastaý alyp, qazirgi memleketti Uly dala keńistiginde qurylǵan memleketterdiń zańdy murageri retinde tanytady. Sonymen qatar onda halyqtyń birligi, jer tutastyǵy, táýelsizdik pen turaqtylyq ıdeıalary aldyńǵy orynǵa shyǵarylǵan. Negizgi zańnyń preambýlasyn tek quqyqtyq kirispe emes, ulttyq basqarý men tarıhı sanany nyǵaıtatyn ıdeologııalyq-mándik qujat retinde jańa qyrynan ashady.
Al Germanııa Federatıvtik Respýblıkasynyń Negizgi zańynyń preambýlasy Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi kontekste qalyptasyp, adam qadir-qasıetiniń myzǵymastyǵyn, beıbitshilik pen halyqaralyq yntymaqtastyqty negizgi qundylyq retinde bekitedi. Germanııada tarıhı jaýapkershilik pen moraldyq sabaqtastyq aldyńǵy orynǵa shyǵyp, federatıvtik qurylym janama túrde kórinis tabady. Bolashaq urpaq aldyndaǵy jaýapkershilik pen ekologııalyq máseleler negizgi zańnyń keıingi baptarynda naqtylanǵanymen, preambýlada bul aspektiler shektelgen.
Qazaqstan Konstıtýsııasynyń preambýlasynda memlekettiń ýnıtarlyq sıpaty men aýmaqtyq tutastyǵynyń tikeleı jáne naqty bekitilýi, sondaı-aq bolashaqqa baǵdarlanǵan ǵylym, ınnovasııa, ekologııalyq jaýapkershilik sııaqty qundylyqtar birden preambýlalyq deńgeıde kórsetiledi. Eldiń geosaıası jaǵdaıyn eskere otyryp, bul túrli memleketterdiń aýmaqtyq talaptaryna baılanysty týyndaýy múmkin jaǵymsyz nemese yqtımal keleńsiz jaǵdaılardyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan. Ekologııanyń ortaq qundylyq retinde preambýlada oryn alýy da sırek jaǵdaı.
Konstıtýsııanyń preambýlasynda qundylyqtar naqty saıası-quqyqtyq baǵdarlarmen tolyqtyrylǵan. «Ádiletti Qazaqstan» jáne «Zań men tártip» sııaqty qazirgi saıası-ıdeıalyq baǵdarlamalardyń engizilýi reformalyq baǵyttardy konstıtýsııalyq deńgeıde bekitedi.
1982 jylǵy Túrkııa Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń preambýlasy kemalıstik ıdeologııaǵa, ulttyq birlikke jáne zaıyrlylyq qaǵıdatyna qatań mán beredi. Túrkııa úlgisinde memleket múddesi jeke tulǵa múddesinen joǵary qoıylyp, ıdeologııalyq ustanymdar aıqyn kórinis tabady. Preambýla ıdeologııalyq sıpatqa ıe.
Al Ata zańnyń preambýlasy ıdeologııalyq beıtaraptyqty saqtaı otyryp, jeke tulǵanyń quqyqtary men bostandyqtaryn, qoǵamdyq kelisim men ártúrlilikti basym qundylyq retinde usynady. Mundaı tásil kópetnosty qoǵam jaǵdaıynda áleýmettik turaqtylyqty qamtamasyz etetin azamattyq ult modelin nyǵaıtady.
Jalpy alǵanda, salystyrmaly taldaý memlekettik zańnyń preambýlasy klassıkalyq quqyqtyq deklarasııalardan birqatar ólshem boıynsha erekshelenetinin kórsetedi. Ol tarıhı-órkenıettik sabaqtastyqty, naqty saıası-qundylyqtyq baǵdarlardy jáne bolashaqqa baǵyttalǵan strategııalyq maqsattardy birtutas júıege biriktiredi. Sol sebepten preambýla tarıhı ótkendi sıpattaıtyn mátin ǵana emes, eldiń uzaqmerzimdi damý baǵytyn aıqyndaıtyn saıası-quqyqtyq negiz retinde qabyldanýǵa tıis.
Saıası júıedegi turaqtylyq tetikteri
Jańa mátinde prezıdenttiktiń bir rettik merzimi engizilip, kezekten tys saılaý normasy alynyp tastaldy. Prezıdenttikke jergilikti, jasy qyryqqa tolǵan, qazaq tilin erkin meńgergen, joǵary bilimdi azamat úmitker bola alady. Sondaı-aq keıingi on bes jyl boıy osy elde turyp, resmı qyzmette keminde bes jyl eńbek atqarýy mindet. Jumys tájirıbesi boıynsha talaptar qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes qarastyrylady.
AQSh-ta kandıdat 35 jastan asyp, sońǵy 14 jyl elde turýy kerek. Tájirıbesi men eńbek ótiline qatysty talaptar joq. Fransııada 18 jastan asqan azamat baq synaı alady. Basqarýshylyq qyzmeti men eńbek ótili mańyzdy emes. Germanııada kandıdat keminde 40 jasta bolý kerek, kásibı biliktilik qajet etilmeıdi.
Bizdiń úlgi osy tájirıbelerden erekshelenedi. Turaqtylyq, kásibı talaptar jáne ana tilin bilý sharttary turǵysynan naqty krıterıı qoıyp, el tizginin saıası júıeni jáne memlekettik tetiktiń jumysyn jaqsy biletin, bilikti, quzyretti ári bedeldi kóshbasshynyń basqarýyna berýdi kózdeıdi. Bul model eldiń saıası turaqtylyǵyn kúsheıtip, prezıdent ınstıtýtynyń kásibı sapasyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
Jańa ınstıtýt – Qazaqstan Halyq keńesiniń mańyzy erekshe. Bul – el halqynyń múddelerin bildiretin joǵary konsýltatıvtik organ.
Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
AQSh-ta Qazaqstan Halyq keńesine tikeleı uqsas biryńǵaı ulttyq konsýltatıvtik organ joq. Alaıda Prezıdent janyndaǵy konsýltatıvtik keńester, azamattyq bastamalar men petısııalar júıesi sııaqty birneshe ınstıtýt arqyly iske asyrylady. Biryńǵaı ulttyq konsýltatıvtik organǵa shoǵyrlandyrylmaǵan. Bul turǵyda Halyq keńesiniń referendým bastamashysy retindegi róli AQSh tájirıbesinen erekshelenedi. El múddesin bildirýdi ortalyqtandyrylǵan jáne turaqty ınstıtýt retinde júzege asyrady. Onyń mazmuny men mindeti jaǵynan Qytaı halyqtyq saıası konsýltatıvtik keńesinde uqsastyq bar.
Vıse-prezıdent ınstıtýtyn engizýge arnalǵan jańa bap – memlekettik basqarý júıesin jańǵyrtýdaǵy mańyzdy qadam. Halyqaralyq tájirıbe Vıse-prezıdent laýazymynyń ár elde ártúrli mindet atqaratynyn kórsetedi. AQSh-ta Vıse-prezıdent halyqpen birge saılanady jáne Senattyń tóraǵasy mindetin atqarady. Prezıdent qaıtys bolǵan nemese qyzmetin atqara almaǵan jaǵdaıda avtomatty túrde ornyn basady. Al Brazılııada Vıse-prezıdent tikeleı saılanady jáne atqarýshy bılikte mańyzdy ról atqarady. Onyń qyzmeti saıası sıpatqa ıe.
Qytaıda Vıse-tóraǵa bar, biraq ol negizinen protokoldyq jáne ókildik fýnksııalardy atqarady, naqty bılik partııa men Memlekettik keńeske shoǵyrlanǵan. Fransııa men Germanııada Vıse-prezıdent ınstıtýty múlde joq, sebebi bul elder Premer-mınıstr, kansler arqyly basqarylady.
Elimizde usynylyp otyrǵan Vıse-prezıdent modeli AQSh nemese Latyn Amerıkasyndaǵy saıası Vıse-prezıdentten ózgeshe. Ony halyq saılamaıdy, partııalyq básekege qatyspaıdy. Prezıdentti almastyratyn fıgýra retinde emes, ókildik jáne úılestirýshi ınstıtýt retinde qarastyrylady.
Jańadan bekitiletin Vıse-prezıdent ınstıtýty atqarýshy bıliktiń jumysyn júıelep jáne halyqaralyq ókildikti ınstıtýsıonaldyq deńgeıge kóteredi. Onyń partııadan tys mártebesi men kásibı sıpaty bul laýazymdy saıası básekelestiktiń quraly emes, memlekettik basqarýdyń tıimdi elementi retinde qalyptastyrýǵa yqpal etedi.
Jobada Parlament ınstıtýtyna baılanysty túbegeıli betburys bar
Quryltaıdyń 145 depýtattan turýy saıası partııalardyń keńeıtilgen ókildigin qamtamasyz ete otyryp, mandattar sanyn ońtaılandyrady. Bul kórsetkish kóptegen eldegi ulttyq parlamentterdiń tómengi palatalarymen salystyrǵanda ortasha ári tıimdi sanalady. Mysaly, Germanııa Býndestagynda depýtattar sany 700-den asady, bul federaldyq qurylym men óńirlik ókildikke baılanysty.
Fransııa Ulttyq jınalysynda – 577, Ońtústik Koreıada 300 depýtat bar. Bizdiń jaǵdaıymyzda 145 mandat ýnıtarlyq respýblıka úshin jetkilikti ókildik pen basqarý tıimdiliginiń teńgerimin kórsetedi. Saılaý merziminiń bes jyl bolyp belgilenýi de álemdik tájirıbege sáıkes keledi.
Quqyqtyq jańarý kezeńi
«Qorytyndy jáne ótpeli erejeler» bólimi jańa Konstıtýsııany qoldanysqa engizý tártibin naqtylaıdy. Onda Ata zań qabyldanǵannan keıingi kezeńdegi normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń qoldaný merzimderi, sondaı-aq buryn qabyldanǵan zańdar men basqa da aktilerdiń qoldanysy aıqyndalǵan. Úkimet pen ortalyq, jergilikti quzyrly organdarǵa jańa ózgeristerge sáıkes, normatıvtik aktilerdi ózgertý jáne úılestirý mindeti júktelgen.
Sonymen qatar Konstıtýsııalyq keńes pen Konstıtýsııalyq sotqa burynǵy zańnamalyq aktilerdiń Ata zańǵa qaıshy kelmeıtin bóliginiń óz kúshin saqtaıtyny kórsetilgen. Bul normalar tek formaldy quqyqtyq rásim emes – olar el azamattaryn Ata zańnyń mazmunymen tanystyrýǵa, ony talqylaýǵa jáne jalpyhalyqtyq referendým arqyly bekitýge múmkindik beredi. Konstıtýsııany engizýdiń ótpeli erejeleri quqyqtyq turaqtylyqty qamtamasyz etip, normatıvtik aktilerdi úılestirýge jáne saıası júıeni jańartýǵa jaǵdaı jasaıdy.
Qoryta aıtqanda, jańa Ata zań qoǵamdaǵy demokratııalyq qaǵıdalardy nyǵaıtyp, zań ústemdigin qamtamasyz etýge jáne eldiń quqyqtyq turaqtylyǵyn kúsheıtýge qyzmet etedi.
Janseıit TÚIMEBAEV,
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ basqarma tóraǵasy – rektor
