Alaıda jumys barysynda jurtshylyq pen salalyq mamandardyń usynystary eskerilip, arnaıy komıssııanyń uıǵarymymen jobada Ata zańymyzdyń 84 paıyzy jańardy. Elimizde qolǵa alynǵan keń kólemdi reformalardan álem elderi de habardar bolyp, onyń damý barysyn jiti baqylap otyr. Osy oraıda shetel sarapshylarynyń basyn qosqan dóńgelek ústel uıymdastyryp, olardyń pikirin bilýdi jón kórdik. Konstıtýsııalyq reforma tóńiregindegi suraǵymyzǵa Pákistan Syrtqy ister mınıstrligi janyndaǵy Aımaqtyq zertteýler ınstıtýtynyń Ortalyq Azııa boıynsha sarapshysy Hamza RIFAT, Ońtústik Koreıa Hankýk shetel tilderi ýnıversıtetiniń professory Son Ion HÝN, Qyrǵyzstan Jogorký Keneshiniń eks-tóraǵasy, Dıplomatııalyq akademııanyń prorektory Zaınıdın QURMANOV, Serbııa Skýpshınasynyń (Parlament) múshesi, Qazaqstan – Serbııa parlamentaralyq dostyq tobynyń múshesi Aleksandr ChOTRICh, Malaızııa Strategııalyq jáne halyqaralyq zertteýler ınstıtýtynyń sarapshysy Karrem KASSIM jaýap berip, oılaryn ortaǵa saldy.
– Alǵashqy suraǵymyz: Qazaqstanda qolǵa alynǵan saıası reformalarǵa qandaı baǵa beresizder? Erekshelikterin atap aıta alasyz ba?
Hamza RIFAT:
– Bul konstıtýsııalyq reformany eldiń uzaqmerzimdi memlekettik qurylys úderisiniń zańdy kezeńi retinde qarastyrýǵa bolady. Qazaqstan táýelsizdik alǵannan beri turaqtylyqty, kezeń-kezeńmen jańǵyrýdy ári kúrdeli aımaqtyq jaǵdaıda qoǵamdyq kelisimdi saqtaýǵa basymdyq berdi. Bul reforma saıası ınstıtýttardy neǵurlym bilimpaz halyqqa, ártaraptandyrylǵan ekonomıkaǵa jáne jańa jahandyq shyndyqqa barynsha sáıkes keletindeı etip jańartýǵa baǵyttalǵan kúsh-jigerdi kórsetedi. Sonymen birge eldiń damýyn qamtamasyz etken qýatty memlekettik dástúrdi saqtaıdy.
Budan kútiletin ózgerister ınstıtýsıonaldyq jaýapkershilikterdi naqtylaý, quqyqtyq tetikterdi jetildirý men ókildik qurylymdardy kúsheıtý arqyly basqarýdy tıimdirek ári keleshegi zor tetikke aınaldyrýǵa baǵyttalǵan. Tosyn saıası ózgeristerdiń ornyna, bul reforma júıeni bolashaq syn-qaterlerge beıimdeıtin úzdiksizdikti qamtamasyz etýge arnalǵany kórinip tur. Konstıtýsııalyq normalardy jańǵyrtý arqyly Qazaqstan óziniń tarıhı tájirıbesi men ulttyq basymdyqtaryna sáıkes keletindeı ákimshilik tıimdilikti, quqyqtyq senimdilikti jáne jurtshylyqtyń qatysýyn jaqsartýǵa nıetti ekenin kórsetedi.
Zaınıdın QURMANOV:
– Osy reformalardyń ereksheligine kelsek, Qazaqstanda qolǵa alynǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń naqty iske asýyn baıqaýǵa bolady. Atalǵan tujyrymdama – bılik pen halyq arasyndaǵy dıalogti bildiredi. Bul oraıda bılik tarapy azamattyń qoǵammen jáne bıznes sektormen dıalogti durys jolǵa qoıýy kerek. Sonda memleket úılesimdi ári teńgerimdi damıdy. Tek bılik tetikterine ǵana súıenip memleket qurý múmkin emes. Bul bıýrokratııalyq tóreshildik stıldiń qalyptasýyna ákep soqtyrady. Al memleket jasaqtaý isine azamattyq qoǵam men bıznestiń qatysýy qoǵam men bılik arasyndaǵy teńgerimdilikti saqtaıdy. Olar bir-birine súıenip jumys istegende ǵana memlekettiń ǵumyry baıandy ári uzaq bolatyny sózsiz.
Son Ioń HÝN:
– Qazaqstanda keıingi jyldary júzege asyp jatqan konstıtýsııalyq reformalar eldiń saıası damýy jolyndaǵy mańyzdy betburys kezeńin aıqyndaıdy. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jarııalaǵan mańyzdy bastamalardyń biri – Ulttyq quryltaı men Qazaqstan halqy Assambleıasynyń mıssııasyn aıaqtap, olardyń ornyna jańa konsýltatıvti organ – Halyq keńesin qurý ıdeıasy erekshe nazar aýdartady. Halyq keńesi qoǵamdaǵy etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim, ishki saıasat pen memlekettik ıdeologııa máselelerin talqylaıtyn ınstıtýsıonaldyq alań bolmaq. Keńestiń zań shyǵarý bastamasy quqyǵyna ıe bolýy bul organdy konsýltatıvtik qurylymnan joǵary deńgeıge kóteredi. Alaıda syrt kóz retinde atap ótetin jaıt – Halyq keńesiniń tıimdiligi onyń formaldy mártebesinde emes, qoǵamdyq pikirdi shynaıy jetkize alý qabiletinde
dep oılaımyz.
– Osy oraıda azamattyq qoǵamdy damytý máselesinde Qazaqstan men Koreıa zańnamasynda qandaı uqsastyq bar?
Son Ioń HÝN:
– Erekshe nazar aýdaratyn másele – Konstıtýsııalyq sottyń qaıta qurylýy men azamattardyń oǵan tikeleı júginý quqyǵy. Koreıada da konstıtýsııalyq baqylaý ınstıtýtynyń kúsheıýi azamattardyń quqyqtyq sanasynyń ósýi men memleketke degen senimniń artýyna yqpal etti. Qazaqstan úshin bul reforma quqyqtyq memleketti nyǵaıtý jolyndaǵy mańyzdy tetikke aınalýy múmkin.
Azamattyq qoǵamdy damytý máselesinde de uqsastyq bar. Qazaqstanda saıası partııalardy tirkeý talaptarynyń jeńildeýi, jergilikti ózin-ózi basqarý ınstıtýttaryna kóńil bólinýi qoǵamnyń saıası belsendiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Koreıa tájirıbesi kórsetkendeı, dál osy kezeńde qoǵamdyq uıymdar men jergilikti bastamalar demokratııalyq mádenıettiń negizin qalyptastyrady.
Degenmen syrtqy baqylaýshy retinde bir mańyzdy jaıtty atap ótkim keledi: konstıtýsııalyq reformalardyń tabysy – olardyń mátininde emes, is júzinde júzege asýynda. Koreıada 1987 jylǵy reformadan keıin de uzaq ýaqyt boıy ınstıtýsıonaldyq daǵdylar qalyptasty, saıası mádenıet ózgerdi. Qazaqstan úshin de bul úderis bir kúnde aıaqtalmaıtyny anyq.
Qorytyndylaı kele, Ońtústik Koreıanyń tájirıbesi kórsetkendeı, mundaı reformalar turaqty ári dáıekti túrde júzege asqanda ǵana óz nátıjesin beredi. Eger Qazaqstan osy baǵytta júıeli qadamdaryn jalǵastyrsa, qazirgi ózgerister eldi neǵurlym ashyq, jaýapty jáne senimdi saıası júıege alyp keletinine senim bar.
Karrem KASSIM:
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń reformalary negizinen memlekettik áleýetti arttyrýǵa baǵyttalǵan. Bul jerde dáıekti basqarý, memlekettik sektordaǵy tártip pen ákimshilik tıimdilikti jaqsartýǵa basa nazar aýdarylǵan. Bul tásil Malaızııa sııaqty kóptegen orta tabysty elderdiń tájirıbesimen úndesedi, munda reformalardyń bedeli kóbine ınstıtýttardyń turaqty, teńgerimdi nátıjelerge qol jetkizý múmkindigimen anyqtalady.
Ekonomıkalyq turǵydan alsaq, Qazaqstan ekonomıkalyq jańǵyrtýǵa, ınfraqurylymǵa, sıfrlandyrý men áleýmettik jaýapkershilikke basa nazar aýdaryp otyrǵany kórinedi. Bul basymdyqtar da Malaızııanyń ózindik damý maqsattarymen úılesedi, sonymen qatar saýdaǵa baǵyttalǵan, kópultty, orta ekonomıka retinde ózara geoekonomıkalyq pozısııany bólisedi.
2024 jyldan bastap Qazaqstanda malaızııalyq 48 kompanııa jumys istep keledi. Qazir quny 410 mln AQSh dollarynan asatyn 17 birlesken kásiporyn jobasy júzege asyrylyp jatyr. Premer-mınıstr Dato Serı Anvar Ibragım 2024 jyly Ortalyq Azııaǵa saparmen bardy, nátıjesinde aımaqqa 2,4 mlrd AQSh dollary kóleminde taýar eksporttaldy. Bul Malaızııa men Qazaqstan arasyndaǵy saýda jáne ınvestısııalyq baılanystardy jalǵastyrýda jaqsy nátıje beredi.
Jalpy alǵanda, Prezıdent Q.Toqaev aıtqandaı, Qazaqstan álemmen úzdiksiz yntymaqtastyǵyn arttyra beredi. Osy oraıda, Malaızııa – Qazaqstan seriktestigi syndarly negizde tereńdeıdi dep esepteımin.
Aleksandr ChOTRICh:
– Balqan túbeginiń elderi de Qazaqstanda bolyp jatqan saıası jáne ekonomıkalyq reformalardy jiti baqylap otyr, sondaı-aq qol jetkizip jatqan tabystaryńyz úshin qýanyshtymyz. Munyń bári Qazaqstan halqynyń ómir súrý deńgeıin arttyrýǵa múmkindik jasap, eldiń Ortalyq Azııadaǵy kóshbasshylyq mártebesin odan saıyn bıiktetetini sózsiz.
Ekonomıkalyq reformalarmen qosa, Prezıdent Q.Toqaev usynǵan saıası ózgeristerdi de qalt jibermeı qadaǵalap otyrmyz. Konstıtýsııanyń jańa jobasy jarııalandy. Bul eldi demokratııalandyrýǵa baǵyttalǵan naqty qadam dep aıtýǵa negiz bar. Sonymen birge ózge elder úshin úlgi bolary haq. Qazir Konstıtýsııa jobasyn sarapshylar halyqpen birge talqylap jatyr. Eger kópshilik tarapynan qoldaý tapsa, ózgerister ómirge enip, naqty jumys isteıtin bolady.
Qazaqstan áldeqaıda qarapaıym, tıimdi Parlament jasaqtaýdy tańdady. Bir palataly Parlament halyqqa burynǵydan da jaqyndaı túsedi. Meniń oıymsha, osy ózgeristerdiń arqasynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev demokratııalyq Qazaqstannyń negizin qalaýshy retinde tarıhta qalady.
– Búgingi konstıtýsııalyq reformaǵa onyń aldyndaǵy parlamenttik reformanyń kóterilýi túrtki bolǵany ras. Elimizde bir palataly Parlamenttiń qurylýyna qatysty qandaı pikir bildirer edińizder?
Zaınıdın QURMANOV:
– Qazaqstandaǵy Parlament reformasyn durys kózqaraspen qolǵa alynǵan jumys dep esepteımin. Parlament – kadrlyq rezerv, ıaǵnı eldiń basty kadrlyq korpýsy. Ádette eldiń bolashaq mınıstrleri, premer-mınıstrleri, prezıdentteri dál osy jerden shyǵatyny belgili. Sondyqtan atalǵan ınstıtýt qyzmetiniń saıası turǵydan ońtaılandyrylýy durys qadam.
Jalpy tek Qazaqstan ǵana emes, burynǵy keńestik respýblıkalardyń barlyǵynda da HH ǵasyrǵa deıin parlamentarızm ınstıtýty bolmaǵany belgili. Bizdiń elderimiz úshin bul áli de damý men qalyptasý kezeńindegi organ. Osy oraıda, meniń oıymsha, parlament eń aldymen eldi basqarýdy úırenýi kerek. Ol jerde otyrǵan halyqtyń ókilderi – depýtattar bul máselege sergek qarap, memlekettiń saıası baǵdaryn qalyptastyrýdy, baǵyt-baǵdaryn aıqyndaýdy, damý baǵdarlamalaryn jasaý men onyń oryndalýyn qadaǵalaýdy, halyqty alǵa bastaýdy meńgerýi shart.
Meniń pikirimshe, Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstannyń bolashaq Parlamentiniń jumysyn, jalpy parlamentarızm salasyn jaqsy túsinedi. Ol qaı kezde de jaqsy kadrlarmen qosa, senimdi saıası ınstıtýttardy qalyptastyrýdy kózdeıdi. Al Parlament – memleket taban tireıtin eń mańyzdy saıası ınstıtýttyń biri. Jalpy Ortalyq Azııa elderiniń burynǵy prezıdentteri eldiń Parlamentine baıypty qaramaǵanyn kóremiz. Sonyń saldarynan Parlamentter el basqarý isinen shet qaldy. Eger Parlament durys quralyp, jumysy júıelense, memlekettiń basqa bılik organdary da jasandylyqtan arylyp, shynaıy jumys pen saıasatty júrgizetin bolady. Mine, osyndaı eldiń bolashaǵy bar.
Sonymen birge Qazaqstan Parlamentiniń «Quryltaı» dep atalýyn da qoldaımyn. Bul oǵan ulttyq reńk beredi. Jalpy, «quryltaı» – bizdiń halyqtarymyzdyń kóne túrkilik tarıhynan tamyr tartatyn uǵym. Onyń búgingi saıası ómirimizden de kórinis tapqany – utymdy qadam.
– Elimizde jańa Konstıtýsııanyń jobasy jarııalanyp, halyq talqysyna usynyldy. Jalpy, aldaǵy ýaqytta bul ózgeristerdiń el ómirine yqpaly qalaı bolady dep oılaısyzdar?
Hamza RIFAT:
– Eldiń bolashaǵyna qatysty reformalar saıası turaqtylyq pen uzaqmerzimdi ornyqtylyqqa yqpal ete alady. Neǵurlym aıqyn konstıtýsııalyq negiz qalyptassa, áleýmettik jáne ekonomıkalyq transformasııany ońaı basqarýǵa, ınvestorlardyń senimin qoldaýǵa jáne Qazaqstannyń Eýrazııadaǵy senimdi seriktes retindegi rólin arttyrýǵa kómektesedi.
Eger reforma dáıekti túrde júzege asyrylsa, memleketke azamattardyń qajettilikterine tıimdirek jaýap berýge jáne birlik pen birtindep ilgerileýdi saqtaýǵa kómekteseri sózsiz. Osy turǵydan alǵanda, bıylǵy konstıtýsııalyq reforma Qazaqstannyń baǵytyn ózgertýdi emes, egemen, turaqty jáne zamanaýı memlekettiń irgetasyn nyǵaıtýdy kózdeıdi.
Zaınıdın QURMANOV:
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamalary halyq tarapynan qoldaý taýyp, ári qaraı jalǵasatynyna senim mol. Aldaǵy ýaqytta Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy demokratııanyń besigine aınalady dep úmittenemin. Qazirgi júrgizilip jatqan reformalar sonyń bir aıǵaǵy. Q.Toqaev Qazaqstannyń, jalpy bizdiń aımaǵymyzdyń keleshegi demokratııalyq damýda ekenin anyq kórip otyr. Shynaıy saıası ınstıtýttary, shynaıy Parlamenti men Prezıdenti, shynaıy Úkimeti men jergilikti ózin-ózi basqarýy bar eldiń bolashaǵy da zor. Bálkim ázirge qoǵamnyń bári bul ózgeristiń parqyn túsinbeıtin shyǵar. О́ıtkeni kez kelgen reformanyń qarsylastary da bolatyny zańdylyq. Biraq biz sarapshy retinde aıtarymyz, Qazaqstanda eski júıeden qalǵan paıdasyz tájirıbeden birtindep arylý úderisi júrip jatyr. Bul – mańyzdy betburys.
Dóńgelek ústeldi júrgizgender –
Eskendir ZULQARNAI,
Gúlnar JOLJAN,
«Egemen Qazaqstan»
