Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
10 aqpanda Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jarty jyldan beri jan-jaqty pikir aıtylyp júrgen eldiń basty qujatynyń jaı-kúıine egjeı-tegjeıli toqtaldy. Konstıtýsııalyq komıssııa quramyna eldiń eń tańdaýly perzentteri iriktelgeni, onyń on otyrysynda qujattyń ábden pisip-jetildirilgeni, sıfrlyq platformalar arqyly birneshe myń usynys kelip túskeni qoǵamnyń saıası mádenıeti jáne belsendiligi artyp kele jatqanyn tamasha tanytady. Prezıdent «Árıne, qazirgi Konstıtýsııamyzdyń mán-mańyzyn eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Sońǵy 30 jylda jetken barlyq jetistigimizdiń bastaýynda Ata zańymyz turǵany sózsiz» degendi de qadap kórsetti. Bul da bolsa, ádilettiliktiń bir belgisi dep bilemiz.
Sonymen qatar osy jyldar ishinde 1995 jylǵy Konstıtýsııany jıi-jıi jamap-jasqaýmen kelgenimiz de jasyryn jaı emes. Parlament Májilisiniń depýtattyǵyna eki ret saılanǵan adam retinde ózimiz de sol istiń qaınaǵan ortasynda júrgenbiz. Shyn máninde búginde qoldanystaǵy Konstıtýsııany qarapaıym adam turmaq, maman zańgerdiń óziniń túsinip oqýy qıynǵa túsip qaldy. Nege olaı deımiz? Negesi sol, shamamen úsh baptyń bireýine ózgeris engizilgen, solardyń bárine eskertpe jasalǵan kúıde tur...
Tutastaı alǵanda jańa Konstıtýsııanyń jobasyn bitken iri is retinde baǵalaýdyń jóni bar. Adam quqyqtary men bostandyqtary alǵash ret memlekettiń negizgi basymdyǵy retinde jarııa etilgeni, birlik pen yntymaqtastyq, ultaralyq jáne dinaralyq kelisim memlekettiligimizdiń negizi retinde belgilengeni, Egemendik pen Táýelsizdiktiń, birtutastyqtyń, aýmaqtyq tutastyqtyń ózgermeıtin qundylyqtar sanatyna jatqyzylǵandyǵy bárimizdiń kóńilimizden shyǵady. Konstıtýsııa birlik pen kelisimdi nyǵaıta túsetini elimiz úshin erekshe mańyzdy.
«Egemendik pen Táýelsizdikti qorǵaý» degen tirkeske nazardy erekshe aýdarǵymyz keledi. Bylaı qaraǵanda, 1990 jyly jarııalanǵan Egemendik 1991 jylǵy Táýelsizdiktiń bastapqy belesi sııaqty kórinedi. Biraq máseleniń máni – tereńde.
Táýelsizdik – Egemendik perzenti. Aldymen egemendik almasaq, kelesi jyly táýelsizdik jarııalaı almas edik. Sondyqtan da ulttyń uly merekesi retinde Respýblıka kúni belgilenip otyr.
Egemendik – memlekettilik negizi. Jalpy, biz endigi jerde derbes elmiz, táýelsiz memleketpiz degendi dál burynǵy kúıinde aıta da, jaza da bermeýimiz kerek te shyǵar. Sebebi táýelsizdik – memlekettiń qalypty túri. Táýeldi memleket bolmaıdy. Táýeldi halyq memleket qura almaıdy. Biz táýelsizdik ıdeıasyn kóp aıtqanda, kóp jazǵanda oqyrmannyń, kórermenniń, tyńdaýshynyń boıyna, oıyna erkin elmiz, derbes memleketpiz degen uǵymnyń sát saıyn, saǵat saıyn uıalaı berýin kózdedik. Kezinde bul ıdeologema ózin-ózi aqtady. Naqty nátıjesin berdi. Endi jańa ıdeologemalar sanada ornyǵýǵa tıis. Olar jańa Konstıtýsııadan óz ornyn tapqaly otyr.
Konstıtýsııa mátininde ár baptyń, ár tarmaqtyń bólekshe máni bolady. Bir mysal. Neke týraly aıtylatyn 30-bapqa mynandaı 2-tarmaq qosylǵan: «Neke – er men áıeldiń memleket zańǵa sáıkes tirkegen erikti jáne teń quqyqty odaǵy». Ne úshin? Er men áıeldiń nekelesetini onsyz da belgili emes pe? Joq, máseleniń masqarasy sonda – qazir buny onsyz da belgili ǵoı deı almaısyz... Qysqasy, Qazaqstan Respýblıkasynda er men áıel ǵana nekege tura alatyn bolady. Myna zaman zań tilimen osylaı jazýǵa májbúr etip otyr. Al Konstıtýsııa bizdiń ómirimizdiń bar qyryn retteýge tıis.
Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Jobany qoldanystaǵy Konstıtýsııamen salystyra qaraǵan adam bylaısha ózgeriske túspegendeı kórinetin baptardyń ózinde jekelegen sózderdiń qosylǵanyn, jekelegen sózderdiń alynyp tastalǵanyn baıqaıdy. Mysaly, «Konstıtýsııalyq qurylys negizderi» bólimindegi 6-baptyń 3-tarmaǵyn oqyp kóreıik:
«Maqsaty nemese áreketi konstıtýsııalyq qurylys negizderin kúshtep ózgertýge, Qazaqstan Respýblıkasynyń tutastyǵyn jáne qoǵamdyq tártipti buzýǵa, ulttyq qaýipsizdikke nuqsan keltirýge, soǵysty, áleýmettik, násildik, ulttyq, dinı arazdyqty qozdyrýǵa baǵyttalǵan qoǵamdyq birlestik qurýǵa jáne onyń qyzmetine, sondaı-aq zańnamada kózdelmegen áskerılendirilgen jasaq qurýǵa tyıym salynady». Qazirgi Konstıtýsııada turǵan «tektik-toptyq jáne rýlyq arazdyqty qozdyrýǵa» degen sózder alynyp qalyp otyr. 1995 jylǵy Konstıtýsııa qabyldanǵanda elimizde tektik-toptyq astamdyq kórinisteri kezdesip qalatyn. Eldiń biraz qalasynda belgili bir tek-toptardyń («soslovıe») áskerı kıimmen sherýletip, qylyshyn salańdatyp júrýi jańa ǵana toqtatylǵan kez edi. Sony endi boldyrmastaı etip, shegelep jazý qajet boldy. Prezıdent qoldanystaǵy Konstıtýsııanyń elimiz endi ǵana eńsesin tikteı bastaǵan kezde qabyldaǵanyn, onda Táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńindegi qıyn kúnderdiń izi bar ekenin aıtqanda osyndaı jaılardy ańǵartyp ótken edi. Rý máselesi de kún tártibinde turǵan bolatyn. Qazir de, mysaly, áleýmettik jelide júzderdi, rýlardy alalap sóıleý kezdespeı turmaıdy, munyń sanadaǵy silemderi aldaǵy kezde aldan shyǵa berýi de múmkin. Biraq solaı eken dep, biz Konstıtýsııamyzǵa rýlyq bólinisti naqtylap jazar bolsaq, onda jalpyulttyq birlik áli qol jetpegen maqsat bolyp shyǵar edi. Al biz – ol maqsatqa qol jetkizgen elmiz. Qazirgi qazaq – júz, taıpa, rý bıiginen ótken, jahandanýdyń jantalasty jarysyna kirisip ketken, básekege qabiletti halyq, órkenıetti el bıigine jetken qazaq. Konstıtýsııa bizdiń sol tuǵyrymyzdy tııanaqtap tur.
Biraz ýaqyt buryn aldyn ala jarııalanǵan mátindi talqylaý barysynda birqatar bapqa naqty-naqty túzetý engizilgeni – nazar aýdararlyq jaı. Sonyń biri – 9-baptyń 2-tarmaǵyndaǵy «Memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylady» degen sóılemde «teńniń» «qatar» sózimen almastyrylǵany. Jobanyń baspasózde jarııalanyp, referendým talqysyna usynylǵan nusqasynda bul sóılemniń aıaq jaǵy «qazaq tilimen qatar orys tili resmı túrde qoldanylady» dep qazaqy, jatyq jazylýy da súısinerlik. Konstıtýsııada ár sóılem ǵana emes, ár sóz tirkesi ǵana emes, ár sóz mańyzdy. Bul ózgeriske oraı sınonımdi sınonımmen almastyrǵannan ne ózgeredi deýshiler tabylar. Negizinde qaı tilde de júz paıyz birdeı maǵyna beretin eki sóz kezdespeıdi. Tipti máni tolyq birdeı sınonım sózder de tilde tabylmaıdy. Ondaı sózderdiń bireýin ýaqyttyń eleýishi-aq alyp tastaıdy. Ár sózdiń óziniń maǵynasy, salmaǵy, júgi, reńki bolady. Aıtalyq, orys tilindegi «naravne» jáne «narıadý» sózderiniń de eptegen aıyrmasy bar. О́zimiz kóbirek qaraıtyn Pýshkınnen mysal keltireıik. «Konechno, Avdotıa Andreevna vospıtyvala menıa naravne s svoeıý plemıannıseıý» degendi «Árıne, Avdotıa Andreevna meni óziniń jıenimen teń etip tárbıeledi» dep alamyz. «...tverdoe, mırnoe edınodýshıe mojet skoro postavıt nas narıadý s prosveshennymı narodamı Evropy» degenin «...berik, beıbit biraýyzdylyq bizdi kóp uzamaı Eýropanyń oqyǵan halyqtarynyń qataryna qoıa alady» dep qazaqshalaımyz. Sol sııaqty «teń» jáne «qatar» sózderiniń de ózindik reńki bary anyq.
«Teń» – birdeıliktiń, teńbe-teńdiktiń, para-parlyqtyń belgisi. Júsipbek Aımaýytuly «Qunyń joq, qorlyqta óship eń, Terezeń tóremen boldy teń» degende sony aıtqan. Qoǵamdyq-áleýmettik turǵydan qaraǵanda «teńdik» – teń quqyqtylyqtyń, erkindiktiń, bostandyqtyń balamasy. Etnografııalyq jaǵynan kelsek, «teń» dep túıege salmaǵyn birdeı etip býyp-túıetin júkti de aıta beredi. Al «qatar» sózinde belgili bir tártippen tizilýdiń reti, tıisti orny degen maǵyna basymyraq. «Qatarǵa qosylý», «qatarǵa turý», «qatar qoný» sózderinde rettiliktiń saryny seziledi. Aýyspaly maǵynada qoldanǵanda «qatar» «mańy, qasy, jany» uǵymdaryn beretini taǵy bar.
«Teń» sózin «qatar» sózimen almastyrý – formaldy túzetý emes, mándik aıqyndaý. «Teń» uǵymy fılologııalyq turǵydan mártebelik birdeılikti, ıaǵnı quqyqtyq jáne sımvoldyq deńgeıde aıyrmanyń joqtyǵyn bildiredi. Bul sóz qoldanylǵan jerde ıerarhııa bolmaıdy, basymdyq joıylady. Demek, «resmı til teń dárejede qoldanylady» degen tujyrym memlekettik tildiń aıryqsha mártebesin kómeski etedi. Al «qatar» sózi – ilespeli, birge qoldaný maǵynasyn beredi. Ol qoldanylý múmkindigin moıyndaıdy, biraq teńestirýdi talap etpeıdi» – áleýmettik jelidegi bul pikir ábden oryndy.
Orys tiliniń eldegi qazaqtyń sany eldegi halyqtyń 40 paıyzyn quraǵan 1995 jyly qazaq tilimen teń qoldanylýy qandaı tabıǵı bolsa, qazaqtyń sany eldegi halyqtyń 70 paıyzynan astamyn quraǵan 2026 jyly qazaq tilimen qatar qoldanylýy – sondaı tabıǵı. Memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda qazaq tilimen qatar resmı túrde qoldanylatyn orys tili bizdiń jalpyulttyq birligimizge de berik qyzmet ete beredi.
Jalpy, biz «jalpyulttyq birlik» uǵymyna qazirgiden de kóp kóńil bólgenimiz jón. El halqynyń múddesin bildiretin joǵary konsýltatıvtik organ bolyp tabylatyn bolashaq Qazaqstan Halyq Keńesi endi Konstıtýsııada (3-baptyń 1-tarmaǵy) kestelenetin osy uly ıdeıany dáıim tý etip ustaıtyny kúmánsiz. Bir dildilikke, ıaǵnı bir júrektilikke, bir tilektilikke jetpegen eldi tipti bir dindilik te, tipti bir tildilik te saqtap qala almaıdy túptiń túbinde. Tili basqa – tilegi bir, júzi basqa – júregi bir qoǵam qurý, adamdardy jurttan halyqqa, halyqtan ultqa ulastyratyn uly úderistiń arqasynda uıysý kez kelgen memlekettiń udaıy ustanar muraty bolýǵa tıis. Ult – ýaqyt pisip-jetildiretin uǵym, tarıhı kategorııa, barshamyzdy biriktirer bir bıik. Myna álemdegi memleketterdiń basyn qosqan eń mártebeli uıymnyń Birikken Ulttar Uıymy dep atalatyny tipti de tegin emes. Ulttar ǵana memleket qura alady. Ulttar ǵana el bolyp tura alady. Ultqa uıysa almaǵandar uıpalanady. Tarıhtyń qatal zańy – osy.
Keıingi jyldardaǵy ózgerister ult sanasyna yqpal etkenin, tipti zor silkinis ákelgenin Memleket basshysy taǵy da atap aıtty. Sol silkinistiń kelisti bir kórinisi – jańa Konstıtýsııanyń ómirge kelýi.
Keshe «Egemen Qazaqstan» gazeti bastaǵan BAQ-ta jobasy jarııalanǵan jańa Konstıtýsııa – kemel keleshegimizdiń kepili. Prezıdent 15 naýryzǵa belgilegen respýblıkalyq referendýmnyń halyq birligin taǵy da tanyta túsetinine, otandastarymyzdyń Ádilet, Zań men Tártip jolyn qoldaýynyń aıshyqty aıǵaǵyna aınalatynyna senemiz. Referendýmda belsendilik tanytý, azamattyq ustanymdy aıqyndaý, ult sanasynyń bıiktigin kórsetý eldigimizdiń úlken bir synaǵy ekeni esten eki eli shyqpasa deımiz. Oń jol tileımiz.
Saýytbek ABDRAHMANOV,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
