Transshekaralyq saýda men ıntegrasııa
2025-2026 jyldarǵa arnalǵan boljamdar Qytaı IJО́-iniń 4,5-5% deńgeıinde ósetinin kórsetedi. Osy oraıda ıýan (CNY) baǵamnyń qubylmalylyǵyna qaramastan, halyqaralyq esep aıyrysýdaǵy mańyzdy balamaǵa aınalyp otyr. Qytaı valıýtasy HVQ-nyń SDR qorjynyna qosylýy, joǵary turaqtylyǵy jáne jahandyq tólemderdegi úlesiniń artýy (3%-dan astam) arqasynda tartymdylyǵyn dáleldedi. 2025 jyly ıýan Qytaıdyń transshekaralyq saýdasyndaǵy eń tanymal valıýta atanyp, 48% úleske jetti. Bul kórsetkish valıýtalyq táýekelderdi aıtarlyqtaı tómendetedi. Linklaters sarapshylarynyń paıymdaýynsha, Qazaqstan úshin ıýandi paıdalaný alypsatarlyq emes, tereń qoldanbaly sıpatqa ıe. Qytaı ekonomıkasymen ósip kele jatqan ıntegrasııa men ortaq ınfraqurylymdyq jobalar ıýanmen naqty ótimdilikti qamtamasyz etýdi talap etedi. «Bir beldeý – bir jol» bastamasy aıasynda boryshtyq naryq arqyly tartylǵan qarajat jobalarǵa qaıta ınvestısııalanyp otyr. Osylaısha, Qazaqstan óz múddelerin syrtqy qubylmalylyqtan qorǵaı otyryp, dollarlyq júıeden tys kapıtaldy josparly túrde qalyptastyryp keledi.
О́tken jyldyń qańtar-jeltoqsan aılarynda ıýanniń netto-satý kólemi 1,7 mlrd teńgeni qurady. bul 2024 jylmen salystyrǵanda 17,2%-ǵa artyq. Aıyrbastaý pýnktterinde qytaılyq ıýandi «taza» satý kórsetkishi besinshi jyl qatarynan ósip, sońǵy tórt jylda jylyna 1 mlrd teńgeden asyp tústi. Qytaı ıýaniniń resmı baǵamy ótken jyly orta eseppen 72,6 teńge boldy. Bul 2024 jylǵy kórsetkishten 11,2%-ǵa joǵary. Salystyrý úshin aıtsaq, bir jyl buryn ıýan baǵamy nebári 1,3%-ǵa ǵana ósken bolatyn.
Aqpan aıynda ıýan baǵamy nege qymbattady?
Bıylǵy jyldyń basynda ıýan baǵamy orta eseppen 72,8 teńgeni qurady. Bul ótken aımen salystyrǵanda 0,3%-ǵa, al 2025 jyldyń qańtarymen salystyrǵanda 1,3%-ǵa joǵary. Jyldyń ekinshi aıyn qytaı valıýtasy 72,1 teńge shamasynda bastasa, 3 aqpanda 0,9%-ǵa qymbattap, 72,8 teńgege jetti. Jalpy, jyl basynan beri ıýan baǵamy 0,6%-ǵa ǵana ósti (2026 jylǵy 1 qańtardaǵy kórsetkish – 72,3 teńge). Belgili sarapshy Rasýl Rysmambetovtyń aıtýynsha, qytaı valıýtasynyń ózindik erekshelikteri bar.
«Iýan baǵamy - kóp jaǵdaıda saıası. Qytaı dollardyń ornyn tolyǵymen aýystyrýǵa umtylmaıdy, sebebi ol kapıtaldy qatań baqylaýdy talap etedi jáne ekonomıkanyń naqty sektoryna zııan keltirýi múmkin. Ony qytaı taýarlaryn tartymdy etý úshin QHR Kommýnıstik partııasy keıde azdap álsirete otyryp ornatady», deıdi Rasýl Rysmambetov
Elimizdegi aıyrbastaý pýnktteri besinshi jyl qatarynan qytaı ıýaniniń «taza» satylymyn arttyryp keledi. Sońǵy tórt jylda bul kórsetkish jyl saıyn 1 mlrd teńgeden asyp túsken. Sonymen qatar ıýandi «taza» satý kórsetkishi 2025 jylǵy shildeden jeltoqsanǵa deıin turaqty ósim kórsetti. Jeltoqsan aıynda netto-satý kólemi 196 mln teńgeni qurasa, eń joǵarǵy kórsetkish – 419,2 mln teńgege jetken. Teris dınamıka tek naýryz (-9,3 mln teńge) jáne maýsym (-16,6 mln teńge) aılarynda ǵana baıqaldy. Qytaı valıýtasyna degen suranystyń artýy onyń birqalypty nyǵaıýymen tikeleı baılanysty. Iýanniń ortasha resmı baǵamy 2025 jyly 72,6 teńgeni qurady. Bul 2024 jylǵy ortasha deńgeıden 11,2%-ǵa joǵary. Salystyrý úshin aıtsaq, bir jyl buryn baǵamnyń ósýi nebári 1,3% bolǵan edi.
2026 jylǵy qańtarda ıýanniń ortasha baǵamy 72,8 teńge deńgeıinde qalyptasty. Bul jeltoqsandaǵy mánnen 0,3%-ǵa, al ótken jyldyń qańtarynan 1,3%-ǵa joǵary. Aqpan aıyn 72,1 teńgemen bastaǵan valıýta 3 aqpanǵa qaraı 0,9%-ǵa qymbattap, qaıtadan 72,8 teńgege jetti. Jyl basynan beri baǵamnyń jalpy ósimi 0,6%-dy qurady.
Elimizge Azııadan keletin ınvestısııa kólemi 68 mlrd dollarǵa jetti
Qazaqstannyń Azııa, Eýropa, Islam jáne Halyqaralyq bankterden, sondaı-aq Japonııa men Germanııanyń kredıttik agenttikterinen alǵan qaryzdary ótken jylmen salystyrǵanda qysqardy. Alaıda, Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Eksport-ımport bankimen nesıelendirý úderisi burynǵy deńgeıde qalyp otyr. Qazirgi tańda Qytaı banki berilgen nesıeler kólemi boıynsha segiz halyqaralyq damý bankiniń ishinde 4-orynda tur.
«Samuryq-Qazyna» China Development Bank-pen 1 mlrd dollar nesıe jelisi týraly kelisimge qol qoıdy. Onyń edáýir bóligi ıýanmen nomınasııalanady. Sondaı-aq 10 mlrd ıýanǵa Panda Bonds oblıgasııalyq baǵdarlamasy bekitildi. «Samuryq-Qazyna» óz qaryzyn Qytaıdyń sheteldikter úshin jabyq ishki qor naryǵyna ornalastyratyn Qazaqstannyń alǵashqy emıtenti bolmaq. Al kvazımemlekettik kompanııalar Gonkongty tabysty ıgerip jatyr. «QazMunaıGaz» jáne Qazaqstannyń Damý Banki dim sum bonds (ıýanmen nomınasııalanǵan, biraq materıktik Qytaıdan tys shyǵarylǵan oblıgasııalar) shyǵarý boıynsha tıisinshe 1,25 mlrd jáne 2 mlrd ıýan kóleminde debıýt jasady.
Qazaqstanda jumys isteıtin qytaı bankteri (23 EDB arasynda aktıvter boıynsha 15-shi jáne 16-shy oryndarda) sońǵy úsh jylda aktıvter men kredıttik portfelderdiń ósýi boıynsha jedeldedi. «Almatydaǵy Qytaı Saýda-ónerkásiptik Banki» jáne «Qazaqstandaǵy Qytaı Banki» EB (Altyn Bank qytaı tarapynyń baqylaýynsyz) 2023 jyldan 2026 jylǵa deıin aktıvterdi 766 mlrd-tan 1,2 trln teńgege deıin (56%-ǵa), al nesıe portfelin 181 mlrd teńgege, ıaǵnı tórt esege ósirdi.
Qytaılyq bankterde paıyzdyq marjanyń mólsheri naryqtaǵy ortasha kórsetkishten sál tómen, biraq sońǵy úsh jylda kútiletin zalaldy qaryzdarǵa arnalǵan qarajat – provızııalardyń mólsheri artqan. Qytaılyq bankter, eń aldymen, QHR ınvestorlaryna baǵdarlanǵan operasııalyq-esep aıyrysý uıymdary retinde jumys isteıdi.
Iýan nege tartymdy valıýtaǵa aınaldy?
Artyqshylyqtar pıramıdasynyń negizinde qarajat tartý qunynyń dollarmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı tómen. Odan keıingi kezekte táýekelder faktory tur. Amerıkandyq valıýta budan bylaı monolıtti de, minsiz de emes. JIО́-niń 120% -y (37 trln dollar) memlekettik qaryzy bar amerıkandyq ekonomıkanyń qurylymdyq problemalary jeke ınvestorlar men ortalyq bankterdiń qyzyǵýshylyǵyn neǵurlym qorǵanysh aktıvteri jaǵyna qaraı jyljytady. Ulttyq bank altynǵa basymdyq berdi: 2025 jyly rezervtegi baǵaly metaldyń úlesi 52%-dan 72%-ǵa deıin ósip, valıýtalyq táýekelderge táýeldilikti tómendetti.
Linklaters halyqaralyq zań kompanııasynyń seriktesi Terens Laý Qazaqstanǵa ıýan abstraktili qarjy quraly retinde emes, naqty mindetter úshin jumys valıýtasy retinde qajet ekenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, Qytaımen yntymaqtastyq kólemi men ıýanǵa degen suranys qoldanbaly sıpatqa ıe bolyp, tikeleı ınvestısııalyq aǵymdarmen tyǵyz baılanysty deńgeıge jetti. Sonymen qatar sarapshylar ıýan róliniń ósýi Qytaıdyń ishki ekonomıkalyq qıyndyqtary – ónerkásiptik ósimniń baıaýlaýy jáne qurylys sektoryndaǵy daǵdarys aıasynda oryn alyp otyrǵanyn alǵa tartady. Alaıda, Qazaqstan úshin bul táýekel emes, kerisinshe, iri saýda seriktesimen neǵurlym pragmatıkalyq jáne ártaraptandyrylǵan qarjylyq ózara is-qımyl faktory.
Osylaısha, Qazaqstannyń ıýange degen qyzyǵýshylyǵyn dástúrli valıýtalardan bas tartý emes, álemdik ekonomıkanyń ózgermeli qurylymyna beıimdelý dep qabyldaǵan jón. Bizdiń naryqta Qytaı birtindep tek óndiristik qana emes, qarjylyq ortalyq retinde de pozısııasyn nyǵaıtyp keledi.
