Beksultan Nurjeke, Qazaqstannyń Halyq jazýshysy: Keleshekke degen úmit shyraǵy eshqashan da sónbeýge tıis

– Suraǵyńdy túsindim. «Kódektiń ádebı obrazyn nege jasamadyńyz?» degeli otyrsyń ǵoı. «Aı, dúnıe-aı» romanyna uzaq jylǵy daıyndyqpen keldim. Ol shyǵarmadaǵy árbir sıýjet, árbir detal shynaıy ómirden alyndy. Sondyqtan qalamger retinde tarıhı tulǵanyń beınesinen góri halyqtyń basynan ótken jaǵdaılardy, col bir qıly kezeńdegi buqaranyń hál-kúıin oqyrmanǵa jetkizýdi mańyzdy dep bildim. Romannyń basynda Kódek aqyn dombyramen án aıtyp otyrǵanyn sýrettep, sosyn bul tulǵaǵa qaıta oralmaýymnyń ózindik sebebi bar. Birinshiden, Kódek Qarqara kóterilisinen keıin elmen birge úrkip, shekara asyp ketti. Kóteriliske basynan-aıaq qatysqan joq. Ekinshiden, meniń romanymnyń ózegi – bergi bet. Demek, shekaranyń arǵy jaǵyndaǵy Kódekke qaıyryla soǵýdyń qajettiligi bolmady. Úshin­shiden, basty keıipker Tazabek Kódektiń dombyramen án aıtyp otyrǵanyn kóredi, sosyn onymen qaıyra kezdespeıdi. Biz de ómirde bir tulǵamen jarq etip júzdesip, keıin ony kórmeýimiz qalypty jaıt qoı. Demek, ómirdegi jaǵdaı da dál osy shyǵarmadaǵydaı órbigen dep oılaýǵa bolady. Osyny bile tura bul araǵa ótirik qystyrsam, tarıhı shyndyqtan alystap keter edim.

– Sizdiń «Erli-zaıyptylar», «Bir ókinish, bir úmit», «Kútýmen keshken ǵumyr», «Beıtanys áıeldiń qu­pııasy» syndy týyndy­la­ryńyz­dy erterekte jurt talasa oqydy. Keıinnen biryńǵaı tarıhı taqy­ryp­qa oıystyńyz. Siz ǵana emes, zamandas qalamgerlerińiz de osy joldy tańdap, deni ótken zamandy jazyp ketti. Munyń sebebi nede?

– О́zgege jaýap bere almaımyn, óz basym ulttyń ótkenin zert­te­gendi jaqsy kóremin, tarıhty búkil ǵylymnyń atasy dep bilemin. Sekseninshi jyldardyń basynda keńes odaǵy men qytaı arasyndaǵy toń jibip, barys-keris ulǵaıdy. Ol jaqtan kelgenderden kórshi eldiń mektepterinde Balqashqa deıingi atamekenimizdi «Sın ımperııasyna tıesili jer» dep oqytatynyn estidim. Buǵan tózýge bolmaıtynyn oılap, qazirgi Jetisýǵa eshkimniń kóz alartýǵa haqysy joq ekenin naqty tarıhı derektermen dáleldep, urpaǵymyzdyń sanasyna sińirý kerektigine kózim jetti. Osy nıetpen 1984 jyly «О́zender órnektegen ólke» degen kitabym jazyldy. Kitap jaryqqa shyǵysymen dúrbeleń bastaldy. О́zim biletin eki-úsh zamandas jazýshy Qazaqstan Ortalyq partııa komıtettiń hatshysy Zaqash Kamalıdenovke kitaptaǵy keı derekterdiń astyn qyzyl qaryndashpen syzyp turyp aparyp beripti. Sodan bir-aq kúnde baıaǵy baılar men bılerdi, handar men batyrlardy joqtaýshyǵa aınalyp, alashordashylar jazǵan derekterge súıengenim úshin basyma qara bult úıirildi.

– Naqty qandaı derekke súıen­genińizdi aıta alasyz ba?

– Muhametjan Tynyshbaevtyń Tashkentte basylǵan kitabyna silteme jasaǵanmyn. Tynyshbaev 1921–1922 jyldary Túrkistan avtonomııasynyń Jer-sý komıssarıatynda jumys istegen. Sol tusta jazǵan eńbekteri kádeme jarap edi. Menińshe, ol siltemelerde turǵan eshteńe joq. Ústime aryz túsirgenderdiń maqsaty «Jalyn» baspasyndaǵy qyzmetimnen ketirip, ornyma basqa adamdy basshy etý edi. Olar degenine jetip, Qazaqstan Ortalyq partııa komıtetiniń sezinde «О́zender órnektegen ólke» kitaby Qonaevtyń aýzymen synalyp, arada birneshe kún ótken soń «Jalyn» baspasyndaǵy jumysymnan qýyldym. Osylaı 1985 jyldyń 15 naýryzynan bastap, 1989 jyldyń 28 qarashasyna deıin tabany kúrekteı tórt jyl jumyssyz júrdim. «Shıetteı bes balasy bar edi, inisimen, kelinimen bir úıde turýshy edi. Obal boldy-aý» degen jan bolmady. Osylaı tarıhty jazamyn dep búkil dúnıe qarań qaldy.

Jeltoqsan kóterilisinen keıin jumystan negizsiz qýylǵanymdy aıtyp, Kolbınge shaǵym túsirdim. Kolbın shaǵymdy Oljas Súleıme­nov­ke joldapty. Jazýshylar oda­ǵy­nyń basqarmasy aryzymdy derekti shyǵarmalar seksııasyna qaraýǵa jiberip, seksııa jetekshisi Sapar Baıjanov tarıhshylar men jazýshylardy jınap kitabymdy talqylaýǵa shyǵardy. Qazirgi Mámbet Qoıgeldi bastaǵan tarıhshylar da, ózimizdiń múıizi qaraǵaıdaı jazýshylar da kitaptaǵy derekterden qatelik tappady. Talqylaýǵa qatysqandardyń aıt­qan­dary «Shyndyqqa shań juq­paıdy» degen taqyryppen «Qazaq ádebıeti» gazetinde jarııa­lanyp, ádildik ornap, qyzmetime oral­dym. Osy bir oqıǵadan keıin halyqtyń keshegisin qoparyp jazýdan bezip ketýdiń ornyna odan ári shıryǵa tústim. Bir ǵalymnyń «Saǵan bireýler óre túregelip qarsy shyqsa, onda shyndyq seniń jaǵyńda» degen sózi bar. Sol sóz demeý berip, tarıhqa birjola bet burdym desem de bolady.

– Tarıhty qaýzaı bersek, áńgi­memiz uzap keter, aǵa. Suh­baty­myz­dyń óze­gin alǵashqy po­ve­sińiz­diń jarııa­lanýyna septigi tıgen Muqaǵalıǵa qaraı bursaq. Qazir Muqaǵalı týraly túrli estelik aıtatyndar kóbeıdi. Solarǵa qarata «ar­ýaq aldynda ótirik aıtýdan qorqý kerek» dep aıtqan ekensiz.

– Ádebıet tabaldyryǵyn attaǵan sátte-aq Muqań aǵalyq alaqany­men mańdaıymnan sıpady. Aǵa­­nyń da aǵasy bolady ǵoı. Keıde «Muqaǵalıǵa kóziniń tirisinde ini­lik jasap jarytpadym-aý» dep qına­latyn kezderim de bolady. Meni ókindiretini keıbireýler Muqaǵalıdy únemi iship júretin alqash ataǵysy, endi bireýleri ol jaǵyn jasyryp, maqtaı bergisi keledi. Eń durysy – shyndyqtan alys ketpeý. Qandaı aqyn bolsyn, óziniń kóńil kúıin jazady ǵoı. Syrttan qarasań, Muqaǵalı da sol aqyndar jazǵan sóz ben uıqasty qoldanady. Biraq áseri basqasha. Nege? Biz qaıǵyny «qaıǵyrǵan adam ne isteýi múmkin?» dep elestetip otyryp jazamyz, al Muqań óıtip elestetpeıdi, ózi qaıǵyryp otyryp qaǵazǵa túsiredi. Sondyqtan onyń óleńi ómirdiń óz týyn­dysy bolyp shyǵady.

Muqańnyń búkil ómiri kóz aldymda ótti deı almaımyn. Dese de, az aralastyq deýge de kelmeıdi. Búgin oılap qarasam, Muqaǵalı aǵa bolmasa «Kináli mahabbat» atty alǵashqy povesimdi jaryqqa shyǵara almas edim. Baqytyma qaraı, kútpegen jaǵdaıda aldymnan Muqaǵalı Maqataev shyǵyp, eki jyl tabandylyqpen kúresip júrip, shyǵarmamdy «Juldyz» jýrnalyna jarııalady. Osylaı «Kináli mahabbat» ádebıettegi jolymdy ashty. Keıin 1969 jyly qyzmet babymen Almatyǵa aýysyp, Muqańmen jıirek júzdesetin boldyq. Alaıda «sol bir kezdesýlerdiń bári bastan-aıaq esimde, umytqam joq» dep ótirik aıta almaımyn. Esimde qalǵandaryn estelikterimde jazdym. Ony qazir qaıtalap aıtyp jatýdyń keregi shamaly. Qajet adam taýyp oqyr. Muqaǵalıdyń inisi retinde búkil shyǵar­malaryn jınaqtap, bárin jaryqqa shyǵarýǵa kómegimdi aıaǵan joqpyn. Qalaı desek te, aǵamnyń arýaǵy maǵan razy bolar dep oılaımyn.

– Bizde o dúnıelik tulǵalardy bir­jola áýlıege aınaldyryp alatyn minez baıqalady. Tipti el bas­qarǵan azamattardy bir-birine qarsy qoıatyndar da joq emes.

– Jurtty keńes ıdeologııasy ótirik­ke ábden úıretip tastaǵan. Máse­len, orystyń búgingi ǵalymdary men jýrnalısteri muraǵattardy qoparyp, keńes dáýirindegi jalǵandyq pen zul­mat­ty ashyp kórsetip jatyr. Al bizde naqty qujatqa súıený joq. О́ziń aıtqandaı o dúnıelik bolǵandardyń denin «áýlıe» qylyp jiberdik. «О́lgen adamnyń jamany joq» dep keıbir tul­ǵalardyń ultqa ja­sa­ǵan qııa­na­tyn, ómi­riniń kóleńkeli tustaryn, pen­de­shi­ligin aıt­qy­myz kel­meı­di. «О́tiriktiń quı­ryǵy bir-aq tutam» degen mátel jal­ǵan eken. Ke­ıin­gi otyz jyl­da óti­rik­tiń tym ómir­sheń bo­la­­tynyna kózim jetti. Osyndaı jal­ǵan­dyq­tardy áshke­re­leı almaı otyryp, keńestik ke­zeńdegi el basqarǵan tulǵalardy, ulttyń zııa­lylaryn bir-birine qarsy qoıatyn, ıaǵnı qısynsyz arýaqtardy arpalystyratyn psıhologııa paıda boldy. Mysaly, Dinmuhammed Qonaev pen Jumabek Táshenovti, Muhtar Áýezov pen Sábıt Muqanovty bir-birimen jaýlastyrǵannan búgingi qazaq ne utady? Qonaev pen Táshenov – bir komandanyń adamdary. Ol kezde árbiriniń saıası qyzmet, laýazymy, halqyna degen ádildigi boldy.

Biz eń aldymen, Qonaevtyń táýelsiz memlekettiń basshysy emes ekenin umytpaýymyz kerek. Ol keńes odaǵyna tolyqtaı bodan kúıdegi Qazaqstandy basqardy. Buryndary «Prı Kýnaeve kazahı prıshlı v sebıa» degen áńgime jıi aıtylatyn. Osy sózde shyndyq bar. 1932 jyldardaǵy asharshylyqtan bastap, tyń ıgerýge deıin ultymyz qanshama qyrǵyndy, qýǵyn-súrgindi kórdi. Tek Qonaev zamanynda ǵana qazaq esin jıdy. Ol tóńkeris jasap, táýelsiz el bolýǵa talpynbaǵan shyǵar. Biraq keńestik júıede otyryp, elimizge salystyrmaly túrde turaqtylyq ornatty. Máselen, Nemis avtonomııasy qurylmaq bolǵanda Qonaev Odaq basshylarynyń sheshimine ashyq qarsy shyqsa, ortalyqpen qatynasy úzilip, al kelisse halyqtyń aldynda qarabet bolar edi. Osyndaı eki ottyń ortasynda turǵan Qonaev Táshenovtiń qajyr-jigerin paıdalana otyryp, jerimizdiń tutastyǵyn saqtap qaldy. Al Táshenov bolsa, el aıtqandaı bir ózi nemis avtonomııasyna qarsy bolyp, soltústigimizdi qorǵap qaldy desek qatelesemiz. Onyń qasynda Kákimjan Qazybaev bastaǵan Qonaev komandasynyń adamdary júrdi. Eger nemis avtonomııasyn qurýǵa Qonaev kelisse, ortalyq Táshenovtiń pikirimen sanaspas ta edi. Iаǵnı eki tulǵa bir maqsatta elge qyzmet etti. Bizde qazir osyndaı aqıqatty joqqa shyǵarǵysy keletinder kóp.

– Joǵaryda «О́zender órnektegen ólke» atty kitabyńyzdy Qonaevtyń synaǵanyn aıttyńyz.

– «О́zender órnektegen ólkeni» Qonaev synap, birneshe jyl jumyssyz júrgenim ras. Meni birinshi hatshy emes, onyń baıandamasyn daıyndap bergender tuqyrtpaq boldy. Osyndaı qısyndy kóre tura aqıqattan attap, tarıhı tulǵany birjaqty qaralaı bersem kim bolǵanym? Qonaev zamanyn aqtaǵym da, dattaǵym da kelmeıdi. Osyǵan deıin aqty – aq, qarany – qara dep kelemin.

– Beksultan aǵa, byltyr ádebıet­tegi tańdaýly 100 kitapty anyq­tadyq. «Solardyń ishinde keńes­tik kezeńniń ıdeologııasyn nasıhattaıtyn, sosrealızmniń shyrmaýynda jazylǵan kitaptar da júr» degen syn aıtyldy. Osy pikir qanshalyqty ádiletti?

– Júz kitap máselesine birjaqty qaraý durys emes. Mysaly, Sábıt Muqanovtyń «Botagózi» men «О́mir mektebin» oqyǵan urpaq sol zamannyń tynys-tirshiligin sezine alady. Ol týyn­dylardy búgingi kózqaraspen myń ret synasań da, «О́mir mektebi» sııaqty tanymdyq kitap tappaısyń. Goloshekınniń Qazaqstandy basqarýǵa kelgen jyldardaǵy adam janyn túr­shiktirer tarıhı shyndyqty Muqa­novtaı jazǵan kim bar? Keńestik kezeń­degi qalamgerlerdiń ádebıettegi ornyna baǵa bergende saıası júıeni de qaperde ustaý kerek. Keshegi aǵa býyn jazýshylar kommýnıstik júıege qarsy turǵan joq, biraq túrli qysymyn kóre júrip, shynaıy ómirdi týyndylaryna arqaý etti. Endi olardy kúresinge laqtyramyz deý – qatelik. Urpaq keshegini de, búgingini de salystyryp oqýǵa haqyly.

Ras, búkil el bolyp júz kitapty tań­dadyq delik. Meni sol tańdaýdan keıingi qadamymyz oılandyrady. Ol týyndylardy qaıtadan basyp shyǵaramyz ba? Ony el-jurtqa qalaı nasıhattaımyz, qalaı oqytamyz? Osy suraqtarǵa ja­ýap izdegen jón. Meniń oıymsha, júz avtordy tizimdep qoıa salýmen is bitpeýge tıis. Ol týyndylardy ár oblys, ár aýdannyń mádenıet bólimderi arqyly nasıhattamaq kerek. Sonda ǵana kitap taralymy ósip, oqıtyn ultqa aınalamyz.

– Kitapty qaıta basý degennen shyǵady. Siz basqarǵan «Jalyn» baspasynyń kitaptary, óz týyn­dy­laryńyz Ahmet Baıtursynuly­nyń emlesimen jaryq kórip keledi. Elden erek bolyp, keıingi ǵalymdar bekitken jazýdy qoldan­baýyńyzdyń sebebi nede?

– Qazaq tiliniń damýyna Ahmet Baıtursynuly men Halel Dosmuhamed­ulyn­daı eńbek sińirgen adam joq. Bul ekeýi ǵalym retinde qazaq til ǵylymynyń negizin saldy. Biraq otarlaýshy bılik bizdi aldymen arab álippesinen latynǵa, keıin latynnan kırıllısaǵa kóshirdi. Kırıllısaǵa kóshirýdegi negizgi maqsat qazaq tiliniń zańdylyqtaryn buzyp, birjolata orys tiline beıimdeý boldy. Osynyń saldarynan orystardan engen sózdi ózgertpeı jazý talaby ornyqty, álippemizge tilimizde joq tańbalar endi. Ahmet Baıtursynuly aqtalǵaly qyryq jylǵa jýyq ýaqyt ótti. Biraq bizdikiler onyń emlesine qaıta oralýǵa batyldyq ete almaı otyr. Qazaq tili qurylysy jaǵynan – jalǵaýly til. Demek, túbir sózdiń sońǵy dybysy jýan bolsa, oǵan jalǵanatyn qosymsha da jýan, jińishke bolsa jińishke bolýǵa tıis. Qazir biz osy úndestik zańyn saqtamaı, tilimizdi qurtyp tynatyn boldyq. Bul máselege qatysty qanshama maqala jazyp, máse­le kóterdim. Sózimdi tyńdar adam bolǵan joq. Sosyn qaıtemiz, ózimizdiń kitaptardy, jazǵan shyǵarmalardy eski emlemen basyp shyǵaryp, Ahmet Baıtursynuly syndy «El búginshil, meniki erteń úshin» dep dóńbekship jatamyz da qoıamyz.

Búgingi qazaq qarnynyń toqtyǵyna máz. Olar tilinen, tarıhynan, ulttyq sanasynan aıyrylyp bara jatsa da – beıqam. «О́zim aman bolsam boldy» degen túsinik ultymyzdy orǵa jyǵyp tynatyn boldy. Qazir toıda nemeresiniń oryssha, ne aǵylshynsha sóılegenine maqtanatyndardy kórip júrmiz. Urpaǵyńnyń qazaq bolmaıtynyna maqtanýdan asqan qasiret bar ma? Ultty biriktiretin eń basty kúsh – til. Amerıkada nemese Reseıde qansha ult bar, sonyń bárin bir ǵana til biriktirip otyr. Búgingi Qazaqstandy da qazaq tili birtutas etýge tıis. Qazirgi fılmderdiń eki tilde shubarlanyp ketkenin, efırde til tazalyǵynyń múlde joqtyǵyn kórgende qalaı renjimeısiń, qalaı túńilmeısiń?

– Bıyl Qudaıdyń qalaýymen 85 jasqa tolyp jatyrsyz. Osy ǵıbratty ǵumyryńyzdyń túıinin túńilýge ákep tiregenimiz qısyndy ma, aǵa?

– Joq, ishke syımaǵan dúnıelerdi aıtamyz ǵoı. Erteńge degen úmit shyraǵy eshqashanda sónbeýge tıis. Máselen, qazaqtyń qazaqtyǵyn saqtap turǵan – án. Nebir keremet ánshilerimiz bar. Án, kúı, jyr ólmese – ult ólmeıdi. О́neri bar halyq máńgi jasaıdy. Qazir án-kúı týraly habarlardy, ásirese Qytaıdaǵy qazaq ánshilerin kóp tyńdaımyn. Sheka­ranyń arǵy jaǵyndaǵy sol ánshi­le­rimizdi kómeıinde baıaǵy qazaq­tyń áýezdi úni men joǵalmaǵan jany bar. «Bizdi tarıhı Otanymyz tyńdap otyr eken, halyqqa únimiz jetip jatyr eken» desin dep, qytaıdaǵy qazaq ánshi­leri týraly maqala jazdym. Qudaı bizge táýelsizdikti berdi. Endi ony saq­tap qalsaq eken dep shyryldaımyz. Áıt­pese, jeke bastyń qaıǵysymen túńiletindeı jónimiz joq.

– Beksultan aǵa, keıingi jyldary «Ata jaý» atty roman men «Ǵylymı Shyńǵys qaǵan jáne onyń qupııalary» atty zertteý eńbek jazdyńyz. Shyńǵys hanǵa qatysty shyǵarmalardyń shý bolmaǵany sırek. Taǵy da bir daý bastalady dep oılamaısyz ba?

– Baǵana óziń aıtqan «Aı, dúnıe-aıdy» oıymda ábden pisirip, jazýǵa otyr­ǵanymda keıbir derekterdi naq­ty­laý kerek bolyp, el aýzynan estigen, biletin dúnıelerimdi muraǵat derekterimen sáıkespeıtinine kózim jetip, arhıvke bardym. Osylaı alty aıdan asa ýaqyt muraǵatta otyrdym. Sol kezde janaryma zaqym kelip, kózim kórmeı qaldy. Dárigerler «jana­ry­ńyz­dyń tor qabyǵy tozǵan» deıdi. Qazir tipti jazǵandarymdy tolyq oqýdyń ózi – taýqymet. Jazbalarymdy adam jaldap jazǵyzyp, oqytyp, tyńdap, túzetý engizip, qaıta jazyp ómirim ótip jatyr. Osyndaı arpalyspen óziń aıtqan «Ǵylymı Shyńǵys qaǵan jáne onyń qupııalary» men «Ata jaý­dy» jazyp shyqtym. Baıaǵy kózim kóretin kezdegiden júz ese qınalyp eńbek ettim. Osylaı arpalysyp otyryp, daý týady eken dep qorqamyn ba? Burynǵy qazaq sózge toqtaıtyn edi. Qazir sózge toqtaýdan qaldyq. Son­dyqtan da «Ǵylymı Shyńǵys qaǵan jáne onyń qupııalarynda» ǵylymı derekter men arhıv qujat­taryna ǵana súıendim. Sózge toqtamaıtyndar men mysalǵa keltirgen júzdegen qujattyq derekke qarsy daý aıta almaıtynyna senemin.

Áńgimelesken –

Qanat BIRLIKULY,

«Egemen Qazaqstan»