Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Atam qazaqta «tektiden tekti týar saralanyp» deıtin tirkes bar. Bul sóz keıipkerimiz Ǵazymbek Qorǵanbekulynyń bolmysyna bap jarasyp tur. О́ıtkeni bul kisiniń arǵy atasy jońǵar shapqynshylyǵy kezinde qazaqtyń qamy úshin kúresken ataqty batyr tarhan Jánibek Qoshqaruly. Zertteýshi Danııar Ihsannyń paıymdaýynsha, osy kisiniń bir balasy Dáýitbaı (keıbir derekterde Dútbaı) tarhannan Musa batyr týady. Musadan – Shegen bı.
Shegen atamyz óz zamanynda reseılik otarlaý isine bet bermegen adam. Bıdiń zamandasy úlken aqyn Álmaǵambet Ospanuly
«Musadan týǵan Shegen bı,
Patshadan kelgen syılyqty,
Aldaýysh dep almaǵan,
Olja dep kózin salmaǵan,
Aldaýyna kónbegen,
Aıdaýyna júrmegen...»
dep sıpattaǵan. Osy Shegen bıden Birimjan týady. Osy kisiniń kindiginen «qos zeren» atanǵan Qorǵanbek pen Dáýrenbek órbıdi.
Qazaqtyń asyl qyzy Gúlnar Dýlatova apamyz óz esteliginde: «Qorǵanbek tórt áıel alǵan adam. Úlken báıbishesi Hanshadan: Ahmet pen Ábdikárim, ekinshi áıeli Sahıbıdan – Ǵazymbek, úshinshi áıeli Múgúlsimnen – Kárim, tórtinshi jary Gúlmaıdannan: Muhtar, Batyrhan, Nurhan, Jumahan jáne eki qyz Ǵazıma men Sháken týady» dep jazady (Dýlatova G.M. Alashtyń sónbes juldyzdary. – Almaty: Mektep, 2022. – 145-b).
Sondaı-aq alashtanýshy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Mámbet Qoıgeldıev aıtqandaı, asa ónegeli áýletten shyqqan Ǵazymbek 1896 jyly 28 aqpan kúni Torǵaı ýezi, Tosyn bolysynyń №1 aýylynda dúnıege kelgen. Ol jastaıynan ózinen 15 jas úlken aǵasy, I jáne II Memlekettik Dýma depýtaty, keıin Alashorda úkimetiniń múshesi bolǵan Ahmet Birimjanovty úlgi tutyp, tálimin úırengen, tárbıesin kórgen. Aǵaly-inili Birimjanovtardy jurt «Qorǵanbektiń qos bórisi» dep áspettegen kórinedi.
* * *
Ǵazymbektiń qoǵamdyq-saıası ómirge aralasýy 1916 jyldan bastalady. Oǵan sebep, osy jyly patsha jarlyǵymen qazaq jigitteri tyldyń qara jumysyna tartyldy. Aýyl azamattary qınalyp qalmasyn dep, Ǵazymbek óz yqtııarymen solarmen birge atanady. Ol bul iske qazaq kósemi Á.Bókeıhannyń tapsyrmasymen barǵan edi, deıdi akademık M.Qoıgeldıev.
Maıdan dalasynan oralǵan soń Ǵazymbek Birimjanov 1917 jyldyń tamyz aıynda ult kósemi Álıhan Bókeıhannyń nusqaýymen Orynbor okrýgtik sotyna aýdarmashy-tilmash qyzmetine usynylady. Qyzmetke endi kirise bergende Qazan tóńkerisi beleń alyp, osy alasapyranda elge oralady. Tóńiregin bir barlap alyp, «qazaq úshin júrek maıyn sham qylǵan» (S.Toraıǵyrov) Alash zııalylarynyń qataryna qosylady.
Bul tulǵanyń ult tarıhyndaǵy zor isi – 1917 jylǵy Ekinshi jalpyqazaq sıezine qatysyp, Á.Bókeıhan bastaǵan myqtylarmen birge «Alash» partııasynyń baǵdarlamalyq jobasyn jazysady. Odan keıin Alashorda úkimetiniń tapsyrmasy boıynsha el aralap, Torǵaı óńirinen ásker jınasady.
Taǵy bir tamasha isi – shamamen 1918 jyldyń sońyna qaraı Alashorda úkimeti Ǵazymbek Birimjanov pen Asfendııar Kenjındi admıral Kolchak basqaratyn Sibir Úkimetimen kelissózge attandyrady. «Ondaǵy maqsat – Sibir úkimetine ózderin moıyndatyp, múmkindik bolsa qarý-jaraq hám qarjylaı kómek alý edi», deıdi
M.Qoıgeldıev.
90-jyldary Ǵazymbek Birimjanovtyń tergeý isimen tanysqan alashtanýshy-ǵalym Tursyn Jurtbaı myna bir derekti eske alady: «Men Sibir úkimetine baryp qarjy mınıstri Petrovpen sóılesip, odan qarjylaı kómek suraı kelgenimizdi aıttym, onymen ózara tipten qatty sózge keldik. Odan soń Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy Vologodskııdiń qabyldaýynda bolyp, Petrovtyń ústinen shaǵym aıttym. Osy sapardan sál erterek Alashorda Dýtovpen baılanys ornatyp, odan qarý-jaraq jáne ofıserler alǵan bolatyn. Biraq arada shataq shyǵyp, biz olardyń ofıserlerin tutqyndap, olar bizdiń jigitterdi qamaýǵa alǵany bar. Mine, sol kezde bizdiń Alash áskerinde zavhoz bolyp bir ofıser jumys atqarǵan, Ombyǵa kelgenimizde sonymen kezdesip qaldyq. Biz týraly sol biraz nárse jetkizgen bolý kerek, qarý-jaraq ta, qarjy da ala almaı keıin qaıttyq», degenin keltiredi.
«Jazǵan qulda sharshaý joq» degendeı Alashorda úkimeti Ǵazymbekti 1920 jyly túrki halyqtarynyń qaıratkeri Bashqurtstan kósemi Zákı Ýálıdı Toǵanmen kezdesýge jiberedi. Ol kisi bul kezde qyzyldardyń ekpininen yǵysyp Buharaǵa kelip, saıalap jatqan. Osy sapary jóninde Ǵ.Birimjanov tergeý isinde bylaı dep baıandapty: «Ýálıdımen baılanys ornatýǵa meni jiberdi. Menimen birge Musa Seıdalın attandy» dese, Zákı Ýálıdıdiń 1997 jyly Ýfada jaryq kórgen «Estelikter» atty kitabynda: «Biz Buharaǵa Alashorda ókilderin jáne túrikmen zııalylaryn shaqyrdyq. Aqpanda túrikmen advokaty Qaqadjan Berdıev, Alashordanyń ókilderi retinde Haıretdın Bolǵambaev, Muhtar Áýezov, Dinshe jáne taǵy eki kisi keldi» (Z. Valıdı Togan. Vospomınanııa M., 1997, s. 288) deıdi. «Osynda aty atalmaǵan eki kisi Ǵ.Birimjanov pen M.Seıdalın bolsa kerek» dep jazady akademık Mámbet Qoıgeldıev.
* * *
Ǵazymbek Birimjanovtyń ómir tarıhyn zertteýshiler bul tulǵanyń jýrnalıstik qabiletin óte joǵary baǵalaıdy. Osy turǵyda atap óterlik oqıǵa: 1920 jyly Tashkent qalasynda Túrkistan Respýblıkasy Ortalyq Atqarý komıtetiniń organy ulttyq-demokratııalyq «Aq jol» gazetiniń jaryq kórýi. Osy basylymǵa qazaq oqyǵandary tartylady. Osylardyń biri – týǵan bajasy hám jerlesi Mirjaqyp Dýlatulynyń yqpalymen jýrnalıstik jumysqa ornalasqan Ǵazymbek edi.
«Ǵazymbek arnaıy jýrnalıstik bilim almaǵan, týma talant, týma pýblısıst retinde qalyptasqan, óziniń zerdeliligimen jazý-syzý ónerin jaqsy ıgergen. Osy gazette qyzmet atqarǵan 1921–1922 jyldary gazettegi maqalalaryna «Ǵ. Birimjanov», «Shegen», «Sh-n», «Ǵ» dep qol qoıyp júrgen. О́ziniń jazǵandarynda ol eń aldymen, ómirdiń bolmys-qubylystaryna parasatty oı jiberýge, fılosofııalyq túıinder jasaýǵa tyrysady. Birde ol: «...nadan, úlgisiz, azap shekken, qorlyq kórgen, zulymdarǵa qul, jem bolǵan, qoıan júrek qorqaq, qorǵalaq bolǵan bizdiń qazaq emes pe?» dep egilse, birde «Rossııa tarıhynyń otarshyldyq tarıhy bolǵandyǵy, bizdiń qazaq «halyq túrmesinen» shyqqany ótirik pe?» (14.1.1921 j.) dep zarlady. Taǵy birde «orys otarshylarymen, óz aramyzdan shyqqan soǵylǵandarmen tartynbaı talasý, tartysý, aıanbaı alysý kerek, ıá ólim, ıá azattyq» (7.6.1921 j.) dep silkindi. Ǵazymbektiń «halqym» dep soqqan júreginiń dúrsili 1921 jylǵy asharshylyqta múlde qatty estildi. Jurtty jut pen indetten aman alyp qalýǵa janyn saldy. Tek 1922 jyly «Qanyna tartpaǵannyń qary synsyn» (21 qańtar), «Elemese, ólgenimiz» (14 qańtar), «Qosshy uıymdarynyń jumysy» (28 qańtar), «Negizgi jumystardyń biri» (21 aqpan), «Aýrýyn jasyrǵan óler» (6 sáýir), «Nar jolynda júk qalmaıdy» (23 maýsym) taǵy basqa ondaǵan materıalynda el-jurtty asharshylyqtan qutqaryp qalý qamyndaǵy qamqorlyǵy erekshe boldy», dep jazady ataqty professor Temirbek Qojakeev 1995 jyly Almatyda «Sanat» baspasynan jaryq kórgen «Sara sózdiń sardarlary» atty kitabynyń 6-betinde.
* * *
Osy jyldardaǵy taǵy bir eleýli oqıǵa – 1922 jyly sáýirde keńes ókimeti men Germanııa arasynda ózara jastardy oqytý jóninde shart jasalady. Osy shart boıynsha áýeli Germanııaǵa oqýǵa Tatarstannan 25 jas qabyldanady. Odan keıin ile-shala Túrkistan avtonomııalyq sovettik respýblıkasy atynan 60 adam attanady. Bulardyń ishinde qazaq joq. Osyǵan nalyǵan Ǵazymbek Qorǵanbekuly «Qazaqty tarıhı halyq qylý kerek. Qazaqtyń ilgeri basyp kele jatqandyǵyn jurtqa kórsetý kerek. Sondyqtan shetelderden oqý úırený – zaman talaby. Bizdiń qazaqtyń balasy barsa, London, Parıj, Berlınniń kóshesi oıylyp ketpeıdi» dep másele kóteredi «Aq jol» gazetine.
Nátıjesinde, T.Rysqulovtyń usynysymen Germanııaǵa oqýǵa ózbektermen birge qazaq jastaryn jiberý týraly sheshim qabyldanady. Sóıtip, Ǵazymbek Birimjanov, Ábdirahman Muńaıtpasov, Damýlla Bıtileýov, Temirbek Qazybekov Germanııaǵa attanady.
Bul oqıǵa týraly 1920 jyldary Ilııas Jansúgirovtiń tikeleı qatysýmen jaryq kórgen Jetisý óńirlik «Tilshi» gazetiniń 1923 jylǵy kezekti sanynda: «Berlınde Túrkistannan-12, Buqardan 45 oqýshy bar. Osylardyń 5-eýi qazaq. Bulardan Ǵazymbek Birimjanov, Temirbek Qazybekov Berlın el sharýasy akademııasynda oqyp jatsa, Damolla Bıtileýov, Abdrahman Muńaıtpasov hám Sabyr Tanashev Rastenbýrgte teri óńdeý mamandyǵyna ázirlenip jatyr», dep jazypty.
* * *
Biraq taǵdyr Ǵazymbekke eline kelip, eńbek etýdi jazbady. Oqýyn bitirgen soń, Máskeý qalasynda qyzmet istep júrgen jerinen 1928 jyly tutqyndalady. Taǵylǵan aıyp: «Germanııada oqyp júrgende Mustafa Shoqaımen kezdesip, onyń kózqarasyn qoldap, pikirles boldyń jáne alashordashyl Ahmet pen Mirjaqyptyń izbasary». Aqyry úshtiktiń sheshimimen Aq teńiz kanaly qurylysyna 10 jylǵa jer aýdarylady.
Qýǵyn-súrgin munymen bitpeıdi. Qaıratker 1937 jyly 9 qazanda qaıtadan tutqynǵa alynyp, 1938 jyly
19 naýryzda 41 jasynda atylady. Máıiti Máskeý mańyndaǵy «Kommýnarka» zıratyna jerlenipti. Ǵazymbektiń isi 1988 jyly 4 qarashada Qazaq KSR Joǵarǵy sotynyń qylmysty ister jónindegi alqa májilisinde qaıta qaralyp, qylmysty áreketter tabylmaǵandyqtan, aqtaldy.
