Foto: qazdauiri.kz
Sarapshy pikirinshe, keıingi jyldary ındýstrııalanýdy tezdetkisi keletin jáne syrtqy tehnologııaǵa táýeldilikti azaıtqysy keletin ekonomıkalar, sonyń ishinde Qazaqstan da Qytaı júıesine «praktıkalyq sabaq» retinde kóz tastaıdy. Bul qatardaǵylardy qyzyqtyratyn basty saýal Qytaı modelinde naqty ósim qaı jerde aıaqtalyp, ózin-ózi aldaý qaı jerde bastalatyny bolyp otyr.
«Qytaıdyń ındýstrııalyq saıasaty memleket tarapynan júıeli aralasýǵa súıenedi. Bul bólek-bólek sharalardyń jıyntyǵy emes, strategııa, josparlaý, sýbsıdııa, naryqty baqylaý jáne basymdyqtardy qatań tańdaý sııaqty quraldardyń bir paketi. Maqsat ta aıqyn. «Bir kúni» emes, naqty merzimde sheteldik tehnologııaǵa táýeldilikti azaıtý jáne aldyńǵy qatarly óndiriste kóshbasshy bolý. Osy baǵytta tikeleı sýbsıdııalar, jeńildetilgen kredıtter, salyqtyq yntalandyrý, memlekettik jáne kvazımemlekettik kompanııalar arqyly saıasatty júrgizý, sheteldik oıynshylarǵa shekteýler, lokalkontent talaptary, birlesken kásiporyndar arqyly tehnologııa transferi syndy birneshe negizgi qural qoldanylady. Eń mańyzdysy, bulardyń bári jeke-jeke emes, bir júıe retinde jumys isteıdi», deıdi Rýslan Sultanov.
Qolǵa alynǵan osy sharalardyń nátıjesi de kóp kúttirmegen. Máselen atalǵan el elektr batareıalary, elektrotehnıka, joǵary jyldamdyqty kólik, sıfrlyq ınfraqurylym baǵyttarynda óz tizbegin qura alǵan. Qytaı qysqa ýaqytta qurastyrýdan negizgi komponentterdi baqylaýǵa ótken. Rýslan Sultanov kóptegen eldiń osy áreketti qaıtalaǵysy kelgenmen, syrtqy ádemi sýrettiń artynda jaısyz shyndyq baryn atap ótken.
«Qytaı modeli óte úlken resýrs pen ákimshilik baqylaýǵa súıenedi. Bul óz kezeginde burmalanýlarǵa jol berip, turaqty tıimdilikke avtomatty kepildik bermeıdi. Únemi qysym, túzetý, qaıta bólý qajet. Qytaıdyń óz ishinde de memlekettik jáne kvazımemlekettik sektorǵa súıenýdiń shegi bar ekeni kórinip otyr. Bul segmentterde ónimdilik tómenirek. Ikemdilik shekteýli. Artyq qýat ınnovasııadan jyldam jınalady. Sonyń saldarynan ósim barǵan saıyn ınvestısııa kólemine táýeldi bolyp, ınvestısııanyń qaıtarymy álsireı beredi», deıdi ekonomıst.
Sarapshy Qazaqstannyń bul turǵyda keı máselelerdi eskerý kerek ekenin alǵa tartyp otyr.
«Qazaqstan úshin bul óte mańyzdy sıgnal. Qytaıdyń tabysyn keıde «sýbsıdııa men lokalkontent árdaıym jumys isteıdi» degen dálel retinde kórsetedi. Bul qaýipti jeńildetý. Qytaıda sýbsıdııalar jumys istedi, sebebi olar qatal strategııaǵa baılanǵan, óńirler arasyndaǵy básekemen kúsheıgen jáne resýrstar únemi qaıta bólinip otyrǵan. Tipti osynyń ózinde shyǵyndar ósip keledi. Al osy modeldi ınstıtýtsyz kóshirýge tyrysqanda nátıje jıi kerisinshe bolyp jatady. Sýbsıdııa turaqty tabys kózine aınalady. Lokalkontent qurastyrýǵa túsedi. Tehnologııa transferi qaǵazda qalady. Ekonomıka syrttaı «ındýstrııalyq» bolyp kórinedi, biraq ishi bos bolady. Qytaıda lokalkontent pen birlesken kásiporyn talaptarynyń maqsaty naqtylanǵan: munda jaı ǵana óndiristi kirgizý emes, bilimdi, prosesti, standartty shyǵaryp alý mańyzdy. Sonyń ózinde nátıje ár salada ártúrli boldy. Keıbir jerde sheteldik kompanııalar negizgi quzyretterin ózinde saqtap qaldy. Keıbir jerde qytaılyqtar shynymen qýyp jetip, basyp ozdy. Osydan basty qorytyndy shyǵady: lokalkontenttiń ózi eshteńege kepildik bermeıdi. Ol ne qosylǵan qundy ósirý strategııasyna kirigedi, ne jaı ǵana «esep úshin paıyz» bolyp qalady. Birinshi jaǵdaıda ınjenerlik qabilet ósedi. Ekinshi jaǵdaıda qurastyrýda «burmalaýlar» sany ǵana kóbeıedi», deıdi Rýslan Sultanov.
Qazaqstan Qytaı arqyly tranzıttik avtotasymaldaý quqyǵyn alǵan alǵashqy el atandy
Ekonomısttiń paıymynsha, Qazaqstan Qytaı sabaǵyn «nusqaýlyq» retinde emes, eskertý retinde oqý kerek. Sýbsıdııa ósimdi ýaqytsha jyldamdatady. Al lokalkontent damýdy yntalandyra alady, biraq ol qurastyrý paıyzy emes, qosylǵan qun arqyly ólshenip otyrsa ıgi. Sarapshy taqyryp qozǵalǵanda báseke mańyzy nazardan tys qalatynyn atap ótken.
«Qytaı júıesi qatal, biraq birkelki emes. El ishinde provınsııalar, qalalar, kompanııalar resýrstar men statýs úshin básekege túsedi. Atalǵan ishki qysym memlekettik aralasýdyń bir bóligin teńestiredi. Qazaqstanda mundaı qysym az. Aımaqtyq ta, korporatıvtik te báseke álsizdeý. Bul saıasattyń múddeli toptardyń qolyna ótý táýekelin arttyrady. Osyndaı ortada sýbsıdııa men lokalkontent tezirek turaqty rentaǵa aınalady. Qytaı memlekettik kompanııalardy da saıasat quraly retinde keń qoldanady. Olarǵa arzan qarjy men naryqqa jol ashyq. Bul masshtabtaýǵa kómektesedi, biraq tıimdilikti tómendetedi. Qytaıdyń óz derekteri de memlekettik sektordyń ónimdiligi jekemenshik sektordan tómen ekenin kórsetedi. Qazaqstan úshin bul eki ese mańyzdy, óıtkeni kvazımemlekettik sektordyń úlesi bizde onsyz da joǵary. Memkompanııalardy ındýstrııalyq serpilistiń negizgi tasymaldaýshysy etý – júıeli táýekel. Kólemniń ósýi sapanyń toqyraýyn jasyra alady. Investısııa ósedi, qaıtarym túsedi. Ekonomıka aýyr ári ınertti bola bastaıdy», deıdi ekonomıst.
Memleket basshysy kreatıvti ındýstrııalardy qoldaý jáne damytý máselelerine ózgeris engizdi
Sarapshy joǵarydaǵy máselelerdi eskerip, Qazaqstan úshin Qytaı sabaǵy «solaı isteý» emes, tabystyń baǵasyn jáne sharttaryn túsiný retinde bolý kerek dep esepteıdi.
«Qazaqstanǵa ındýstrııalyq saıasat kerek. Biraq lozýngty kóshiretin emes, damýdy ımıtasııadan ajyrata alatyn saıasat kerek. Naǵyz sýverenıtettiń syzyǵy dál osy jerde ótedi», dep túıindeıdi Rýslan Sultanov.
