Sýret: zhaikpress.kz
– Aqpannyń basyndaǵy jańbyrdan keıin jaıylym kóktaıǵaqqa aınaldy. Sodan beri jylqyny tolyqtaı qolǵa qaratyp otyrmyz. Qordaǵy shópti berip jatyrmyz. Kúnine shamamen bir tonna shóp ketedi. Oǵan qosa az-azdan bir qap jem shashamyz. Qysqa qajetti azyqty ýaqytynda qamdap alǵanbyz, sonyń arqasynda ázirge shydap turmyz, – deıdi qojalyq basshysy.
Búginde sharýashylyqta úsh úıir jylqy qolda tur. Tabıǵı tebindeýge múmkindik bolmaǵan soń, barlyq salmaq jemshóp qoryna túsip otyr. Dalanyń ózi muz, mal erkin jaıyla almaıdy. Bul tek bir qojalyqtyń máselesi emes.
– Aýyl tutas osyndaı jaǵdaıda. Kórshi aýyldaǵy aǵaıyn da malyn qolǵa qaratyp otyr. Byltyr da qys qatty bolǵan, bıyl da qaıtalanyp tur. Jalpy, keıingi jyldary jylqy ósirý tıimsiz bolyp barady. Shyǵyn kóbeıdi, tabıǵattyń minezi qubylmaly, – deıdi A.Gýreev.
Sharýanyń aıtýynsha, jemshóp baǵasynyń ósýi men aýa raıynyń qolaısyzdyǵy kásiptiń tabystylyǵyna keri áser etedi. Degenmen ata kásipten bas tartý oıda joq. «Mal aman bolsa, bereke de bolady» degen senimmen eńbek etip otyrǵan sharýalar úshin bastysy – qystan shyǵynsyz shyǵý.
Agrosarapshy Aspandııar Seısen aqpan aıyndaǵy aq jaýyn, kóktaıǵaq, muz Arqa sharýalaryna kezdeısoq qubylys bolmaı qaldy deıdi.
– Bul – keıingi jyldardaǵy klımattyq qubylmalylyqtyń kórinisi. Jylqy – tabıǵı tebinge beıimdelgen mal, biraq jańbyrdan keıingi muzǵa jylqy tuıaǵy batpaıdy. Qazir qojalyqtar kúnine tonna-tonna shóp berýge májbúr, azyq qoryn tolyq paıdalaný úshin qosymsha jemge táýeldi. Mundaı qarqynmen qor uzaqqa jetpeıdi, mal álsireıdi, jaraqat alý qaýpi ósedi. Keıingi jyldary jylqy ósirý ekonomıkalyq turǵydan kúrt qıyndap barady. Jemshóp qymbat, aýa raıy turaqsyz, ónim ótkizý joldary álsiz. Eger memleket bul salany strategııalyq deńgeıde qoldamasa, shaǵyn qojalyqtar birtindep qysqarady. Jylqy – tek et nemese qymyz kózi emes, ulttyq brend, aýyl ekonomıkasynyń tiregi. Máseleni naryqqa qaldyrýǵa bolmaıdy. Áýeli, jemshóp qaýipsizdigin retteý kerek. Ekinshisi – klımattyq saqtandyrý. Dál osyndaı qıyn qys, qýańshylyq sııaqty tabıǵı apattardan keletin shyǵyndy óteıtin tıimdi baǵdarlamalardy engizý. Qazirgi júıe tolyq emes. Sýbsıdııalaý saıasatyn qaıta qaraý kerek. Jylqy eti men qymyz óndirisin naqty yntalandyratyn sharalar engizý qajet. Jaıylym ınfraqurylymyn damytýdy da qolǵa alatyn kez jetti. Qudyq qazý, sý kózderin qalpyna keltirý, yqtasyn bazalar salýǵa granttyq qoldaý tetigin qarastyrǵan jón. Sharýalarǵa bir maýsymdyq kómek emes, uzaqmerzimdi beıimdelý baǵdarlamasy qajet. Durys josparlaý men memlekettik qoldaý bolsa, jylqy sharýashylyǵy tabysty, strategııalyq salaǵa aınalady. Basty maqsat – qystan maldy shyǵynsyz shyǵaryp qana qoımaı, salanyń bolashaǵyn saqtap qalý, – deıdi Aspandııar Seısen.
«Qazgıdromettiń» Qaraǵandy oblysy boıynsha fılıaly dırektorynyń orynbasary Bereke Ábildaulynyń aıtýynsha, óńirde qys yzǵary áli de saqtalady. Sınoptıkterdiń boljaýynsha, aldaǵy kúnderi aýa raıy negizinen jaýyn-shashynsyz qurǵaq bolady. Túngi ýaqytta aýa temperatýrasy oblystyń basym bóliginde 25–30 gradýs aıazǵa deıin tómendeıdi, shyǵys aýmaqtarda synap baǵany 33 gradýsqa deıin túsýi yqtımal. Oblystyń ońtústik bóliginde túngi sýyq 13–18 gradýs shamasynda bolady. Kúndizgi aýa temperatýrasy óńirde 15–20 gradýs shamasynda, ońtústikte –5, –10 gradýsty kórsetedi. Sondaı-aq jeldiń jyldamdyǵy sekýndyna 23 metrge deıin jetýi múmkin. Oblystyń ońtústiginde qar jaýý yqtımaldyǵy bar. Sonyń saldarynan keı aýmaqtarda muz qatyp, kóktaıǵaq bolady.
Mamandar mundaı aýa raıy jol qozǵalysyna da, mal sharýashylyǵyna da qolaısyz ekenin eskertedi. Qatty aıaz ben kóktaıǵaq jylqy malynyń jaıylymdaǵy qozǵalysyn qıyndatyp, qosymsha jemshóp berý qajettigin arttyrýy múmkin. Sondyqtan sınoptıkter turǵyndardy saqtyq sharalaryn kúsheıtip, aýa raıy boljamdaryn qadaǵalap otyrýǵa shaqyrady.
Byltyrǵy qystan birneshe sharýa qojalyq tól ala almaı qaldy. Jabaǵy-taılar kóterem boldy. Mine, bıylǵy qystyń sońynda qar jaýyp, taǵy da jylqy qolǵa qarap, fermerlerdi qyspaqqa aldy. Aýylda shóp baǵasy sharyqtady. Amaly joq aýyldaǵy aǵaıynnyń baǵaǵa qaraıtyn murshasy joq. «Bul da juttyń – bir túri», deıdi jurt. Osylaısha, qystyń qataldyǵy malǵa ǵana emes, aýyldyń tirshiligine de synaq bolyp otyr. Jylqynyń amandyǵy – sharýanyń amandyǵy, al sharýanyń tirshiligi – aýyldyń tiregi. «Bul qıyndyqtardy jeke qojalyqtardyń moınyna artyp qoıǵan jaramaıdy», – deıdi fermerler. Turaqty jemshóp qory, klımattyq saqtandyrý, sýbsıdııa jáne ınfraqurylymdyq qoldaý arqyly ǵana sharýalar qys mezgilinen shyǵynsyz ótip, jylqy sharýashylyǵy aıaǵynan tik turady.
Basty mindet – maldyń amandyǵyn qamtamasyz etý arqyly aýyldyń bútindigin saqtaý. «Endigide qystyń qıyndyǵy – memleket pen sharýanyń ortaq jaýapkershiliginde bolsa», deıdi sharasyz sharýalar.
Qaraǵandy oblysy
