Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine qaraǵanda, byltyr respýblıkamyzda tórt túlik sany birshama ósken. Aýyl sharýashylyǵy kásiporyndary, dara kásipkerler, sharýa qojalyqtary men fermerlik sharýashylyqtar-daǵy iri qara sany 4 mln-nan asqan.
Sarapshylardyń pikirinshe, elimizde aýyl sharýashylyǵy kooperasııasy qalyptasý kezeńin bastan ótkerip jatyr. Buǵan 2015 jyly qabyldanǵan «Aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri týraly» zań jol ashty. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary qurylǵan óndiristik kooperatıvterdiń kópshiligi tarap, olardyń ornyn ónimdi óńdeýmen jáne ótkizýmen aınalysatyn, zamanaýı qyzmet kórsetetin kooperatıvter basyp keledi. Alaıda barlyq aýyl sharýashylyǵy óniminiń 40 paıyzdan astamyn óndiretin jeke qosalqy sharýashylyqtardyń kópshiligi kooperatıvterge birikken joq. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń dereginshe, óńirlerde 4,5 myńǵa jýyq óndiristik kooperatıv tirkelgen. Olardyń 1,7 myńy – mal sharýashylyǵynda, 400-den astamy – eginshilikte, 2,3 myńy – basqa salalarda. Kooperatıvterdiń kópshiligi eldiń ońtústik aımaqtarynda qurylǵan. Sebebi olarda aýyl turǵyndary men shaǵyn fermerlerdiń qatary qalyń.
Kooperatıvterge qatysýshylar sany – 35,6 myń, onyń 18,6 myńy – jeke qosalqy sharýashylyqtar. О́tken jylǵy Ulttyq aýyl sharýashylyǵy sanaǵynyń qorytyndysynda elimizde 1,6 mln jeke qosalqy sharýashylyq baryn eskersek, olardyń nebári 1,2 paıyzǵa jýyǵy ǵana kooperatıvterge birikken bolyp otyr. Eýropanyń damyǵan elderinde bul kórsetkish 80 paıyzǵa jetken. 2024 jyly aýyldaǵy osy birlestikter 83 mlrd teńgeniń ónimin óndirgen. Bul – aýyl sharýashylyǵynda óndirilgen ónim kóleminiń shamamen 10 paıyzy ǵana. Eýropalyq odaqta kooperatıvter azyq-túliktiń – 60 paıyzyna deıin, AQSh-ta súttiń – 72 paıyzyn, qanttyń – 53 paıyzyn, kókónis pen jemistiń 25 paıyzyn óndiredi. Japonııada kooperatıvter barlyq aýylsharýashylyq óniminiń shamamen 90 paıyzyn óńdep, satady.
Elimizde aýyl sharýashylyǵyndaǵy kooperasııany yntalandyrý úshin birqatar shara belgilengen. Máselen, aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterine qajet tehnıkalar men jabdyqtardyń jekelegen túrleriniń qunyn jergilikti bıýdjet esebinen 50 paıyzǵa deıin sýbsıdııalaý kózdelgen. Jeke qosalqy sharýashylyqtardan ǵana qurylǵan kooperatıvterge etti, sútti asyltuqymdy buqany, iri qaranyń asyltuqymdy analyq basyn satyp alýdy sýbsıdııalaý kezinde eseptik nómirdiń jáne aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerdiń bolýy sııaqty ólshemsharttar qoldanylmaıdy. Jańa Salyq kodeksinde aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri úshin 70 paıyzdyq jeńildik qarastyrylǵan burynǵy arnaıy salyq rejimi saqtaldy.
2023 jyly Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes qolǵa alynǵan «Aýyl amanaty» jobasy aıasynda aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterine basym qoldaý kórsetiledi. Osy joba boıynsha olarǵa jyldyq 2,5 paıyzdyq mólsherlememen 8 myń aılyq eseptik kórsetkishke deıingi somada jeńildikpen nesıe berý kózdelgen. Nátıjesinde, 400-den astam kooperatıv qurylǵan. 2024 jyly jaıylymdardy paıdalaný máseleleri boıynsha zańnamaǵa engizilgen ózgeristerge sáıkes ýaqytsha óteýli jer paıdalaný quqyǵyn berý kezinde aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterine qosymsha konkýrstyq ball beriledi. Kooperatıvter men olardyń músheleri úshin kommýnaldyq bazarlarda jeńildikti sharttarmen saýda oryndary usynylady. Sondaı-aq olar basqa aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilermen teń dárejede memlekettik qoldaýdyń barlyq túrine qol jetkize alady.
Aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteriniń basty maqsaty – shaǵyn sharýashylyqtardyń ónimderin satýǵa, qasaphanalardy, qoımalardy jáne sút qabyldaý pýnktterin paıdalanýǵa kómektesý, olardy tuqymmen, jemmen, tyńaıtqyshpen qamtamasyz etý jáne agrotehnıkalyq nemese veterınarlyq qyzmet kórsetý. Birlesken iri óndiris qurý úshin sharýalar jerdi, tehnıkany jáne ózge de resýrstaryn kooperatıvke ýaqytsha paıdalanýǵa úlestik jarna retinde beredi. Eń bastysy, olar tehnıka men jemdi arzanyraq baǵaǵa satyp ala alady, óz ónimderin ótkizýdi jeńildetip, satyp alýshylardy taba alady. Nátıjesinde, shaǵyn sharýashylyqtar nyǵaıyp, óndirisi men kirisin arttyrady. Kooperatıvter sharýalardyń alypsatarlarǵa táýeldi bolmaı, naryqqa ózderi shyǵýyna kómektesedi. Aýyldaǵy jumys oryndaryn kóbeıtip, adamdardyń tabys tabýyna da septigin tıgizedi. Túptep kelgende, kooperatıvter durys jumys istese, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirý kólemin arttyryp, sapasyn jaqsartady jáne eldi azyq-túlikpen qamtamasyz etýge eleýli úles qosady.
Kooperasııanyń tıimdiligin jáne memlekettik qoldaýdyń nátıjeliligin qamtamasyz etip otyrǵan tabysty kooperatıvter bar. Mysaly, Jambyl oblysynyń Jýaly aýdanyndaǵy Qaırat jáne Dıqan aýyldarynyń 85 turǵynyn biriktirip, maıly jáne dándi daqyldardy óndirýge mamandandyrylǵan «Jýaly – 2020» kooperatıvi sııaqty ozyq birlestikterdiń tájirıbesi keńinen taratýǵa turarlyqtaı.
Shyntýaıtynda, jeke qosalqy sharýashylyqtardyń ıeleri kooperatıvterdiń artyqshylyǵyn bile bermeıdi jáne basqarýdyń osyndaı ujymdyq túrine senimsizdik bildirip otyr. О́ıtkeni ótken ǵasyrdyń jıyrmasynshy-otyzynshy jyldarynda kúshtep júrgizilgen ujymdastyrý kezinde aıtylǵan «Ortaq ógizden ońasha buzaý artyq» degen naqyldy qup kóretinder áli de az emes. Qazir aýyldardaǵy jaýapkershiligi shekteýli seriktestikter dırektorlarynyń birtalaıy dollarlyq mıllıonerlerge aınalǵanymen, seriktestikke qatysýshylarǵa jartymdy paı, jumysshylarǵa jóndi jalaqy tólemeıtindigi de oılandyrmaı qoımaıdy. Sondyqtan da aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteriniń qataryn kóbeıtý úshin jeke qosalqy sharýashylyqtardyń ıeleri arasynda túsindirý jumysyn kúsheıtý qajet.
